Otoczenie, które tworzymy, to coś znacznie więcej niż wystrój czy funkcjonalność – to sposób, w jaki troszczymy się o siebie. Osobiste miejsca graniczne przypominają nam o tym, kim jesteśmy i co jest dla nas ważne. Jak oddziałują na nas miejsca, w których przebywamy, i jaki mamy na to wpływ?
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Otoczenie ma realny wpływ na to, jak radzimy sobie z presją i relacjami z innymi ludźmi. Zwłaszcza bezpieczny dom jest miejscem, w którym możemy chronić siebie przed niebezpieczeństwem i do którego w każdej chwili można się odwołać. Komunikaty: „Jestem zmęczona, idę do domu” czy „Nareszcie w domu!” – to sygnały, że chcemy dbać o siebie, własne samopoczucie i swoje granice.
Wyobrażając sobie nasze ulubione miejsce w domu – fotel, przytulny kąt w kuchni lub półkę pełną książek – czujemy się bezpiecznie i „u siebie”. Dlaczego? Być może dlatego, że to przestrzeń bardzo znajoma, w której spędziliśmy mnóstwo czasu i doświadczyliśmy bardzo ważnych dla nas momentów życia. Kojarzy się z twierdzą, do której nikt inny nie ma dostępu. Nie chodzi tu jednak jedynie o fizyczne odgrodzenie się od innych, ale o stworzenie obszaru, w którym możemy być naprawdę sobą.
Osoby, które mają w domu swoje bezpieczne strefy, lepiej radzą sobie z codziennym stresem. Takie miejsca pozwalają na regenerację i chronią przed nadmiarem bodźców. We własnym domu możemy np. ustawić taką temperaturę, jaka jest dla nas komfortowa, zadbać o odpowiednią głośność muzyki, przyjmować albo nie przyjmować gości. Możemy także tak zorganizować naszą przestrzeń, by było w niej miejsce zarówno na odpoczynek, jak i na pracę. I choć biurko w domowym gabinecie to tylko mebel, jego istnienie wyznacza granicę: „Tu pracuję”. Kiedy zamykamy komputer, wysyłamy do siebie i świata jasny komunikat: „Teraz jest czas na relaks”.
Nasi strażnicy
Prof. Clare Cooper Marcus, badaczka psychologii środowiskowej, wskazuje, że fizyczne przestrzenie uznawane za nasze pozwalają nam odpocząć, naładować baterie i zachować zdrowe relacje z innymi.
Co ciekawe, bałagan w domu wiąże się z podwyższonym poziomem kortyzolu (zwanego hormonem stresu). Dr Natalie Dattilo, psycholożka kliniczna z Harvard Medical School, zauważa, że bałagan nie tylko zwiększa stres, ale również utrudnia organizację przestrzeni, tworząc błędne koło. W zabałaganionym domu często nie możemy wyróżnić jasnych granic pomiędzy przestrzeniami, w jakich pracujemy i w jakich odpoczywamy – a to w dłuższej perspektywie prowadzi do frustracji i bardzo przytłacza. Natomiast uporządkowane przestrzenie sprzyjają poczuciu satysfakcji z wykonywanych działań oraz zwiększają kontrolę nad własnym życiem.
Newsweek Psychologia
Foto: Materiały wydawcy
Nie tylko miejsca, ale i przedmioty mogą być – symbolicznie – strażnikami naszych psychologicznych granic. Są nośnikami emocji i wspomnień, które pomagają ludziom budować tożsamość, poczucie kontroli i dostrzegać sens życia. Codzienne picie kawy z ulubionego kubka to rytuał, symbol momentu tylko dla siebie. Z kolei w psychoterapii korzysta się z przedmiotów jako narzędzi wzmacniających granice. Klient, który przynosi na sesję ulubiony przedmiot (np. kamyk, chustkę), symbolicznie przenosi część swojej bezpiecznej przestrzeni w nowe środowisko. Taki gest obniża napięcie i zwiększa poczucie bezpieczeństwa. Co więcej, symboliczne rozdzielenie foteli terapeuty i pacjenta wyraża szacunek dla indywidualnej przestrzeni psychologicznej obu stron. Ustalony układ pokoju (np. neutralne otoczenie, stałe miejsce spotkań) pozwala klientowi poczuć się komfortowo i wspiera proces introspekcji. Brak nadmiaru osobistych przedmiotów terapeuty (np. zdjęć rodzinnych) pomaga skupić uwagę klienta na sobie, a nie na życiu terapeuty. To wszystko wzmacnia poczucie autonomii, sprzyjając otwartej komunikacji i pracy nad emocjami, nie tylko w samym gabinecie, ale i poza nim.
Nasza bańka w tłumie
Dlaczego w kawiarni albo w restauracji najczęściej wybieramy miejsce przy ścianie lub w rogu? To instynktowne działanie, które ma swoje psychologiczne uzasadnienie. Badania Edwarda T. Halla, twórcy teorii proksemiki, pokazują, że odległość, jaką zachowujemy od innych, jest kluczowa dla naszego komfortu psychicznego. Strefa intymna (0-45 cm) to najbardziej prywatna przestrzeń, zarezerwowana dla naprawdę bliskich nam osób: partnerów, dzieci, rodziny lub najlepszych przyjaciół. To w tej strefie przytulamy się, trzymamy za ręce czy szepczemy na ucho. Jeśli ktoś nieproszony naruszy tę przestrzeń, możemy poczuć dyskomfort, a nawet zagrożenie. W przestrzeni publicznej zachowujemy tzw. strefę osobistą (45-120 cm wokół naszego ciała). Gdy ktoś naruszy tę strefę, czujemy się nieswojo. Ta przestrzeń to nasza bańka, w której czujemy się swobodnie w towarzystwie znajomych, kolegów z pracy czy sąsiadów. Jest wystarczająco blisko, by porozmawiać, ale na tyle daleko, by zachować dystans psychologiczny. Dlatego stół, książka czy nawet torba na siedzeniu obok może działać jak subtelny sygnał: „To moja przestrzeń”.
Strefa społeczna (120-350 cm) to przestrzeń interakcji formalnych i zawodowych. W tej strefie rozmawiamy z klientami, prowadzimy spotkania biznesowe czy konsultacje. W takich sytuacjach odległość pomaga zachować neutralność emocjonalną. Na przykład nauczyciel w klasie, który prowadzi lekcję, utrzymuje dystans społeczny, by zachować autorytet i profesjonalizm. Największy dystans dotyczy sytuacji publicznych, takich jak wykłady, wystąpienia czy koncerty. W tej strefie jesteśmy mniej emocjonalnie związani z osobami, które się w niej znajdują.
Zrozumienie proksemiki pomaga lepiej komunikować się z ludźmi i unikać konfliktów wynikających z naruszania przestrzeni osobistej. Nie chodzi tylko o fizyczne granice – to także ochrona naszej prywatności i komfortu psychicznego. Na przykład w naszej kulturze odległości między ludźmi są średnie – niezbyt bliskie, ale też nie bardzo formalne. Natomiast w krajach południowych, jak Włochy czy Hiszpania, ludzie naturalnie skracają dystans, co dla osoby z kultury o większym dystansie może być niezręczne.
W miejscach, w których gromadzi się i przebywa jednocześnie wielu ludzi, takich jak galerie handlowe, pociągi w godzinach szczytu czy przystanki metra, granice psychologiczne mogą być trudniejsze do utrzymania. W tego typu sytuacjach naturalnie unikamy kontaktu wzrokowego, patrzymy w dal, chowamy ręce w kieszeniach, szukamy ściany, gdzie można choć na chwilę się schronić, lub też wyobrażamy sobie jakąś przyjemną sytuację, by jak najefektywniej chronić swoją psychiczną i fizyczną odrębność. Co ważne, przebywanie w długotrwałym ścisku może prowadzić do poczucia utraty kontroli i zaburzenia granic osobistych. A to z kolei może wywołać stres, lęk lub frustrację, a nawet agresję. Ma to szczególne znaczenie w przypadku mieszkania lub pracy w długotrwałym ścisku. Na przykład rodziny wielodzietne mieszkające latami na małym metrażu nie mają często możliwości, aby zapewnić bliskim prywatność, a granice między nimi są często zatarte. Badania na temat przepełnionych przestrzeni wskazują jednoznacznie, że możliwość oddzielenia się od innych, np. w małym mieszkaniu czy w szkole, może zmniejszyć poczucie stresu. Z kolei brak tych granic prowadzi do pogorszenia nastroju.
Oczywiście są sytuacje, w których ścisk nie jest stresujący, lecz motywujący czy sprzyjający poczuciu wspólnoty. Tak jest w przypadku zgromadzeń, protestów, kibicowania na wydarzeniu sportowym czy koncertów. Tutaj osobiste granice przestają mieć znaczenie, a wszyscy uczestnicy jednoczą się we wspólnym przeżywaniu ważnej dla siebie sytuacji.
Zielone granice
Zielone otoczenie obniża poziom kortyzolu i wzmacnia poczucie odrębności od codziennego chaosu. Przebywanie w naturze sprzyja introspekcji i kreatywności, pozwala skupić się na własnych myślach, emocjach i potrzebach. Wycieczki górskie, spacery po lesie czy nawet patrzenie na zachód słońca pozwalają nam wyłączyć codzienny tryb działania i przejść w stan refleksji. Taka przestrzeń jest granicą symboliczną między „ja” a światem zewnętrznym, umożliwiającą chwilową ucieczkę od obowiązków, relacji i oczekiwań innych ludzi. Attention Restoration Theory (teoria przywracania uwagi), stworzona przez Rachel i Stephena Kaplanów, zakłada, że przebywanie w naturalnym otoczeniu pozwala naszym umysłom odpocząć od wysiłkowego skupienia, jakiego wymagają codzienne zadania. Kontakt z przyrodą, z szumem liści, przyjemnym śpiewem ptaków wspomaga regenerację uwagi i łagodzi efekty przemęczenia psychicznego, co pozwala na odzyskanie równowagi wewnętrznej. Na przykład japońska praktyka shinrin-yoku (kąpiele leśne) opiera się na prostej zasadzie – „zanurzaniu się” w naturze bez żadnego celu (np. spacerowaniu), by odbudować harmonię między ciałem a umysłem.
W tego typu budowaniu własnych granic wystarczą małe zielone przestrzenie – balkon z roślinami, pobliski park, a nawet drzewo za oknem. Mieszkańcy domów osłaniają ważne dla siebie przestrzenie żywopłotami, bluszczami czy drzewami, pielęgnując tym samym swoją prywatność. Gęsto posadzone żywopłoty tworzą naturalne bariery, oddzielając posesję od sąsiadów lub ulicy. W ostatnich latach popularnym rozwiązaniem stały się miejskie ogrody społeczne. To przestrzenie, gdzie mieszkańcy mogą nie tylko uprawiać rośliny, ale też regenerować siły i budować relacje, zachowując jednocześnie swoją osobistą przestrzeń. Minimalistyczne rośliny doniczkowe w domach (np. sukulenty czy paprocie) pełnią funkcję granicy wizualnej, oddzielając przestrzeń pracy od przestrzeni wypoczynku.
Psychologowie twierdzą, że przestrzeń nie tylko odzwierciedla naszą tożsamość, ale także pomaga ją budować i chronić. Otoczenie, które tworzymy, to zatem coś znacznie więcej niż wystrój czy funkcjonalność – to sposób, w jaki troszczymy się o siebie. Osobiste miejsca graniczne przypominają nam o tym, kim jesteśmy i co jest dla nas ważne.
dr Małgorzata Osowiecka-Szczygieł — psycholożka i wykładowczyni. Pracuje w Akademii Medycznych i Społecznych Nauk Stosowanych w Elblągu, prowadzi zajęcia na Uniwersytecie WSB w Gdańsku oraz Uniwersytecie SWPS w Sopocie i Warszawie. Prowadzi zajęcia m.in. z: psychometrii, statystyki, psychologii poznawczej, interwencji kryzysowej, diagnozy twórczości oraz emocji i motywacji