Jest jedną z najsilniej odczuwanych przykrych emocji. Dotyczy nie tyle oceny naszych działań, ile całościowo nas samych. Wstyd. Jest niebezpieczny. Łapie nas w pułapki. Utrudnia nam życie. Co zatem zrobić, by nami nie rządził?
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Wstyd to emocja, która pojawia się, gdy całe Ja zostaje ocenione negatywnie. Doświadczenie wstydu jest intensywnie bolesne i zwykle towarzyszy mu poczucie małości, bezwartościowości i bezsilności” – twierdzą badający kwestie wstydu psycholodzy J.P. Tangney i R.L. Dearing.
Newsweek Psychologia Urodzinowa
Foto: Materiały promocyjne
Wstyd odczuwamy wszyscy, a uczymy się tego jako dzieci. Pojawia się, kiedy zaczynamy zauważać, że możemy być oceniani. Niezbędne są tutaj: posiadanie teorii umysłu (ta powstaje mniej więcej między 2. a 3. r.ż.), samoświadomość, znajomość norm i oczywiście porównanie z innymi (wówczas wstyd zaczyna przejawiać się w naszym zachowaniu, np. w odwracaniu wzroku, zakrywaniu twarzy, wycofywaniu się). Wstyd to emocja świadomościowa, czyli taka, która wynika z oceny naszego zachowania w świetle standardów, jakie już posiadamy i jakie nabywamy w trakcie socjalizacji.
Wstyd a poczucie winy
Wstyd mylony jest często z poczuciem winy, jednak mimo że emocje te potrafią stanowić zgrany w atakowaniu naszego dobrostanu duet, są różne.
Wstyd skierowany jest do siebie – to autoatrybucyjny proces mówiący: „jestem słaby/słaba”. Niesie ze sobą przekaz skierowany nie na działanie, ale na ocenę Ja, czyli obniża poczucie własnej wartości. Skupia się na tym, jak widzą nas inni, a reakcją na niego najczęściej jest chęć szybkiej izolacji.
Z kolei poczucie winy to emocja skierowana na działanie: „zrobiłem/zrobiłam coś słabego”. Często niesie ze sobą motywację do zmiany, refleksję nad własnym postępowaniem. Skupia się na wpływie naszych czynów na inne osoby, a reakcją na nie może być chęć działania, zadośćuczynienia. Jak twierdzą wspomniani tu już Tangney i Dearing: „Wina jest zdrową emocją moralną. Wstyd – niebezpieczną emocją tożsamościową” .
Wraz ze wstydem wpadamy w pułapki, z których nierzadko trudno się nam wydostać.
Pułapka perfekcjonizmu
W czasie naszego życia wstyd nauczył nas, że nie ma miejsca na popełnianie błędów. Nawet gdy sami nie uważaliśmy naszych doświadczeń, działań czy myśli za wstydliwe, od innych mogliśmy usłyszeć, że właśnie takie są. Być może w dzieciństwie mówiono nam: ”Powinieneś się wstydzić!”, a my przyjęliśmy to za prawdę, niepodważalny nakaz. Dziś staramy się więc być perfekcyjni, choć jak wiemy, nie jest to możliwe, bo w prawdziwym życiu, gdzie doświadczamy wielu różnych sytuacji, pojęcie perfekcji nie istnieje. Robimy więc wszystko, aby uniknąć poczucia upokorzenia. Konsekwencjami pułapki perfekcjonizmu są m.in. lęk przed rozpoczynaniem nowych działań czy prokrastynacja. To mechanizmy obronne przed samokrytyką. Towarzyszą im ciągłe napięcie i niezadowolenie z siebie nawet przy odnoszeniu sukcesów. Taki perfekcjonizm jest dezadaptacyjny.
Pułapka unikania
Unikanie znane jest jako jeden z najczęściej stosowanych przez nas mechanizmów obronnych. Jego celem jest rzekomo chronienie nas przed wyobrażoną krytyką. Obowiązuje tu zasada: „lepiej siedzieć cicho”. Unikanie prowadzi do rezygnacji z różnych aktywności związanych z ekspozycją naszej osoby. Nie zabieramy więc głosu nawet wtedy, gdy temat jest nam znany, nie doświadczamy nowych rzeczy, nie podejmujemy ryzyka. Nie robimy niczego, czego pokazanie może być poddane ocenie, bo wstyd nie znosi oceny.
W konsekwencji unikanie sprawia, że nie wykorzystujemy swojego potencjału. Wzmacnia za to nasze poczucie stagnacji i niską samoocenę. Nasze potrzeby i pragnienia są w jego efekcie skutecznie tłumione, bo unikanie nie ma nic wspólnego z ochroną.
Pułapka samokrytyki
W psychologii często spotykamy się z pojęciem „wewnętrznego krytyka”. To ten okropny głos w naszej głowie, który mówi nam: „nie jesteś wystarczający/wystarczająca”. Niekiedy taki krytyk (połączony z ambicją) może działać na nas mobilizująco, ale w parze ze wstydem będzie nieadaptacyjny. Najczęściej staje się głosem, jakim zawstydzamy samych siebie. Robimy to z lęku, bo przecież jeżeli nie będziemy wystarczająco surowi w stosunku do siebie samych, z pewnością będą tacy inni. Ten głos żywi się także zawstydzającymi komentarzami zasłyszanymi w dzieciństwie, ocenami, porównaniami. Konsekwencjami tkwienia w pułapce samokrytyki są przede wszystkim brak wiary w siebie, brak decyzyjności oraz poczucie, że nie zasługujemy na więcej.
Pułapka relacji
Wstyd sprawia, że mamy trudności w nawiązywaniu relacji. Chowamy się za maskami, bojąc się pokazać, kim naprawdę jesteśmy. Wybieramy więc udawanie, aby zasłużyć na akceptację i nie czuć strachu. Wolimy udawać kogoś, niż być sobą.
I choć trudno grać zawsze miłego, silnego, profesjonalnego czy ugodowego, to wydaje nam się, że prawdziwych nas nikt nie zaakceptuje. Dlatego dajemy innym jedyną według nas samych „wersję nas do przyjęcia” – maskę. Problem w tym, że brak autentyczności (ukrywanie naszej prawdziwej osobowości, cech charakteru, temperamentu) sprawia, że nie jesteśmy w stanie budować prawdziwych bliskich relacji. To zaś nieuchronnie prowadzi nas do wpadania we wcześniej wymienione pułapki.
We wstydliwym labiryncie
Wstyd jest często tematem tabu. Nie rozmawiamy o nim, bo wstydzimy się, że się wstydzimy (nawet sami przed sobą). Tylko czy to, co on nam podsuwa, ma w ogóle coś wspólnego z faktami?
Wstyd to sabotażysta. On nie mówi nam o nas prawdy, lecz to, co boimy się o sobie usłyszeć. Większość domniemanej krytyki i tak nie pochodzi z zewnątrz, ale dzieje się głównie w naszej głowie. Większość z treści, jakie podsuwa nam wstyd, to słowa zasłyszane kiedyś od rodzica, nauczyciela, partnera. Nie rodzimy się z poczuciem wstydu, a nabywamy je w trakcie funkcjonowania w społeczeństwie. Wstyd, który chce nas uchronić przed upokorzeniem, nie daje nam pozwolenia na bycie niedoskonałymi, a przecież rozwój wynika najczęściej z błędów, wręcz ich wymaga. Dlatego zamiast słuchać tego wewnętrznego głosu, warto nauczyć się nazywać wstyd i zrozumieć, że nie jesteśmy owym głosem. Metodą małych kroków, z mikroodwagą możemy powoli wchodzić w sytuacje, w jakich odczuwaliśmy wstyd, i się z nim oswajać. Wstyd nie lubi światła zewnętrznego – traci wtedy moc. Relacja partnerska, przyjacielska, terapeutyczna to idealne miejsca, by zacząć mówić o wstydzie w bezpiecznym otoczeniu.
Wstyd ma podłoże kulturowe. Dawniej, gdy wykluczenie z grupy oznaczało śmierć, miał nas przed owym wykluczeniem chronić. Jednak choć wstyd to emocja społeczna, odczuwana jest bardzo indywidualnie. Objawia się w reakcjach naszego ciała, np. zaczerwienieniem na twarzy czy dekolcie, zawrotami głowy, przyspieszonym oddechem i biciem serca. Wszystkie te reakcje organizmu mogą prowadzić do lęku, stresu, a nawet ataku paniki. Tym bardziej zatem warto obnażać swój wstyd, by nie miał nad nami władzy.
Od dzieciństwa aż po grób
Wstyd może towarzyszyć nam w ciągu całego życia. Jednak na każdym jego etapie potrafi przyjmować nieco inną formę.
W okresie adolescencji, kiedy bardzo boimy się odrzucenia (i kiedy jednocześnie budujemy swoją tożsamość), wstyd może stać się dominującą, podsycaną przez środowisko emocją. W tym okresie jesteśmy szczególnie wrażliwi na opinie rówieśników, co potrafi wzmagać poczucie wstydu, niedopasowania i chęć ukrywania swojego prawdziwego Ja. Sprzymierzeńcami wstydu będą tu nadmierny konformizm, czasem agresja oraz globalizacja opinii, czyli generalizowanie ich zgodne z grupą.
We wczesnej dorosłości bardzo często wstyd postrzegamy jako nasze wewnętrzne przekonanie o świecie. Przyjmuje on wtedy maskę strachu przed porażką, ograniczając nasz rozwój (nie tylko zawodowy, ale i społeczny).
Na etapie dojrzałości i dorosłości jesteśmy w stanie oswoić gros naszego wstydu i się od niego uwolnić, o ile uda nam się go przepracować. Zaczynamy bowiem podchodzić do wielu spraw z większym dystansem. Ocena z zewnątrz przestaje być już tak istotna. Wielu z nas jest już wtedy rodzicami i chce chronić swoje dzieci przed poczuciem wstydu. W tym okresie wstyd, jeśli się do nas zakrada, najczęściej dotyczy obszarów takich jak status społeczny, błędy z przeszłości czy wygląd naszego zmieniającego się ciała.
Z kolei w okresie senioralnym, kiedy nasza sprawność fizyczna i psychiczna przestaje funkcjonować jak dawniej, pojawia się nowy rodzaj wstydu związany z poczuciem zależności od innych, nienadążania za nowoczesnymi technologiami, bycia ciężarem dla innych, z osamotnieniem i poczuciem izolacji emocjonalnej. Wyuczone niegdyś normy zachowania: „nie wypada o tym mówić”, „o pewnych rzeczach się nie dyskutuje” potęgują poczucie pustki, a ono wstyd.
Jak przerwać krąg wstydu
Duży wpływ na poczucie wstydu ma proces wychowawczy. Oddziaływania opiekunów (rodziców, dziadków) kształtują to poczucie u dzieci, przede wszystkim w sytuacji porażki. Dzieci o wysokim poziomie wrażliwości, myślące o sobie w sposób autorefleksyjny, koncentrujące się na sobie z wysoką samoświadomością, są bardziej podatne na zaszczepienie w nich przeżywania wstydu za pomocą globalnych, negatywnych określeń typu: „jesteś beznadziejny, powinieneś się wstydzić, jestem tobą rozczarowany, jest mi za ciebie bardzo wstyd!”. Nawet jeśli taki komunikat nie ma na celu bezpośredniego wywołania wstydu u dziecka, to i tak do niego prowadzi. Zdanie: „przynosisz mi wstyd”, które wielu z nas niejednokrotnie słyszało, uczy nas, że porażki zawsze są powodem do wstydu, co – jak wiemy – nie jest prawdą.
Zmieniające się w dzisiejszym świecie standardy funkcjonowania w obszarach: wyglądu, życia społecznego, duchowego i rodzinnego, indywidualności zachowań, tożsamości seksualnej, wolności wyrażania własnej opinii w przestrzeni publicznej, metod wychowywania dzieci itp., mogą nam pomagać w oswajaniu wstydu. Dzięki mediom społecznościowym, które dają nam możliwości porównania się z innymi, możemy poczuć, że ze swoim wstydem nie musimy być sami, że inni ludzie mają podobnie. Paradoksalnie kluczem do pokonania wstydu jest to samo, co prowadzi do jego powstania, czyli samoświadomość. Rozwijając ją, słuchając siebie i swojej intuicji, czytając dostępne na rynku wydawniczym publikacje związane z funkcjonowaniem emocjonalnym człowieka, nazywając wstyd, mówiąc o nim, mamy szansę nie wpaść w jego pułapki i wyrwać się spod jego władzy.
Okladka urodzinowa „Newsweeka Psychologii”
Foto: Materiały promocyjne