Snusy, boks, surowe mięso i poniżanie kobiet. Wzór męskości promowany przez skrajną prawicę zyskuje na popularności. Ale ta pozorna dominacja i siła obnaża lęki i frustracje.
Gdy podczas jednej z debat Karol Nawrocki wsunął do ust snusa – mały nikotynowy woreczek – zostało to odczytane jako kolejna wizerunkowa wpadka. Dziś, po jego zwycięstwie, można w tym geście widzieć raczej element budowania wizerunku, który skutecznie zachęcił do głosowania na niego konserwatywnych mężczyzn.
Chociaż snusy to w Polsce wciąż dość nowe zjawisko, w świecie amerykańskiej skrajnej prawicy już od kilku lat są symbolem „prawdziwej męskości”. Idol tego środowiska, związany z Fox News komentator polityczny Tucker Carlson, w 2023 r. w podcaście „Full Send” stwierdził, że używa woreczków cały czas, wyjmując je z ust tylko, gdy śpi. Snusy mają rzekomo dawać siłę, sprawność umysłu, podnosić poziom testosteronu i poprawiać życie seksualne.
Gdy w Stanach pojawiły się sugestie, by dostępność snusów (a konkretnie produktu o nazwie Zyn) ograniczyć, bo niosą one ze sobą ogromne ryzyko zdrowotne, ich inny apologeta Greg Price z prawicowej organizacji State Freedom Caucus Network rzucił się, by ich bronić. Mówił: „Liberałowie boją się społeczeństwa, w którym mężczyzna budzi się rano, pije czarną kawę, wkłada Zyn do ust i stawia czoła światu. Mężczyzna, w którego żyłach krążą nikotyna, białko, kofeina i kreatyna, jest siłą nie do zatrzymania”.
Nawrocki, ze swoimi snusami, boksem i kibolskimi ustawkami, a nawet zdjęciem z jedzenia kiełbasy (prawdziwy mężczyzna musi jeść mięso), doskonale się w ten wizerunek wpisuje. I coraz więcej mężczyzn chciałoby się z tym alt-rightowym wizerunkiem identyfikować.
Emocje są dla bab
– Na 19-letnim mnie Nawrocki zrobiłby ogromne wrażenie – mówi dziś 27-letni Kamil. W wieku nastoletnim był związany z radykalnymi środowiskami. – Byłem zagubiony, w domu miałem ojca, który gardził słabością, pomiatał mną, uczył, że chłopak ma być twardy. A ja nie byłem twardy. Potrzebowałem kogoś, kto pomoże mi dosięgnąć standardów ojca – mówi.
Swoich „mistrzów” znalazł w sieci. – Grałem wtedy w Metina, siedziałem na czacie, ktoś zagadał. Wygadałem się, że mam dość, że nic mi nie wychodzi. Odpisał: „Wiem, jak to naprawić. Chodź na forum”. Poszedłem. Tam były porady, jak trenować, jak się odciąć od emocji, jak podporządkować sobie innych. Męskość była prosta: albo ty dominujesz, albo jesteś nikim.
Na forach czytał: że mężczyzna nie powinien się użalać, że emocje są dla bab, że świat jest brutalny, a jedyne, co może uratować faceta, to siła i posłuszeństwo wobec hierarchii. Zaczął się wdawać w bójki w szkole, zdarzyło mu się parę razy pobić kogoś z kolegami, tylko dlatego, że „wyglądał jak p***”. Wyszedł z tego, kiedy poszedł na studia i poznał zupełnie inne sposoby patrzenia na świat. – Dziś widzę, że te fora były jak sekta. Ale wyobrażam sobie, że dużo chłopaków czuje się zagubionych i wydaje im się, że siła i przemoc to jedyne rozwiązanie – stwierdza.
Wielu młodych zobaczyło tę siłę w Nawrockim. Starsi też mu ulegli, bo wpisuje się w światowe trendy: silni mężczyźni mający ratować społeczeństwo przed rozpadem. Dają nadzieję na skanalizowanie strachu, niezadowolenia, poczucia odrzucenia.
Chaos wokół tożsamości
Seksuolog z Instytutu SPLOT w Warszawie dr Robert Kowalczyk zwraca uwagę na ciekawe dane z raportu „Zrozumieć męskość. Rzeczywistość polskiego mężczyzny” przygotowanego przez Gedeon Richter Polska. Wynika z niego, że mało który mężczyzna jest naprawdę zadowolony ze swojego życia. Szczególnie ten bez partnerki. Single w 10-punktowej skali średnio oceniają to zadowolenie na 5,9. Aż 65 proc. mężczyzn twierdzi, że nie ma z kim porozmawiać o emocjach, 41 proc. nie ma komu zwierzyć się z problemów i obaw.
– Mężczyźni ciągle słyszą, że mają się zmieniać, że muszą być bardziej empatyczni, wrażliwi, nauczyć się rozmawiać. Jednocześnie nikt ich tego nie uczy, nie wiedzą, jak się poruszać w tym „nowym” świecie. Z prawicy dostają komunikat: nie musicie. Możecie być „po prostu mężczyznami”. I to przynosi ulgę. Jest atrakcyjne, gdy dookoła wszystko się chwieje, kiedy panuje chaos wokół tożsamości – zauważa Kowalczyk.
Według seksuologa podziw dla takich postaci jak Karol Nawrocki czy Donald Trump wiąże się też z tęsknotą za przewidywalnością, uporządkowaniem i siłą. Przypomina, że Michael Kimmel pisał o tym w kontekście USA – o powrocie do starych bohaterów, do etosu Dzikiego Zachodu, wąsów, brody, heroicznego mężczyzny.
– To są symbole, które budują przekonującą narrację, mimo że opierają się bardziej na nostalgii niż rzeczywistości. Problem polega na tym, że to miraż. Ten model męskości – silny, dominujący, otoczony podporządkowanymi kobietami niczym z „Opowieści podręcznej” – nie istnieje – mówi ekspert. I dodaje: – Pogoń za nim wywołuje emocjonalny dystres, bo to niedościgniony ideał. Wielu mężczyzn nie jest w stanie tego udźwignąć.
Bliżej do fantazji
Wojciech Śmieja, profesor Uniwersytetu Śląskiego, literaturoznawca i autor książki „Po męstwie”, też skłania się ku twierdzeniu, że tej alt-rightowej męskości bliżej do fantazji. Nie jest zwolennikiem tezy, że oto pojawia się jakaś „nowa męskość”, bo kolejne nazwy są tylko etykietami, zazwyczaj mylącymi.
– Ja bym raczej mówił za Zygmuntem Baumanem o retrotopii, czyli powrocie do pewnych wyobrażeń o wyidealizowanej przeszłości, często dalekiej od realiów. I nie chodzi tu o jakieś wzorce rycerskie, honorowe – raczej o coś związanego z biologicznością, siłą fizyczną. O argument siły niż siłę argumentu, mówiąc najkrócej – stwierdza.
W jego opinii ten zwrot ku „męskości silnej” wiąże się z procesem osłabienia klasy średniej. Ta była budowana na etosie powściągliwości, samodyscypliny, liberalnej równości. Gdy ten porządek się skruszył, zaczął pękać także związany z nim układ genderowy. Ruch #MeToo, Kościół skompromitowany przez afery pedofilskie, dyskusja o przemocy, której sprawcami są mężczyźni – to wszystko miało swoje uzasadnienie, ale przeciętny mężczyzna mógł mieć wrażenie bycia osaczonym.
– Męskość, która była kiedyś kapitałem – przywilejem, została zakwestionowana. Do niedawna była tak przezroczystą kategorią, że się o niej nie mówiło, dziś mówi się wszędzie – zauważa Śmieja.
Ofiara jako opresor
Warto też – według profesora – zwrócić uwagę na nowy, przynajmniej w Polsce, język: mężczyźni zaczynają mówić o sobie jako o grupie dyskryminowanej. Bywa, że traktują siebie jak mniejszość, która musi walczyć o swoje prawa. Trudno wskazać takiego opresora – polski parlament nadal jest zdominowany przez mężczyzn – ale działa to na poziomie emocji, niemal połowa mężczyzn w niedawnym badaniu CBOS deklaruje, że „ma się gorzej”.
Śmieja wskazuje, że mężczyznom towarzyszy wiele lęków, boją się niezależnych kobiet, niepewnie czują się w rolach rodzicielskich i partnerskich, ale boją się i tego, że nigdy nie będzie ich stać na zakup mieszkania. O to wszystko obwiniają kobiety czy osoby LGBT+, a rozwiązania szukają we „wzmacnianiu męskości”.
– Jednocześnie Polska męskość nie ma, jak się wydaje, tradycji emancypacyjnej. Nie ma silnych figur lewicowych ojców, progresywnych mężczyzn przekazujących te wartości swoim synom. To nie znaczy, że ich nie było – ale nie weszli do kultury jako wzorce. Zostaliśmy z konserwatywną narracją, pełną lęku o rzekome przywileje, to ona ma parasol tradycji – podkreśla Śmieja.
Histeria się przeleje
W jego książce „Po męstwie” pojawia się puenta, że w Polsce na nieprzepracowanej żałobie – w tym przypadku po wspomnianych przywilejach – można długo jechać. A to jest wykorzystywane politycznie, pozwala dominować w debacie publicznej figurom, które w gruncie rzeczy są – według profesora – karykaturami męskości.
– Gdyby się temu przyjrzeć, to Nawrocki nie jest silnym mężczyzną – on jest symbolem wspomnianego lęku o męskość. Oferuje nośną rekompensatę. W kampanii nawoływał Trzaskowskiego, by udowodnił swoją męskość, sam pokazując się na siłowni, wracając do swojej bokserskiej przeszłości. Ale przecież jeśli ktoś czuje się bezpiecznie w swojej tożsamości, to nie musi tego w kółko udowadniać. Ten teatr siły jest tak naprawdę objawem słabości i histerii – stwierdza Śmieja.
Ma nadzieję, że w końcu „ta histeria nam się przeje”. Tym bardziej że widzi już jaskółki zmian: mężczyźni coraz częściej angażują się emocjonalnie, chcą być obecni jako ojcowie czy partnerzy. – Więc może ta nieodbyta żałoba w końcu zacznie się domykać, wszak konserwatywne rewolucje mają swój rewers, wywołując progresywne zmiany społeczne – uśmiecha się Śmieja.
Kobieta to wróg
Alt-rightowa męskość to nie tylko siła fizyczna, ale też podejście do kobiet. Teoretycznie opiera się na szacunku i próbie ochrony ich przed „złymi obcymi”. W praktyce jednak bardzo trudno znaleźć się w tej grupie kobiet, która na ten szacunek zasługuje. Trzeba być podporządkowaną, posłuszną, religijną, pragnąć dzieci. Resztę traktuje się w tej społeczności raczej jako powód wszelkich nieszczęść i – ewentualnie – źródło seksu.
Takie poglądy promuje m.in. Andrew Tate – przedsiębiorca, coach podrywu, kickbokser, a także człowiek oskarżany o gwałt i handel ludźmi. Mężczyzna, który przed sprawiedliwością schował się pod skrzydłami Donalda Trumpa i był jednym z tych, którzy pogratulowali Karolowi Nawrockiemu zwycięstwa.
Tate znajduje wielu naśladowców w Polsce, którzy swój model biznesowy opierają na przekonywaniu mężczyzn, że kobiety „im się należą” i uczą, jak je zdobyć. Ich działalność prześwietla twórca internetowy Jakub Łaszkiewicz.
– Mam wrażenie, że źródłem tego wszystkiego są głęboko zakorzenione kompleksy. Świat się zmienia. Kobiety mogą żyć, rozwijać się i działać bez mężczyzn. Dla wielu facetów to jest szok egzystencjalny. Nie potrafią się w tym odnaleźć, więc idą w wyparcie i narrację: kobiety są złe. Słuchają gościa, który im mówi, że „baby są okropne”, przez co sami zaczynają w to wierzyć, okropnie się zachowywać i mamy efekty samospełniającej się przepowiedni – zauważa.
Opowiada, że metody trenerów, jak „zdobyć kobietę”, opierają się na założeniu, że kobiety są wredne i roszczeniowe, dlatego trzeba nimi manipulować. Taktyka opiera się więc na sztuczkach typu: powiedz jej komplement, a potem ją upokórz. „Superczapka – moja babcia miała taką samą”. Albo: jeśli odmówi ci spotkania, to musisz ją poniżyć, pokazać, że masz ważniejsze sprawy. – To wygląda, jak próby dowartościowania siebie, by poczuć się lepiej ze swoim ego – mówi Łaszkiewicz.
Zdrajca płci
Chociaż niektóre zachowania takich mężczyzn budzą co najwyżej śmiech, to wiele z nich jest niebezpiecznych. Łaszkiewicz przytacza przykład trenera o pseudonimie „Kamil Męski Skill”, który na swojej stronie internetowej zamieszczał szczegółowe „raporty z randek”. – To, co tam opisywał, to często było po prostu molestowanie. Kobieta mówi, że nie chce, by jej dotykał – on próbuje dalej. Kobieta mówi, że nie idzie do jego mieszkania – on ją podstępem do tego przekonuje – opowiada.
Mówi, że dostaje mnóstwo komentarzy, że jest zdrajcą płci, bo zamiast „walczyć o prawa mężczyzn”, śmie krytykować guru podrywu. – Dla wielu z nich powinienem być lojalny wobec innych „samców”, niezależnie od tego, co mówią czy robią – dodaje Łaszkiewicz.
Nie zamierza jednak ulegać tym naciskom. Zna swoją wartość, bo – o, ironio – wychowała go samotna kobieta. Opowiada: – Mój ojciec wyszedł po mleko i nigdy nie wrócił. Widziałem, jak mama dzielnie stawia czoło wszystkim wyzwaniom. I wiem, że jest dużo silniejsza niż ci wszyscy faceci licytujący się na męskość.
