– Wycinka idzie od średniego szczebla – mówi Maciek o swojej pracy. – Najmłodszych programistów i junior managerów nie ruszają, inwestują w ich szkolenia, motywują do pracy. Wywalają średniaków, często wypalonych zawodowo po pięciu albo i 10 latach wypruwania sobie flaków – opowiada o sytuacji w firmie. Jeszcze przed chwilą w IT było eldorado. Dziś taka kariera to duże ryzyko.
Ludzie się serio zaczęli bać o pracę – mówi Adam, 40-letni kierownik projektów w dużej korporacji IT. – Liczę, że mimo wszystko, przynajmniej przez jakiś czas, moja robota będzie potrzebna. Natomiast programiści o tym gadają. Myślę, że to jest strach pomieszany z fascynacją.
– Fascynacja polega na tym, że na co dzień posługujesz się narzędziami jak z filmu SF. Rozumiesz je, uczysz się ich używać, widzisz, jak skacze ci efektywność – dodaje 35-letni Kuba. Przez kilka lat był programistą w firmie zajmującej się tworzeniem gier wideo. Ostatnio w logistyce. – A strach? Strach polega na tym, że te narzędzia zaczynają cię zastępować. To jest tak, jakbyś zaprzyjaźnił się z miłym małym zwierzaczkiem, który miał ci umilić życie, a teraz na twoich oczach zaczyna się zmieniać w potwora Frankensteina, który przyszedł zabrać ci robotę.
Dwa warianty: optymistyczny i do d***
– Sztuczna inteligencja daje ludziom pracującym w IT narzędzia, które naprawdę mogą pomóc – mówi Adam. – Jeśli znasz się na swojej robocie, to jesteś w stanie określić, na ile ten kod jest dobry, to bardzo pomaga. Otwierasz okienko, dajesz mu coś i on ci ten kod napisze. Nawet jeśli jest tam jakiś błąd, to kumaty programista to szybko poprawi. Pytanie, jak firmy, a zwłaszcza duże korporacje, mogą do tego podchodzić.
Zdaniem Adama są dwa warianty. Optymistyczny i do dupy. Pierwszy wariant, niektórzy wciąż w to wierzą, zakłada, że w zarządach korporacji powiedzą: ale fajnie! Mamy nowe, świetne narzędzia. A potem przesuną tych pracowników, którzy wykonują powtarzalne, łatwo zastępowalne zadania i którzy jako pierwsi straciliby pracę, do nowych obowiązków. Zainwestują w ich szkolenia, dadzą przestrzeń i czas na to, by zajęli się kreatywnymi rzeczami. W tym pierwszym wariancie, uśmiecha się smutno Adam, firmy uznałyby, że za te same pieniądze ich produkty, usługi czy cokolwiek, czym się zajmują, będą lepsze. Poprawią się warunki pracy, atmosfera i tak dalej. Jak to mówią Amerykanie: win-win. I właśnie stąd ten smutny uśmiech Adama. Bo wiadomo, że nic takiego się nie wydarzy, skoro jest jeszcze drugi wariant: dzięki sztucznej inteligencji firmy będą mogły – już mogą – ciąć koszty. I to z tego wariantu korporacje korzystają i zapewne będą to robić coraz częściej.
– Nawet jeśli dziś różni – niekoniecznie obdarzeni wielkimi umiejętnościami społecznymi – szefowie korporacji mówią, że dzięki AI czeka nas nowy wspaniały świat, to wiadomo, jaka będzie rzeczywistość – twierdzi Adam. – Nie będzie lepiej. Możne nawet będzie trochę gorzej. Ale będzie taniej.
Przykład? Adam miał ostatnio problem z przesyłką kurierską. Miały dojść dwie paczki, doszła jedna, a druga gdzieś się zgubiła. Kurier mówi, że nic nie wie. Adam dzwoni na infolinię, ale tam już się nie da skontaktować z człowiekiem.
– Trafiasz na bota, który zaczyna z tobą gadać – opowiada. – Te boty są wciąż prymitywne, niewiele rozumieją. Nie odpowiada na moje pytanie, ale zna mój numer telefonu, więc zrozumiał, z czym dzwonię. Podał mi numer paczki, która jest w systemie. Po tym numerze byłem w stanie odszukać paczkę. W pewnym sensie mi pomógł. Ale gdybym się dodzwonił do człowieka, dowiedziałbym się dużo więcej. A tu mam tylko informację, że paczka ma taki i taki numer i gdzieś jest. Obsługa z mojej perspektywy jest dużo gorsza. Ale z perspektywy firmy – jest dużo tańsza. A zresztą firma się nigdy nie dowie, że jestem niezadowolony z obsługi. Musiałbym zbyt dużo energii i czasu poświęcić, żeby się jakoś z nimi skontaktować.
Pracownicy call center albo już stracili pracę, albo właśnie ją tracą. Programiści to druga grupa – to jeszcze się nie dzieje, ale oni wiedzą, że może się zacząć dziać. Jeśli zwycięży filozofia, że skoro może być taniej, to powinno być. Jeśli jesteś w stanie zmniejszyć koszty tworzenia kodu o 20-30 proc., a nawet o 10 proc., to możesz te 10 proc. ludzi zwolnić.
Koniec eldorado
– Jak bardzo zmieniają się perspektywy zawodowe osób pracujących w IT? – pytam dr Anetę Karasek z Wydziału Ekonomicznego Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. – Jeszcze niedawno to było eldorado. Jak chcesz być kimś, bądź programistą – tak mówili.
– Rzeczywiście tak było. Dziś sytuacja jest bardziej skomplikowana. Największe korporacje działające w sektorze IT przewidują, że aż 92 proc. miejsc pracy w branży ulegnie dużej lub umiarkowanej transformacji w wyniku postępów w dziedzinie sztucznej inteligencji. To dane pochodzące z raportu „The Transformational Opportunity of AI on ICT Jobs”. Jednocześnie firmy inwestują w szkolenia, dzięki którym najbardziej zagrożeni pracownicy mogą się przekwalifikować. W najbliższych 10 latach zamierzają zainwestować w podniesienie kompetencji 95 mln ludzi, aby mogli pracować i rozwijać się w erze AI. Jest wiele organizacji, które deklarują, że zamierzają wesprzeć swoich pracowników.
– A z drugiej strony…
– Z drugiej strony są giganci tacy, jak Amazon, który ostatnio poinformował, że w związku ze znacznym wzrostem wydajności firmy dzięki wykorzystaniu sztucznej inteligencji prognozuje zwolnienia. Wiele zależy od tego, na jaką politykę personalną zdecydują się pracodawcy. Poszczególne zawody mogą ulegać automatyzacji, a cały czas rośnie liczba miejsc pracy narażonych na transformację w związku z rozwojem narzędzi AI. Z pewnością najbardziej narażone są stanowiska pracy cechujące się dużą powtarzalnością i rutynowością zadań.
– W perspektywie 10 lat o ile może się zmniejszyć liczba miejsc pracy?
– Szacuje się – to dane z globalnego raportu „Generative AI and Jobs: A Refined Global Index of Occupational Exposure” sprzed kilku tygodni – że dziś jedno na cztery stanowiska pracy na świecie jest w mniejszym lub większym stopniu narażone na zmiany. Natomiast wśród krajów o wysokich dochodach – aż jedno na trzy. Co ciekawe, w tych krajach dotyczy to w znacznie większym stopniu kobiet niż mężczyzn. Można odblokowywać korzyści związane z rozwojem AI i tworzyć nowe zawody, które dotychczas nie istniały. Warto stawiać na innowacyjność i kreatywność oraz na to, aby sztuczna inteligencja zwiększała wydajność pracownika, a on mógł poświęcić czas na bardziej wymagające zadania. Czy technologia będzie elementem, który wspomaga nas w realizacji zadań, czy będzie zastępowała pracowników? To wszystko są wciąż otwarte pytania: jak wiele osób jest i będzie narażonych na ryzyko bezrobocia technologicznego?
– Jaki to wszystko ma wpływ na atmosferę wśród pracowników?
– Na pewno jest wiele obaw – to może zmniejszać zaangażowanie pracowników, psuć atmosferę w pracy. Trzeba się szkolić, szukać nowych możliwości i rozwijać umiejętności cyfrowe. Jesteśmy w okresie transformacji, cały czas dowiadujemy się nowych rzeczy i pojawiają się nowe możliwości w zakresie usprawnienia naszej pracy. Warto podchodzić do tego w odpowiedzialny sposób.
Wypalenie i strach
Maciek się ostatnio czuje jak koszt. Siedzi na online’owym zebraniu z zarządem firmy i słucha opowieści o świetlanej przyszłości. Obroty rosną, nowe narzędzia technologiczne „inspirują kreatywność”, stabilne drugie miejsce na rynku, ale „marzymy o byciu liderem w branży”! – To jest sukces każdej i każdego z was – mówi prezes zarządu, zwany złośliwie – i po cichu – Barbie. A przecież w zeszłym roku zwalniali. I już wtedy zapowiadali, że w 2025 r. będzie druga fala. I chyba naprawdę się zbliża, bo prezes wspomina coś o restrukturyzacji części zespołów.
– Wycinka idzie od średniego szczebla – mówi Maciek. – Najmłodszych programistów i junior managerów nie ruszają, inwestują w ich szkolenia, motywują do pracy. Wywalają średniaków, często wypalonych zawodowo po pięciu albo i 10 latach wypruwania sobie flaków.
Sam tak pracował przez ostatnie osiem lat, od magisterki na polibudzie aż do dziś. – To była świetna praca, na dzień dobry dostałem 8 tys. zł na rękę. Po pierwszym roku było już 10, potem 13, a potem 15. Od trzech lat w moim zespole nie było podwyżek. To są wciąż bardzo przyzwoite pieniądze. Ale wiadomo, że dobry czas minął. Znam się na tych narzędziach, potrafię z nich korzystać, jestem dużo bardziej efektywny w mojej pracy. No ale już dziś widać, że jest nas za dużo w teamie. Z 10 osób zostanie pewnie siedem. A potem cztery, może pięć.
Niestety chwilowo Maciek się czuje wypruty. Nie ma ani siły, ani motywacji, żeby pracować ciężej i szybciej się uczyć. Na szczęście ma plan: wykorzystać cały urlop, a do tego jeszcze wziąć L4 na tydzień czy dwa. Przez półtora miesiąca wolnego ładować baterie, a potem zrobić w firmie prawdziwe Tour de France. Żeby nie było wątpliwości, że jest w najlepiej pracujących 10 proc. Wtedy – na jakiś czas – będzie bezpieczny.
– Jestem pewien, że firma byłaby zachwycona takim pomysłem – mówi. – Myślę, że wszystkie korporacje świata się cieszą z tego, że ich przerażeni perspektywą bezrobocia technologicznego pracownicy zwiększają obroty. Uda mi się wygrać jeden, dwa, a może nawet pięć takich wyścigów o niebycie wyrzuconym z pracy. Aż w końcu system mnie wypluje – zmęczonego, cholera wie z jakim zdrowiem. I pewnie po rozwodzie.
– To wszystko jest bardzo gorzkie – dodaje Kuba. Ten, co z gier wideo uciekł do logistyki. – Informatycy tacy jak ja całe życie marzyli o narzędziach, które dziś widać na horyzoncie. Część z nich już jest implementowana. Za jakiś czas będzie można tworzyć rzeczy zapierające dech w piersiach. Prawdziwą wirtualną rzeczywistość. Tylko że człowiek będzie w coraz mniejszym stopniu potrzebny. Wręcz przeciwnie – będzie zbyt wolno działającą, zbyt mało wszechstronną i popełniającą zbyt wiele błędów przeszkodą.
Rynek się zmienia
W Polsce pracuje dziś około 400 tys. specjalistów IT. Duża część z nich to programiści. Zarobki wciąż są wysokie. – Początkujący programista zarabia co najmniej dychę brutto – opowiada Adam. – Doświadczony może spokojnie zarabiać dwa razy tyle, aczkolwiek widać, że rynek się szybko zmienia na niekorzyść. Czasy eldorado się skończyły. To wciąż bardzo potrzebny zawód, bo przecież wszystko idzie w stronę programowania. Ale jest strach, że idą wielkie zmiany, z punktu widzenia wielu pracowników – na gorsze. I to nie w perspektywie 10 czy 15 lat, ale dwóch-trzech.
Na razie, tłumaczy Adam, narzędzia wykorzystujące sztuczną inteligencję mogą wspierać pracowników. Człowiek wciąż jest potrzebny. Ale AI uczy się rozumienia kontekstów. – To nie jest jeszcze etap, na którym taki system może wziąć całość zadania i od początku do końca je zrobić. Może pomóc w różnych elementach, które każesz mu wykonać. Kolejnym krokiem jest to, że AI będzie w stanie wziąć całe duże, podzielone na etapy zadania i je samodzielnie wykonać. A do tego jeszcze zlecić innym systemom, żeby coś zrobiły. Sztuczne inteligencje zaczynają ze sobą rozmawiać, zlecać sobie nawzajem zadania. I tu już zaczynasz coraz mniej potrzebować człowieka. Normalnie człowiek by tym zarządzał, koordynował to. Każdy kolejny krok rozwoju sztucznej inteligencji polega w dużej mierze na pozbywaniu się tak zwanego interfejsu białkowego. Czyli człowieka. Na najwyższym poziomie sztuczna inteligencja będzie w stanie zarządzać przedsiębiorstwem, pewnie lepiej niż bardzo dobry, doświadczony menedżer. W tym kierunku idziemy.
Zdaniem Adama całe nieszczęście polega na tym, że sztuczna inteligencja zaistniała w systemie kapitalistycznym. – A właściwie w kapitalizmie korporacyjnym – precyzuje Adam. – W którym coraz większą rolę odgrywają korporacje, a coraz mniejszą rządy, o obywatelach nie wspominając. Więc zawsze będzie chodziło o maksymalizowanie zysku. Uważam, że to wszystko pójdzie w takim kierunku, że skoro możemy zwolnić ludzi, a zamiast nich mamy AI, która nie musi spać, nie jest zdemotywowana, to dlaczego tego nie zrobić? Rozwarstwienie zacznie rosnąć jak na sterydach. Bogaci będą jeszcze bogatsi, a biedni – jeszcze biedniejsi. Nawet ci przeciętnie zamożni, jak programiści dziś, zaczną ubożeć. Kto jest zagrożony? Prawie wszyscy. W pierwszej kolejności białe kołnierzyki z biur. Ale za jakiś czas także prace fizyczne będą wykonywane przez maszyny. Których produkcją w całości zarządzi sztuczna inteligencja.
