Dziewczynki są mniej racjonalne od chłopców? Tak stereotypy programują przyszłość dzieci

Dziewczynki są bardziej emocjonalne i mniej racjonalne od chłopców. W wieku dojrzewania ich zachowanie zaczynają determinować hormony”. „Dziewczynki nie są dobre w naukach ścisłych. Przodują w działaniach twórczych i przedmiotach humanistycznych”. „Dziewczynki są po prostu nieśmiałe, nadwrażliwe lub leniwe, podczas gdy chłopcy mają autyzm lub ADHD”. „Dziewczynki lubią kolor różowy. Dziewczynki są z natury opiekuńcze. I dlatego preferują zabawy lalkami”. „Nie potrzebują doświadczać swojej siły ani dawać wyrazu agresji. Nie powinny się złościć. Ani być zbyt inteligentne”. Dlaczego? „Ponieważ mają wyglądać ładnie i sprawiać, że inni ludzie, szczególnie mężczyźni, będą dobrze się przy nich czuli”. „Wszystkie małe kobietki interesują się modą”.

Dzisiaj dziewczynki, mimo postępujących zmian społecznych, nadal muszą się konfrontować z wieloma stereotypami dotyczącymi płci. Wieki patriarchatu ukształtowały historię o małych kobietkach, zdominowaną uproszczeniami, zniekształceniami, oceną i nieprawdziwymi informacjami. I choć XX i XXI w. pokazują mnóstwo kontrprzykładów, a także obfitują w istotne zmiany w sytuacji społecznej kobiet, wiele z wymienionych wyżej przekonań wciąż przekazujemy z pokolenia na pokolenie. Te narracje warto uważnie tropić, bo wdrukowujemy je naszym córkom, synom i wnuczkom – często nie zdając sobie z tego sprawy. A dzieje się to za sprawą wszechobecnych stereotypów. Trudno się zorientować, że je powielamy, dopóki nie uświadomimy sobie, że konkretne myśli, które przychodzą nam do głowy na temat dziewczynek, to tylko jedna z możliwych interpretacji rzeczywistości.

Dlaczego wierzymy stereotypom

Stereotypy to rodzaj „niepisanej prawdy”. Składają się z nieuświadomionych przekonań i reguł, które porządkują nasze myślenie i działanie – wobec określonych grup społecznych. Zwykle odnoszą się do faktów, ale w sposób zniekształcony, niepełny lub przestarzały. Typowe dla stereotypowego myślenia są uogólnienia. Określone cechy, preferencje i motywy przypisuje się wszystkim osobom z danej grupy społecznej, np. właśnie wszystkim dziewczynkom. Pomijany jest przy tym niezwykle istotny aspekt różnic indywidualnych. A różnice te wynikają z wrodzonych uwarunkowań fizycznych i temperamentalnych, z życiowych doświadczeń, upodobań, indywidualnych umiejętności oraz z zakresu posiadanego wsparcia.

Skoro stereotypy zwodzą nas na manowce, po co nam one? Nie pojawiają się bez przyczyny. Nasz umysł jest oszczędny. Jego celem, znacznie istotniejszym niż zniuansowane postrzeganie różnych skomplikowanych sytuacji, jest zapewnianie nam możliwości przetrwania. Stereotypy pomagają nam wydatkować mniej energii na przetwarzanie informacji. Pozwalają nam też przynależeć i odnajdywać się w rzeczywistości społeczno-kulturowej, w której żyjemy. Kształtowane są pod wpływem kultury, przekonań osób, z którymi jesteśmy w relacjach, przekazów medialnych i naszych osobistych doświadczeń. Są często wspólne dla przedstawicieli danej społeczności. Stanowią pewne wyjściowe dane, które pomagają wspólnie działać i nie podejmować na każdym kroku dyskusji na temat tego, jak jest, a jak nie jest.

Nasz mózg lubi uproszczenia i uogólnienia – pozwalają mu one posługiwać się raz zdobytą wiedzą do rozwiązywania kolejnych problemów. W wielu dziedzinach to niezwykle pomocne. W materii społecznej – bywa natomiast zdradliwe. W psychologii, która zajmuje się opisywaniem i szukaniem przyczyn ludzkiego zachowania, mierzymy się z tym, że na zachowanie konkretnego dziecka ma wpływ tak wiele czynników, że bardzo trudno decydować o tym, który z nich był kluczowy w danej sytuacji. To złożoność niełatwa do objęcia zarówno rozumem, jak i badaniami. Dlatego tak częstą odpowiedzią na pytania o motywy działania i konsekwencje konkretnych oddziaływań są słowa „to zależy”. Podobną ostrożność warto zachować, gdy mówimy o cechach, możliwościach, zdolnościach i preferencjach dziewczynek jako grupy społecznej. To, co można powiedzieć, by być możliwie najbliżej prawdy, to: bywa różnie.

Nie dla dziewczyn?

Narracje na temat dziewczynek, i to nie tylko te, które im przekazujemy werbalnie, ale także te, które kierują naszym działaniem i codziennymi decyzjami, mogą stać się samospełniającymi się przepowiedniami. W przeciwdziałaniu stereotypowemu widzeniu dziewczynek wiele do zrobienia mają rodzice wszystkich dzieci, niezależnie od ich płci. Potrzebne jest kształtowanie nowej społecznej świadomości na temat dziewczynek – w całej populacji.

Utrwalone i uogólnione stereotypowe przekonania prowadzą do uprzedzeń wobec danej grupy, a w konsekwencji do powstania nierówności społecznych lub ich ugruntowania. Nie pozwalają nam na widzenie człowieka jako kogoś wyjątkowego, unikalnego, w całej jego złożoności. Zamiast tego na pierwszy plan wysuwają się przypisane tej grupie cechy. Stereotypy utrudniają dziewczynkom tworzenie zniuansowanego obrazu siebie. Powodują, że budują one obraz siebie na różnych ogólnych stwierdzeniach, nierzadko nie utożsamiając się z nimi i doświadczając tych różnic jako swojej nieadekwatności czy niedojrzałości.

Stereotypy mogą wywierać wpływ na podejmowane przez dziewczynki wybory, na decyzje o ścieżkach rozwoju – a później kariery – a także na realizowane zainteresowania. Mop, lalka do karmienia, zestaw do gotowania. Dlaczego to dziewczynki otrzymują takie prezenty? Dlaczego to one zapakowane są w różowe pudełka? Wynika to z przekonania, że główną rolą kobiety będzie macierzyństwo i opieka nad domem. A zabawy i zabawki mają do tych ról przygotowywać.

Dziewczynki mogą rezygnować z rozwijania zainteresowań i talentów w dziedzinach uznawanych za typowo chłopięce (np. informatyka, sporty siłowe) z obawy przed ośmieszeniem, brakiem akceptacji, trudnościami z przynależeniem do grupy koleżeńskiej Przekonanie, że dziewczynki są „z natury” lepsze w dziedzinach humanistycznych i językowych, a słabsze w naukach ścisłych, a także mniejsze oczekiwania wobec ich zdolności technicznych, przestrzennych czy analitycznych – mogą prowadzić do mniejszego zachęcania ich ku rozwojowi w tych kierunkach.

Okazuje się też, że dziewczynki mogą mniej lub bardziej świadomie unikać dziedzin uznawanych za „te nie dla dziewczyn”. Zjawisko takie określa się jako „zagrożenie stereotypem” (ang. stereotype threat). Polega ono na tym, że lęk przed potwierdzeniem negatywnego stereotypu na temat własnej grupy może doprowadzić do faktycznego obniżenia wyników w danej dziedzinie. Oto praktyczny przykład: dziewczynki gorzej rozwiązują testy matematyczne, gdy przypomni im się stereotyp o słabszych zdolnościach matematycznych kobiet. To, w co wierzymy, naprawdę ma znaczenie.

Stereotypowe narracje o dziewczynkach mają wpływ także na ich samoocenę i poczucie własnej wartości. Słyszą one komentarze dotyczące ubioru i wyglądu o wiele częściej niż chłopcy. To sprawia, że same budują presję na bycie: zgrabną, ładną, szczupłą i zadbaną. Już od najmłodszych lat dziewczynki są narażone na wzorce urody promowane w mediach, co może prowadzić do ich problemów z samoakceptacją i zaburzeń odżywiania.

Stereotypy płciowe tworzą niewidzialne bariery, które mogą znacząco ograniczać potencjał rozwojowy dziewczynek, wpływając na ich wybory życiowe, samoocenę, ogólne samopoczucie i zdrowie psychiczne. Uświadamianie ich istnienia i aktywne przeciwdziałanie im jest kluczowe dla tworzenia środowiska, w którym dziewczynki mogą swobodnie rozwijać swoje unikalne talenty i zainteresowania. Za każdym razem, gdy przyjdzie nam do głowy powiedzieć, że „dziewczynki są jakieś”, sprawdźmy, co mamy na myśli. Zmniejszeniu siły rażenia stereotypowych zdań może pomóc dodanie do nich słowa „czasem” albo „niektóre”. W radzeniu sobie ze stereotypami pomaga przechodzenie do konkretu, do określonej sytuacji, do jednostki. Oraz zaciekawienie dzieckiem, które mamy przed sobą.