Nieznane perełki historyczne w Polsce. Warto odwiedzić je w długi weekend

Czytaj też: Architekt władzy. Zmieniały się władze, mody i style, a Bohdan Pniewski wciąż dostawał zlecenia i oklaski

Małujowice i zachwycające polichromie

Parafialny kościół w Małujowicach koło Brzegu jest niepozorny. To prosta, jednonawowa ceglana budowla, której początki sięgają XII wieku. Jej skarbem jest jednak wnętrze, polichromie datowane na cztery okresy od końca XIV do XVI wieku. I tak zaczynając od prezbiterium, mamy sceny biblijne z 1511 roku, w łuku tęczowym scenę Sądu Ostatecznego, dalej nawa, a w niej polichromia związana z warsztatem mistrza Teodoryka z Pragi, która powstała ok. 1483 roku. Przedstawia sceny ze Starego Testamentu, Księgi Rodzaju jak stworzenie Ewy czy grzech pierworodny. Na stropie z kolei tzw. malowidła patronowe malowane za pomocą szablonów wyciętych ze skóry. Niestety, w XIX wieku za sprawą ówczesnego konserwatora zabytków i zatrudnionego przez niego berlińskiego malarza część polichromii została przemalowana, co przy znacznie niższym poziomie artystycznym intruza można uznać za oszpecenie oryginałów.

Źeleźnica, czyli gdzie król spadł z konia

Zgodnie z legendą podczas jednego z polowań Kazimierz Wielki spadł z konia i złamał nogę. Półprzytomny król leżał sam w lesie. Pomógł mu dopiero św. Mikołaj, patron pasących się w lesie stad. Opatrzył królewską nogę, pomógł dosiąść konia i zaprowadził władcę do jego ludzi. Na pamiątkę tego wydarzenia powstała drewniana kaplica z ołtarzem poświęconym św. Mikołajowi. Obecności świętego nikt nie udokumentował, ale wypadek króla podczas polowania opisano w „Kronice” Jana z Czarnkowa: „Roku Pańskiego 1370, miesiąca września, dnia ósmego, który był dniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny, gdy tak często wzmiankowany najjaśniejszy król Kazimierz bawił na dworze Przedbórz, przezeń na nowo razem z miastem założonym, a przepięknie i zbytkownie urządzonym, chciał, jak to było w jego zwyczaju, iść na łowy jeleni. Gdy już jego wóz królewski był przygotowany i król chciał wsiadać do niego, niektórzy z wiernych radzili mu, aby ten dzień jechania na łowy zaniechał. Zgadzając się na to, król zamierzał już był pozostać, atoli któryś niecnota podszepnął mu parę słów o jakiejś – ja podobniej do prawdy sądzą – zabawie, wskutek czego król, nie zważając na rozsądną radę, wsiadał na wóz i pospieszył do lasu na łowy. Tam nazajutrz goniąc jelenia, gdy się koń pod nim przewrócił, spadł z niego i otrzymał niemałą ranę w lewą goleń…”. Rana była poważna. Król wrócił do Krakowa i 5 listopada 1370 roku zmarł. Kiedy w XIX wieku przeprowadzono jego ekshumację, potwierdzono złamanie nogi. Przyczyną śmierci były prawdopodobnie powikłania po zapaleniu płuc. Dziś na terenach, gdzie król spadł z konia, znajduje się pamiątkowy obelisk we wsi Żeleźnica.

Klasztor cysterski w Jędrzejowie

Ten klasztor położony u podnóża Gór Świętokrzyskich to pierwsze opactwo cystersów w Polsce założone w 1140-1149 przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana Gryfitę. Genezę jego powstania (oraz okolicznych klasztorów) historycy łączą z planami misji katolickiej na Rusi. To tu zamieszkał po rezygnacji z biskupstwa krakowskiego Wincenty zwany Kadłubkiem. Niektórzy historycy twierdzą, że właśnie wtedy powstała księga czwarta jego dzieła „Kronika Polska”. Kronikarz zmarł w 1223 roku. Na szczególną uwagę zasługuje późnoromański kościół Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha wybudowany przed 1210 r., przebudowany w kolejnych wiekach – XV i XVIII. Pierwotnie, zgodnie z zasadami cystersów, świątynia nie była ozdobiona malowidłami i rzeźbami, pozbawiona była też wieży. Dziś jedną z jej największych ozdób jest bogata, późnobarokowa polichromia z XVIII wieku. Ciekawostką jest jednak gotycka płyta nagrobna kasztelana krakowskiego Pakosława z Mstyczowa z 1319 roku. Opactwo funkcjonowało do kasaty zarządzonej przez władze carskie. Dopiero w 1913 roku utworzono tu samodzielną parafię. Cystersi powrócili do klasztoru po II wojnie światowej.

Wąwóz Szopczański, czyli fantazje Sienkiewicza

Planując wędrówkę na masyw Trzech Koron, warto wybrać żółty szlak wiodący przez niezwykle malowniczy Wąwóz Szopczański. Urwiska skalne dochodzą tu do wysokości

40 m. Można tu znaleźć wiele cennych gatunków roślin i zwierząt, szczególnie owadów. Dla miłośników historii jest to także miejsce szczególne. Otóż według legend właśnie tutaj górale uratowali wracającego do Korony króla Jana Kazimierza przed szwedzką zasadzką. Bitwę barwnie opisał – i jak twierdzą historycy też całkowicie wymyślił – Henryk Sienkiewicz w „Potopie”. Filmową obronę króla także nakręcono w Wąwozie Szopczańskim.

Warto zaznaczyć, że w zachowanych dokumentach nie ma żadnej wzmianki o ataku na króla. Pierwowzorem opisu Sienkiewicza był prawdopodobnie „Dziennik podróży do Tatrów” Seweryna Goszczyńskiego, w którym znajduje się podanie o góralskim zwycięstwie nad Tatarami lub Szwedami w Dolinie Kościeliskiej.

Wiślica, najstarsza chrzcielnica?

Pochodząca z ok. 1170 roku posadzka z Wiślicy przez lata była nieodzownym elementem ilustracji podręczników do historii. Rysunek figuralny ukazujący trzy modlące się postacie, wśród nich prawdopodobnie książę sandomierski Henryk lub jego brat Kazimierz Sprawiedliwy, znajdował się pierwotnie w krypcie kościoła. Dziś by podziwiać posadzkę wykonaną w różowej masie gipsowej, musimy opuścić główny korpus kolegiaty Narodzenia NMP. Obecna świątynia, wzniesiona w czasach Kazimierza Wielkiego, jest trzecią z kolei budowlą w tym miejscu. W jej wnętrzu znajduje się późnoromańska, z charakterystycznym uśmiechem, kamienna płaskorzeźba Matki Boskiej Łokietkowej, przed którą król miał się modlić o zjednoczenie kraju. Tuż obok kolegiaty z XV w. znajduje się dom zbudowany z fundacji Jana Długosza. Zgodnie z tradycją to w nim surowe nauki od samego Długosza mieli pobierać synowie Kazimierza Jagiellończyka. Jednak największym skarbem są położone nieopodal ruiny romańskiego kościoła św. Mikołaja, które kryją misę chrzcielną z IX wieku.

Wieczny spoczynek Bema

Generał Józef Bem zmarł 10 grudnia 1850 roku w Aleppo, mieście należącym wtedy do Turcji. Jego adiutant w liście do generała Władysława Zamoyskiego pisał, że ostatnie słowa bohatera brzmiały: „Polsko, Polsko! Ja cię już nie zbawię”. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w 1926 roku, powołano komitet dla sprowadzenia zwłok gen. J. Bema. Rok później gotowe już było mauzoleum według projektu Adolfa Szyszko-Bohusza ulokowane na wyspie w parku w rodzinnym mieście generała, w Tarnowie.

Przeprowadzona w Turcji ekshumacja wyjawiła rany, które przez lata odniósł generał: złamany i źle zagojony obojczyk, blizny na kości miednicy oraz blizny po postrzałach na kościach, głównie goleniach, a także dziurę przechodzącą na wylot przez szyjkę prawego uda, do tego amputację jednego palca u ręki. Uroczystości pogrzebowe generała Józefa Bema w Tarnowie odbyły się 30 czerwca 1929 roku. Józef Bem przeszedł na islam, dlatego pochówek na cmentarzu nie był brany pod uwagę. Zamiast tego Bem spoczął w sarkofagu ustawionym na sześciu korynckich kolumnach otoczonych kulami i łańcuchami wykonanymi z przetopionych armat. Na ścianach sarkofagu widnieją napisy: w języku polskim – Józef Bem, w języku węgierskim – Bem Apó, a Magyar szabadságharc legnagyobb hadvezére 1848-1849 (Ojczulek Bem, największy wódz walki wolnościowej Węgier 1848–1849), po arabsku – Ferik Murad Pasza oraz daty: 1794 (narodzin), 1850 (śmierci), 1929 (powrotu zwłok do kraju).

Cmentarz galicyjski nr 51 na Rotundzie

W maju 1915 roku pod Gorlicami armia austro-węgierska ostatecznie odparła Rosjan, skutecznie pozbawiając ich możliwości kreowania działań zaczepnych. Dla władz w Wiedniu była to idealna okazja do działań propagandowych i tak przy dowództwie okręgu wojskowego Galicja Zachodnia utworzono Wydział Grobów Wojennych, którego zadaniem była budowa cmentarzy. Wydzielono 10 okręgów, na których miało powstać 365 cmentarzy i pochówków dla ponad 60,8 tys. poległych po obu stronach barykady. Na czele każdego okręgu stał oficer, wykształcony inżynier lub osoba związana ze sztuką. Każdy z nich miał też kierownika artystycznego. Celem było stworzenie monumentalnych, ale jednocześnie spójnych z krajobrazem nekropolii. Nie oszczędzano na środkach. Wykupywano ziemię, budowano drogi, sprowadzano ozdobne rośliny. Jednym z najpiękniejszych cmentarzy galicyjskich jest nr 51 na Rotundzie zaprojektowany przez słowackiego architekta Dušana Jurkoviča, zwanego poetą drewna. Ze względu na trudne położenie kompozycja oparta jest wyłącznie na kamieniu i drewnie.

Tunel schronowy w Stępinie-Cieszynie

Naziemny tunel schronowy dla pociągów sztabowych Adolfa Hitlera w Stępinie-Cieszynie ma 393 metry, przy murach przekraczających szerokość 2 metrów. Powstał wraz z całym kompleksem – schronami, kwaterami, bunkrami strażniczymi – w latach 1940-1941. To właśnie na terenie kwatery w Stępinie w sierpniu 1941 roku doszło do spotkania Hitlera z Mussolinim. Z tunelu korzystał pociąg sztabowy przywódcy III Rzeszy.

Do dziś zachowało się siedem budowli. Tunel, a właściwie schron nr 1, miał chronić nie tylko przed nalotem, ale także atakiem chemicznym. Do tego celu wyposażono go w specjalny system śluz i urządzeń wentylacyjno-filtrujących, a także połączono podziemnym kanałem z ulokowanym 80 metrów dalej schronem nr 2. Sprawował on funkcję magazynu i zaplecza technicznego. Z kolei 600 metrów od tunelu kolejowego zaplanowano lotnisko (pokryte trawą) dla samolotów. Dziś jest to teraz częściowo zabudowany, a ziemia należy do prywatnych właścicieli, podobnie jak pozostałe schrony.

Zemsta, czyli zamek Kamieniec

„Gdzie na skale gród kamienny, gdzie działami mur brzemienny” – mówił Papkin w „Zemście” Aleksandra Fredry. Miejsce sporu dwóch rodów nie jest tylko wytworem wyobraźni artysty. Domniemanym miejscem akcji „Zemsty” jest bowiem Odrzykoń w pobliżu wsi Czarnorzeki, na skraju Czarnorzecko–Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego. Ta dziś już zrujnowana posiadłość powstała ok. 1348 roku. W skład zespołu wchodzi górny zamek zwany Kamieńcem z pierwszej połowy XV w., zamek średni Odrzykoń z XVI wieku oraz dwa podzamcza. Rzeczywisty spór o mur graniczny rozgrywał się w XVII wieku pomiędzy dwoma rodami. Piotr Firlej i Jan Skotnicki walczyli ze sobą, dopóki w 1630 roku nie doszło do ślubu wojewodzica Mikołaja Firleja z kasztelanką Zofią Skotnicką. Historię tę odkrył Aleksander Fredro, kiedy sam został właścicielem zamku dzięki małżeństwu z Zofią Jabłonowską.