Zieleń, kultura i niskie bezrobocie. Katowice zmieniły się w wymarzone miejsce do życia

Gdyby nie górująca nad okolicą konstrukcja szybu, trudno byłoby uwierzyć, że stoimy w miejscu, gdzie jeszcze nie tak dawno funkcjonowała jedna z najważniejszych kopalń węgla kamiennego w okolicy. Pokryte szklaną elewacją, minimalistyczne bryły mieszają się tu ze starszymi, wzniesionymi z czerwonej cegły, zabytkowymi zabudowaniami. Ale o tym, że znajdujemy się na terenie dawnej kopalni, przypomina też niepozorna, umieszczona na jednym z budynków granitowa tablica oddająca hołd górnikom, „którzy na co dzień pozdrawiali się słowami Szczęść Boże lub Glück auf”. To pełne kontrastów miejsce jest nie tylko idealnym wstępem do poznania Katowic, lecz także symbolicznym przykładem tego, jak miasto wyrosłe na węglu może sobie świetnie poradzić bez swojego czarnego złota.

Powstała na terenie dawnej kopalni, nowoczesna siedziba Muzeum Śląskiego to jeden z najważniejszych elementów katowickiej Strefy Kultury, która – w ciągu zaledwie kilkunastu lat swojego funkcjonowania – stała się jedną z najbardziej miastotwórczych części całej aglomeracji. Najpierw, w 2014 r., czyli zaledwie 15 lat po tym jak z KWK Katowice wyjechał na powierzchnię ostatni wagonik z węglem, powstała tu siedziba Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia. Zaprojektowany przez Tomasza Koniora i wyróżniający się doskonałą akustyką budynek z miejsca okrzyknięty został jedną z najważniejszych sal koncertowych w Polsce. Rok później tuż obok miasto otworzyło Międzynarodowe Centrum Kongresowe – futurystyczna, porastająca zielenią budowla, połączona z pobliskim Spodkiem, tworzy jedną z największych przestrzeni wystawienniczych w tej części Europy, co pozwoliło na „ściągnięcie” do Katowic kongresów i konferencji o światowej randze. Z kolei wspomniane już Muzeum Śląskie dzięki nowej siedzibie stało się jednym z najnowocześniejszych polskich muzeów urządzonych w przestrzeniach postindustrialnych. Wielokrotnie nagradzany kompleks w swoich podziemiach w interaktywny i nowoczesny sposób pokazuje historię miasta oraz regionu, wykorzystując do tego oryginalne elementy dawnej kopalni.

Czarne złoto czy przekleństwo?

Bo bez węgla nie byłoby Katowic, jakie znamy obecnie. Jeszcze na początku XIX w. tu, gdzie wkrótce miały wyrosnąć okazałe kamienice, kopalniane szyby i fabryki, znajdowała się wieś, a właściwie kilka wsi, które dały swoje nazwy przyszłym dzielnicom stolicy metropolii. Pierwszym impulsem do rozwoju Katowic było doprowadzenie do miasta w 1846 r. kolei berlińskiej. Drugim – przejęcie miejscowych dóbr ziemskich przez bajecznie bogatą rodzinę Wincklerów. Ci, chcąc zurbanizować teren mający przemysłowy potencjał, zlecili swojemu zarządcy stworzenie niemal od zera nowoczesnego miasta. Friedrich Wilhelm Grundmann, wraz z wykształconym w Berlinie i Wielkiej Brytanii architektem Heinrichem Nottebohmem, zaprojektowali zręby Katowic. Plan przestrzennej zabudowy wyznaczał stary trakt z Mysłowic do Szopienic i dalej do Bogucic-Zawodzia, a następnie wzdłuż rzeki Rawy. Przy osi wschód-zachód powstały wtedy też dwa istniejące do dzisiaj w sercu miasta place – Rynek i Wolności. Ostatecznie w 1865 r. Katowice oficjalnie uzyskały prawa miejskie, a dwie dekady później ulokowało się tu pięć dużych banków i potężny koncern przemysłowy Kattowitzer Aktien-Gesellschaft.

Rozbudowy miasta nie przerwał nawet wybuch I wojny światowej. Wręcz przeciwnie – wyrastające tu jak grzyby po deszczu huty zwiększały obroty dzięki zamówieniom płynącym z frontu. Jeszcze większy impuls do rozwoju nastąpił po włączeniu tej części Śląska do odrodzonej Rzeczypospolitej – z jednego z wielu ośrodków przemysłowych Prus Katowice przeskoczyły do roli lidera i lokomotywy całej polskiej gospodarki. Region otrzymuje swoją autonomię, powstają Sejm Śląski, lotnisko, otwierają się kolejne firmy. Dobra passa utrzymuje się także w PRL. Za czasów Polski Ludowej Katowice rozwijają się bardzo dynamicznie, a wraz z kolejnymi kominami i szybami wyrastają tu nowe osiedla mieszkaniowe. W 1987 r. miasto notuje rekordową liczbę mieszkańców – niemal 370 tys.

Katowice (od)nowa

Wszystko zmienia się jednak w latach 90. Zachodzący na całym świecie proces modernizacji i automatyzacji przemysłu ciężkiego, rozwój eksportu tańszych surowców z Azji czy wreszcie konsekwencje przejścia z systemu planowego do gospodarki wolnorynkowej odbiły się na kondycji katowickich zakładów. Kolejne kopalnie kończą swoją działalność, a węgiel z symbolu prosperity staje się czarnym przekleństwem zalegającym na hałdach. Miasto musiało wymyślić się na nowo.

– Opieraliśmy się na koncepcji „trzech nóg”, łącząc rozwój technologiczny, życie społeczno-kulturalne oraz szeroko pojęte zieleń i ekologię. Równy rozkład akcentów pomiędzy tymi trzema filarami sprawił, że Katowice są dzisiaj dobrym miejscem do życia, w którym mieszkańcy mogą znaleźć ciekawą i dobrze płatną pracę, szeroką ofertę spędzania czasu wolnego oraz liczne tereny zielone sprzyjające rekreacji i wypoczynkowi – wspomina w rozmowie z „Newsweekiem” Marcin Krupa, prezydent Katowic.

Dawne zabudowania industrialne zmieniły swoje przeznaczenie, a same Katowice, kojarzone niegdyś wyłącznie z przemysłem, zaczęły być utożsamiane m.in. z prężnym życiem kulturalnym. Swoją rolę odegrało tu nie tylko wspomniane Muzeum Śląskie, ulokowane na terenie dawnej kopalni, lecz także bogaty, pękający w szwach kalendarz imprez.

– Wszystko zaczęło się zmieniać w 2010 r., kiedy staraliśmy się o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury – mówił kilka lat temu w rozmowie z „Newsweekiem” Adrian Chorębała, kurator i menedżer Galerii ASP w Katowicach Rondo Sztuki. – Wokół tych starań w mieście powstało coś na kształt ruchu społecznego, który postawił sobie za cel zmianę wizerunku Katowic – z miasta przemysłowego na miasto kultury. Dziś w Katowicach są dwa duże festiwale muzyczne, OFF i Tauron, i setki mniejszych inicjatyw.

Ale to nie wszystko. W ostatnich latach Katowice uzyskały nawet tytuł Miasta Kreatywnego UNESCO w Dziedzinie Muzyki, co uzasadniono znaczącym potencjałem instytucji związanych z muzyką – poczynając od obecności szkół muzycznych I i II stopnia, orkiestr i zespołów, przez instytucje zrzeszające muzyków, a na wyższej szkole muzycznej kończąc. „Sukces transformacji Katowic oparty na potencjale i aktywności środowisk kulturalnych znajduje odzwierciedlenie w liczbach. W latach 2014-2020 liczba wydarzeń związanych z kulturą kształtowała się na poziomie ok. 14 tys. na rok, liczba ich uczestników zaś przewyższała poziom 800 tys. osób na rok” – podsumowywał w swoim opracowaniu dotyczącym transformacji miasta dr hab. Adam Drobniak z Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Ale na Śląsk przyjeżdża się nie tylko na festiwale i koncerty. Katowice przez ostatnie lata zdążyły wyrobić sobie markę prężnego ośrodka konferencyjnego. Mają ku temu warunki – w samym tylko centrum znajduje się potężne Międzynarodowe Centrum Kongresowe, słynny Spodek, do tego dochodzą oczywiście wspomniana sala koncertowa NOSPR czy przestrzeń konferencyjna w gmachu Muzeum Śląskiego. Katowice zdążyły już gościć organizowany pod auspicjami ONZ szczyt dotyczący zmian klimatu COP 24, Szczyt Cyfrowy czy Światowe Forum Miejskie. Regularnie odbywają się tu też edycje innych istotnych imprez: Europejski Kongres Gospodarczy, Europejski Kongres Małych i Średnich Przedsiębiorstw, Silesia 4 Design Days czy wreszcie światowe finały rozgrywek e-sportowych.

Zielona metropolia

Ale nie byłoby tego bez miliardowych inwestycji w miejską infrastrukturę. Miasto może pochwalić się nowoczesnym dworcem kolejowym, całą nową siecią dróg czy wreszcie portem lotniczym w Pyrzowicach – czwartym największym w kraju pod względem liczby odprawionych pasażerów. Równie imponująco rozwija się tu infrastruktura rowerowa. Według oficjalnych danych Katowice oferują obecnie ponad 200 km ścieżek dla cyklistów – zarówno tych typowo miejskich, jak i utwardzonych, na terenach mniej zurbanizowanych czy wręcz leśnych.

– W budowie ścieżek prym wiedzie stolica regionu, czyli Katowice, gdzie praktycznie każda nowa inwestycja drogowa połączona jest z budową ścieżek rowerowych. Gorsza sytuacja jest w sąsiednim Chorzowie czy Bytomiu – mówi w rozmowie z „Newsweekiem” Piotr Burda, Ślązak, dziennikarz i założyciel portalu Roweronline.pl. – Ale nie da się rozpatrywać działań Katowic tylko w kontekście miasta, konieczna jest szersza perspektywa obejmująca całą Górnośląsko-Zagłębiowską Metropolię. Na tym poziomie rozwój jest wręcz rewolucyjny. W lutym 2024 r. po wielu latach prób uruchomiono Metrorower, największy w Polsce system rowerów miejskich. System podłączony jest do systemu Transport GZM i umożliwia posiadaczom średnio- i długookresowych biletów codzienne korzystanie z rowerów za darmo przez 60 minut. Rower stał się uzupełnieniem systemu transportu publicznego – mówi Piotr Burda.

Jak dodaje dziennikarz, elementem, który znacznie usprawni rowerową komunikację pomiędzy miastami aglomeracji, jest tworzony właśnie system velostrad. Łącznie zaplanowano około 120 km takich dróg dla jednośladów, a pierwszy ponadczterokilometrowy odcinek velostrady nr 6, pomiędzy katowickimi dzielnicami Giszowiec i Brynów, oddano do użytku pod koniec ubiegłego roku.

Dzięki przesiadce na rower wielu mieszkańców i turystów, nierzadko z zaskoczeniem, odkrywa inną, bardziej naturalną twarz Katowic. Stolica województwa śląskiego, tak jednoznacznie kojarzona z wielkim przemysłem, paradoksalnie jest jedną z najbardziej zielonych metropolii w kraju – lasy, parki i inne tereny rekreacyjne zajmują tu aż 40 proc. administracyjnej powierzchni miasta. Mało tego – w katowickiej dzielnicy Murcki znajduje się nawet winnica, w której produkuje się wino białe, czerwone i różowe.

Niedaleko stąd położona jest też szkoła, która – podobnie jak samo miasto – przeszła pomyślną transformację. Zespół Szkół nr 2 im. Jarosława Iwaszkiewicza przez dziesięciolecia słynął z kształcenia przyszłych górników. Najpierw jako szkoła podlegająca bezpośrednio PRL-owskiemu Ministerstwu Górnictwa i Energetyki, później jako kuźnia kadr miejscowej KWK Murcki. Dzisiaj jej górnicza spuścizna stanowi podstawę dla szeroko rozumianej edukacji ekologicznej – pokazuje, jak w dawne tereny przemysłowe tchnąć nowe życie. Powstały nowe kierunki kształcenia, a przy budynku szkoły utworzono nawet ogród sensoryczno-botaniczny z sadem, ogrodem warzywnym, szklarnią oraz oczkiem wodnym, zasilanym oczywiście wodą z deszczówki.

Po pierwsze: ludzie

Trudno mówić o udanej transformacji, jeśli nie pójdą za tym edukacja i nowe możliwości kariery. W wyniku przemian gospodarczych w latach 90. i na początku XXI w. udział mieszkańców Katowic zatrudnionych w przemyśle zmalał o blisko połowę. Te dziesiątki tysięcy osób zasiliły branże nowoczesnych technologii, usług oraz handlu, które naturalnie wyrosły w miejscu dawnych wielkich zakładów.

O tym, że pożegnanie z węglem okazało się sukcesem, świadczą twarde liczby – Katowice mogą pochwalić się jednym z najniższych odsetków bezrobotnych w kraju (według GUS to zaledwie 1,2 proc. mieszkańców), a przeciętne wynagrodzenie w mieście wynosi dzisiaj około 9300 zł brutto.

Co jednak bardzo istotne, katowiczanie angażują się również w to, w którym kierunku ich metropolia ma się rozwijać. Jak pisał dr hab. Adam Drobniak z Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, w mieście już od początku XXI w. włączano mieszkańców w proces konsultowania i tworzenia ważnych dokumentów rozwojowych oraz strategii, np. tych związanych z rozwojem miejskiej kultury czy adaptacji metropolii do zmian klimatu.

– Największą wartością Katowic są mieszkańcy, a takie programy jak budżet obywatelski, zielony budżet czy inicjatywa lokalna, doskonale to uwypuklają – potwierdza w rozmowie z „Newsweekiem” Marcin Krupa, prezydent Katowic. – Mamy prężnie działający budżet obywatelski, dzięki któremu mieszkańcy wskazali do realizacji przeszło 1,4 tys. zadań o łącznej wartości przekraczającej 191,5 mln zł. To takie zadania jak budowa tężni solankowych, wodnych placów zabaw, odbudowa toru saneczkowego w jednym z katowickich parków czy organizacja licznych warsztatów dla praktycznie wszystkich grup wiekowych naszych mieszkańców – mówi.

Choć przemysłowa transformacja okazała się tu sukcesem, przed Katowicami kolejne wyzwania. – Jednym z większych jest starzenie się społeczeństwa i konieczność dostosowania przestrzeni i usług do potrzeb seniorów. Równolegle musimy nadal przyciągać młodych – stawiać na innowacje, dobre miejsca pracy, rozwój uczelni – mówi Marcin Krupa. – No i oczywiście klimat – choć w ostatnich latach był to jeden z naszych priorytetów, to wiem, że musimy jeszcze mocniej inwestować w zrównoważony rozwój, żeby Katowice były odporne na zmiany klimatyczne i gotowe na przyszłość. Ale patrzę na to wszystko z optymizmem – pokazaliśmy już, że potrafimy się zmieniać i robić to z głową – podsumowuje prezydent Katowic.