Lepiej, żeby nigdy do tego nie doszło. Ale może to jedyny sposób, by spadło poparcie dla radykałów

Minister finansów Sławomir Mentzen, minister spraw zagranicznych Grzegorz Braun, minister kultury Krzysztof Bosak? To nie jest ani political fiction, ani prognoza wyborcza. Po kolejnych wyborach parlamentarnych rząd mogą stworzyć PiS, Konfederacja i jej przystawki. Polska polityka udowadnia, że wszystko jest możliwe, więc czas zastanowić się, jakie mogą być konsekwencje dopuszczenia populistów do władzy.

Może właśnie przez te rządy prowadzi droga do powstrzymania różnej maści ekstremistów i populistów? Ta myśl przyszła do mnie, gdy wgryzłem się w przyczyny upadku holenderskiej rady ministrów. Dwa lata temu wybory wygrała tam Partia Wolności (PVV). Jej szef Geert Wilders od lat robi karierę na skrajnie ksenofobicznych, antymuzułmańskich hasłach – Mahometa nazwał pedofilem, Koran porównał do „Mein Kampf”. Dostawał tyle gróźb śmierci, że został objęty stałą ochroną. W Polsce skrajna prawica miała twarz Janusza Korwin-Mikkego, gdy Wilders był już nazywany najgroźniejszym człowiekiem w Europie. Takiego sukcesu jak w 2023 r. nie odniósł jednak nigdy. 37 miejsc w 150-osobowej niższej izbie parlamentu zmuszało, jak to w Holandii, do szukania koalicjantów, ale też dawało najsilniejszą pozycję. Tylko co z tego, skoro niektórzy nie chcieli w ogóle z Wildersem rozmawiać (w niderlandzkim parlamencie zasiada 15 ugrupowań), a inni grymasili.

Dopiero po sześciu miesiącach negocjacji PVV udało się sklecić koalicję z konserwatywnymi liberałami (VVD), chadekami (NSC) i agrarnymi populistami (BBB). Partnerzy nie zgodzili się, by to Wilders stanął na czele rządu, kompromisowym premierem został bezpartyjny biurokrata Dick Schoof, od lat pełniący różne funkcje w służbie cywilnej (był szefem agencji antyterrorystycznej, szefem służb bezpieczeństwa i sekretarzem generalnym w ministerstwie sprawiedliwości). To taka niderlandzka wersja „premiera technicznego”, bardziej administratora niż ideologa.

Rząd na sztandary rzucił obietnicę najostrzejszej polityki azylowej w Europie, ministrą do spraw imigracji została Marjolein Faber, bardziej prawicowa nawet od Wildersa. I wtedy okazało się, że świat jest bardziej skomplikowany, niż przedstawia go prawica na TikToku. Tam wszystko jest bombastyczne, proste i załatwiane błyskawicznie. W realu tworzenie prawa wymaga czasu, posłowie mogą zgłaszać wątpliwości, trzeba zadbać o to, by nowe regulacje były zgodne z konstytucją itd. Wiadomo: biurokratyczna nuda. A faworyci i faworytki Wildersa okazali się skrajnie niekompetentni. Faber, według relacji anonimowych urzędników, miała uważać, że słowo ministra zamienia się w prawo, legislacji trzeba było ją uczyć od zera. Siekierą cięła finansowanie organizacji pomagających uchodźcom, ale potem sądy uznawały jej decyzje za nielegalne. Gdy w końcu ubrała antyimigracyjny bełkot w rozdziały, paragrafy i punkty, zdziwiła się, że parlamentarzyści już podczas pierwszego czytania zadali jej 700 pytań. I przez rok osiągnęła niewiele.

Choć za niespełnionymi obietnicami wyborczymi stała Faber, Wilders obwinił wszystkich wokół i opuścił koalicję, a Schoof podał gabinet do dymisji. Wilders zapowiada, że w zaplanowanych na 29 października wyborach zdobędzie poparcie, które sprawi, że w końcu zostanie szefem rządu. Zostawmy, czy myśli racjonalnie (holenderscy eksperci nie dają mu szans), ważniejsze jest coś innego.

Celem każdej partii jest zdobycie władzy, u populistów osiągnięcie tego celu wyznacza jednocześnie początek ich końca. Spróbujcie kiedyś przeanalizować propozycje Konfederacji, wgryźć się w pomysły Brauna. A potem zastanówcie się jeszcze, jak to wszystko wmontować w ramy procesu legislacyjnego. Dasz im hulajnogę, to albo ją popsują, albo się wywalą.

Nie chcę stawiać znaku równości między oboma krajami, nasze instytucje nie są tak stabilne jak holenderskie, wpuszczenie skrajnej prawicy do urzędów mogłoby być bardzo bolesne dla państwa. Lepiej, żeby nigdy do tego nie doszło. Ale może być też tak, że tylko w ten sposób poparcie dla radykałów zacznie spadać. Może kiedy elektorat zobaczy, że rządzenie nie jest takie proste, że za tym hałasem nie stoi ani fachowość, ani polityczna sprawczość, zacznie szukać innych rozwiązań. Zrozumie, że populiści nie są w stanie spełnić większości swoich obietnic.

A na pewno wybije im z rąk argument: wszyscy już rządzili, my – nie. Partia Wolności w wyborach 2023 r. miała 24 proc. poparcia, w czasie negocjacji koalicyjnych poprzedniej wiosny – 33 proc. Dziś ma 19, w sondażach właśnie mija ją sojusz Zielonej Lewicy i Partii Pracy Fransa Timmermansa.