Polacy masowo kupują psychotropy. „Chcesz pan xanax? A bierz pan”

W ten sposób w ciągu dnia Konrad czuje się w miarę dobrze, a wieczorem nie czuje abso-całkiem-lutnie nic.

Są lekarze, którzy spokojnie przepiszą takie ilości leków, nawet jeśli wiedzą, że Kondi lubi się napić i lubi narkotyki. Na przykład „Kosiarz”, ulubiony psychiatra Majkiego.

Ale po co tracić trzy i pół stówy na lekarza, wystarczy pójść do niego raz na kwartał. A potem się idzie do receptomatu. Parę kliknięć i muzyka gra.

Receptomaty – jak to działa?

Receptomaty to prywatne – polskie i zagraniczne – płatne strony internetowe, które po wprowadzeniu danych pacjenta i krótkiej ankiecie medycznej generują receptę, bez fizycznego kontaktu z lekarzem. Takie reguły ustaliło Ministerstwo Zdrowia, więc receptomaty działają legalnie.

Za 150 zł Karolina dostaje recepty na: trzymiesięczny zapas pregabaliny (lek przeciwlękowy, stosowany także m.in. w leczeniu padaczki), trazodonu (lek przeciwdepresyjny i ułatwiający zasypianie) oraz wortioksetyny (lek antydepresyjny). W bonusie jeszcze zolpidem – lek nasenny, „stosowany wyłącznie w leczeniu bezsenności zaburzającej prawidłowe funkcjonowanie lub niezwykle uciążliwej dla pacjenta”. Ale tylko dwadzieścia pigułek, na wszelki wypadek, na czas kryzysu albo jak będzie bardzo potrzebowała zluzować.

– Zolpidem jest świetny – opowiada. Trzydzieści dwa lata, pracuje w korporacji, ale jeszcze tylko przez jakiś czas, bo się dokształca i powoli rozkręca działalność jako psia behawiorystka, chce naprawiać głowy psom, a tak naprawdę to ich ludzkim przyjaciołom. – Jest taki moment, w którym myślisz sobie: oho, zaczyna wchodzić – mówi o swoim ulubionym leku.

Jakby się nagle zaczynało przyjemnie zapadać w poduszkę, powieki robią się ciężkie, a głowa – jak to wyjaśnić? – jednocześnie bardzo ciężka i całkiem lekka. Wolna od problemów i niepokojów. Nawet od takiego niepokoju, który Karolina czuje co wieczór: że co prawda fajnie jest zasnąć, bo wtedy nic nie będzie, ale też niefajnie, bo jak człowiek zasypia, to się potem budzi rano i cała ta życiowa orka zaczyna się od początku.

– To wtedy dobrze jest na noc wziąć większą dawkę pregi [pregabaliny – red.] – uśmiecha się. – Rano obudzisz się na nieco większym luzie. Te diabły, te szatany, lęki i smutki nie spadną na ciebie tak od razu, tylko trochę później.

To dlatego z 50 mg trazodonu wjechała na 150, a z pregabaliną, której żaden lekarz jej nigdy oficjalnie nie przepisał, zaczęła od 50, potem weszła na 75, potem 100, ostatnio 150, a niebawem pewnie na 200 mg.

Zdaje się, że z tych wszystkich Karolinkowych leków uzależniać może tylko zolpidem, więc Karolina odpowiedzialnie bierze go raz na jakiś czas. Ale jakby ktoś jej nagle z dnia na dzień zabrał trazodon i pregę, to słodki Jezu, nie byłoby za różowo. Z wortioksetyną, czyli inhibitorem wychwytu zwrotnego serotoniny, w sumie jest to samo. Każdy, mówi poważnie Karolina, kto odstawi takie leki z dnia na dzień, będzie się czuł słabo, oj, słabiutko.

– Jakbym to wszystko miała brać od psychiatry, tobym po pierwsze musiała zapłacić 300 albo i 400 zł za wizytę. Cholera wie, jak długo musiałabym na nią czekać. I co by mi przepisał?. I w jakich dawkach? I jakie badania kontrolne zlecił, i jak często kazał wracać?

A tak Karolina uzupełnia prosty formularz. Czy na coś choruje? Tak, na depresję, zespół lęku uogólnionego i trudno jej się śpi. Poza tym: zdrowa jak ryba. Temperatura? W normie. Ciśnienie – też. Czy paliła papierosy? Nie (pali). Czy jest od czegoś uzależniona. Oczy-wi-ście, że nie. Wyślij. „Już niedługo rozpocznie się twoja telekonsultacja” – wyskakuje na ekranie smartfona. I wtedy w zależności od receptomatu albo przychodzi SMS z kodem recepty, albo dzwoni ktoś, mówi, że jest lekarzem, i pyta:

– Czy odczuwała pani jakieś skutki uboczne leków?

– Nie.

– A to lekarz pani przepisał? Jak pani je zaczęła pierwszy raz brać.

– Tak.

– I dobrze się pani czuje?

– Dobrze. Jak na osobę z depresją.

– Słucham?

– Dobrze się czuję.

– Dziękuję, wypisuję. Za chwilę przyjdzie kod w SMS-ie. Życzę zdrowia.

Chcesz pan xanax?

Artur mówi, że kiedyś to było. Kilka lat temu, kiedy receptomaty były absolutną nowością, nikt się – jego zdaniem – nie certolił. Chcesz pan xanax? A bierz pan. Arturowi aż się robiło żal tych biednych – z epoki przed e-receptami – lekomanów, którzy musieli jeździć po psychiatrach i walić głupa, żeby tylko dostać, co trzeba.

– Bo na początku dawali prawie wszystko, co chciałeś, dopiero potem zrobiło się trudniej – tłumaczy.

Czterdzieści cztery lata, pracuje w kulturze, głównie w muzyce. Przy dużych festiwalach i przy dużych artystach. Sześć lat temu żona powiedziała mu, że odchodzi, bo nie da się z nim żyć, bo się zmienił, a poza tym za dużo pije i za często zrzędzi. Artur nawet trochę ograniczył alkohol, ale za to do nieprzytomności zakochał się w benzodiazepinach. I to do tego stopnia, że, cha, cha! – Arti się zawsze śmieje, jak mówi o trudnych sprawach – raz jak sobie chciał zrobić przerwę, to dostał ataku padaczki. A raz przez dwa tygodnie leciało z niego z każdej strony, gorączkę miał, telepało go, skręcało, słabo mu się robiło. W sumie to był przekonany, że umiera. Psychiatra się potem pukał w głowę.

– Teoretycznie to pan mógł umrzeć.

– Teoretycznie to ziemia jest płaska, a Jezus wciąż chodzi po ziemi.

Prawda jest taka, że życie bez benzodiazepin Arturowi nie odpowiada. To się pewnie kiedyś zmieni, ale chwilowo jest, jak jest.

– Nie biorę ich aż tak bardzo dużo – zapewnia. – Pół miligrama rano, pół w ciągu dnia i półtora miligrama wieczorem. Jak mam lepszy czas, to zmniejszam, biorę tylko pół rano i jeden wieczorem.

– A jak gorszy?

– To tak do pięciu dziennie.

Artur ma dwóch znajomych psychiatrów. Jeden to przyjaciel, jeszcze z dzieciństwa. U Artura w domu było w miarę normalnie, a u niego raczej trudno. Rodzina Artura mu pomagała i on tego nigdy nie zapomniał. Więc jak trzeba, to przepisze. Ale nawet on w końcu zaczyna kręcić nosem.

– Jakbym go błagał na kolanach, toby mi wszystko wypisał, ale nie chcę nadwyrężać przyjaźni. W takich sytuacjach maksuję receptomaty. Biorę tak dużo, jak się da. O ile się da, bo dziś to już nie to samo, co kiedyś.

Byleby się odurzyć

Konrad siedzi w uberze i nerwowo klika w telefonie. W dwóch receptomatach była odmowa, stracił 120 zł. Bo w przypadku odmowy nie zwracają pieniędzy. Wchodzi na Facebooka i sprawdza komentarze. Polecajki od zadowolonych klientów są prawie zawsze fejkowe, trzeba wejść w profil, sprawdzić, czy prawdziwy, czy nie. I tak mogą być kupione. Ale zawsze to jakaś wskazówka, a on wolałby nie wydawać w nieskończoność pieniędzy bez sensu. Są takie, które wymagają dostępu do internetowego konta pacjenta, żeby sprawdzić, czy nie mają do czynienia z narkomanem. Jedni się tym przejmą, inni nie. Ale prawie zawsze trafi się jakiś receptomat, w którym łatwiej jest dostać leki. Jeśli nawet nie nasenne, to benzo. A jeśli nie benzo, to chociaż lżejsze uspokajające.

Konradowi chodzi po prostu o to, żeby się czymś odurzyć.

– Leki to nie był mój pierwszy sport – tłumaczy. – Wcześniej raczej alko i czasem jakiś proch.

W którymś momencie alkoholu zrobiło się za dużo, więc Konrad przeszedł na marihuanę. Bardzo, bardzo dużo marihuany. A akurat zrobiło się łatwo o medyczną. Wchodził więc na strony marihuanowych klinik i wypełniał formularz. Klikał, że czuje się smutny, przelękniony i trudno mu zasnąć. Prawie każdy czuje się smutny i przelękniony. I że nigdy nie był od niczego uzależniony.

Potem dzwonił lekarz, minuta rozmowy i po sprawie. A potem przestali dzwonić i tylko przychodził kod recepty. Konrad zawsze prosił o jak najmocniejszą, więc jeśli wysyłali kod, to pisał e-maila: a na jaki to gatunek? Jak za słaby, to odpisywał, że takiego to nie chce, bo on się leczy już od dłuższego czasu i potrzebuje czegoś mocniejszego.

– To niech pan napisze, co konkretnie.

– Minimum 19 proc. THC.

– Wyślemy nowy kod.

Ale z marihuaną warto sobie robić przerwy. A poza tym nie odetnie tak, jak solidna dawka leków. A Konrad akurat zmienił psychiatrę na „Kosiarza”, który długo przepisywał mu wszystko, o co go poprosił.

Ale leki można zostawić w domu, kiedy się wychodzi lub wyjeżdża. Leki mogą się skończyć. Budżet może nie pozwolić. A poza tym z czasem nawet „Kosiarz” zaczął stawiać granice. I właśnie dlatego Bóg wymyślił receptomaty.

Receptomaty i szybka recepta

– Z czasem zaczęłam tracić odporność – mówi Karolina. – W sensie: na życie. Non stop miałam doła, miewałam ataki paniki, źle spałam, wszystko mnie wyprowadzało z równowagi. Przez kilka lat chodziłam na terapię, w czasach, kiedy sesja kosztowała stówę. Potem sobie zrobiłam przerwę, a potem sesja zaczęła kosztować trzy stówy i nie było mnie stać. Zwłaszcza że wszystko inne też poszło w górę: ceny żarcia, opłaty, mieszkanie. Pomyślałam, że skoro chwilowo mnie nie stać, żeby sobie grzebać w głowie, to pójdę po antydepresanty. Połowa moich znajomych je bierze i wszyscy są zadowoleni. Dostałam leki, potem inne, a potem sama sobie zaczęłam przepisywać.

Psychiatra na którejś wizycie kontrolnej, bo mu Karolina przyznała, jak sprawy stoją, mówi: nie powinna pani brać aż tylu leków.

– Ale ja nie wyrabiam?

– Opowie mi pani o swoim dniu? Tygodniu?

To Karolina opowiada. Że jest praca, a po pracy nauka, a po nauce są psie grupy, przy których pomaga bardziej doświadczonej koleżance. Że trzeba prowadzić działalność, trzeba prowadzić media społecznościowe, trzeba to wszystko rozkręcać, bo w tej cholernej korporacji to człowiek traci najpierw duszę, a potem zdrowie.

– A relaks? – pyta psychiatra.

A relaks, odpowiada Karolina, to jest wieczorne spotkanie z przyjaciółką i pigwówka. Albo piwko, albo winko, albo zielony papierosek. A najlepiej żeby – potem, już w domu – to wszystko popchnąć czymś na uspokojenie i tu do akcji wchodzisz ty, doktorku.

A związek? A związek, ostatni taki na poważnie, to się skończył cyrkiem na terapii par i wielką rozpierduchą dwa lata temu, po której to Karola uznała, że najlepiej to jest mieć z mężczyznami sytuacje, a nie relacje.

Psychiatra mówi, że to ma pani odpowiedź, pani Karolino. Jak pani nie zwolni, nie nauczy się odpoczywać, to nigdy nie będzie dobrze. A Karolina na to, że ona nie szuka odpowiedzi, tylko recepty.

– No więc teraz głównie leczę się sama – uśmiecha się. – Na co dzień funkcjonuję całkiem nieźle, a nawet zaje**** dobrze. Robię więcej rzeczy niż wielu moich znajomych. Ze wszystkim się wyrabiam. Tylko muszę sobie trochę pomóc.

System w zapaści

Adam mówi, żeby nie demonizować. W samym 2023 r. receptomaty wystawiły prawie 3 mln recept. Wartość sprzedanych w ten sposób leków wyniosła 275 mln zł. To kilkanaście razy więcej niż w 2019 r.

– Nie każdy, kto korzysta z receptomatów, jest albo stanie się lekomanem – mówi Adam. – Ja na przykład mam koszmarne problemy z górnymi drogami oddechowymi. Jak tylko złapię jakąś infekcję, ciągnie się za mną tygodniami. Jest spray do nosa, który załatwia sprawę w dwa dni, ale jest na receptę. I teraz tak: mógłbym iść do lekarza na NFZ, ale bym czekał. Mógłbym pójść w Luxmedzie, ale mi się trochę nie chce. A mogę po prostu zapłacić 50 zł w receptomacie, przejść się do apteki i załatwione. Ale sądzę, że nawet popularność receptomatów wśród osób biorących psychotropy wcale nie dowodzi tego, że Polacy są lekomanami, tylko że system opieki zdrowotnej w Polsce jest masakrycznie zły.

Adam, inżynier od dużych i bardzo dużych maszyn, ma dwa lata do pięćdziesiątki. Tak, czasem bierze z receptomatów coś na uspokojenie. Paczka leków przeciwlękowych wystarcza mu na pół roku. Mówi, że szkoda tracić pieniądze na wizytę u prywatnego psychiatry. I szkoda tracić życie na czekanie na psychiatrę na NFZ.

– Stopniowo przyzwyczajamy się do prywatyzacji usług publicznych – tłumaczy. – Chociaż przecież opieka zdrowotna, edukacja oficjalnie są za darmo, z naszych podatków! A tymczasem najpierw przestaliśmy chodzić do państwowych dentystów, potem zaczęliśmy zabierać dzieci z państwowych szkół i przedszkoli. Potem zaczęliśmy płacić za psychoterapię, za psychiatrów, za wszystko. Moim zdaniem jeśli popularność receptomatów coś naprawdę pokazuje, to jest to katastrofalny stan systemu opieki psychiatrycznej w Polsce.