Każdego dnia w Polsce próbę samobójczą podejmuje sześcioro nastolatków. A to wierzchołek góry lodowej, bo przecież nie każda próba jest zgłaszana. Jak twierdzą specjaliści, na jedno samobójstwo przypada od stu do dwustu prób.
- Więcej ważnych tekstów przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Piętnastoletni Wojtek z Piotrkowa Trybunalskiego odebrał sobie życie w sylwestrową noc. Wyskoczył z dziewiątego piętra wieżowca. Wszystko przez hejt, którego doświadczył w przestrzeni internetowej. Piętnastolatek uczył się w najlepszej szkole w mieście. Był niesamowicie uzdolniony, śpiewał w kościelnym zespole, uczestniczył (z sukcesami) w konkursach literackich. Był typem wrażliwca. To wystarczyło, żeby paść ofiarą rówieśników. Skoro nie mieścił się w stereotypie „faceta z jajami”, silnego, mocnego, męskiego, trzeba go było gnębić. W social mediach krążyło zdjęcie, na którym nękany nastolatek miał ściągnięte spodnie. Chłopak nie wytrzymał.
Powszechnie przyjęła się opinia, że w elitarnej szkole dzieciom nie dzieje się krzywda. Nie ma bicia, siniaków, wyzwisk. Tymczasem problem hejtu, wykluczenia, złośliwości istnieje w nich tak samo jak w „zwykłych” placówkach. Wojtek padł ofiarą dzieci z tak zwanych dobrych domów. Cała szkoła wiedziała o tym, co się dzieje. Po śmierci nastolatka na lokalnych grupach w mediach społecznościowych pojawiły się komentarze sugerujące, że chłopiec już wcześniej, na szkolnej wycieczce, próbował podciąć sobie żyły.
Po pogrzebie mieszkańcy Piotrkowa Trybunalskiego przeszli ulicami miasta w marszu pamięci. Chcieli zaprotestować przeciwko przemocy, agresji i bierności w szkołach. Tak jest po każdej tragedii. Wszyscy są w szoku, oburzeni krzyczą: to się nie może więcej wydarzyć! A później ludzie wracają do swoich spraw i zapominają o problemie.
Historii, w których hejt doprowadził do śmierci, jest więcej.
Tragiczne historie ze szkół
Nina była drobna, miała rude włosy i charakterystyczną bliznę pod wargą – pamiątkę po operacji. Czasem się jej wstydziła. Rówieśnicy szybko się zorientowali, co jest czułym punktem dziewczynki.
„Dziwadło”, „szrama”, „paskudztwo” – mówili. Śmiali się, robili zdjęcia, przerabiali memy. Nina przestała jeść. Przestała mówić. Przestała spać. W końcu napisała list: „Nie daję już rady. Nic mi się nie udaje. Chciałam tylko być sobą”.
Mama znalazła ją za późno.
To przykład z Holandii, ale wydarzył się w polskiej rodzinie.
Daniel z kolei był typem „śmieszka” – tak wspominała jego siostra. Tworzył memy, nagrywał tiktoki, marzył o karierze w branży IT. Nosił okulary, czasem bywał postrzegany jako zbyt wrażliwy jak na chłopaka. To wystarczyło, by stał się celem. Hejt nie był spektakularny, ale regularny. Kropelka po kropelce. W sieci komentarze: „Z czym ty wyskakujesz?”, „Nie nadajesz się”, „Zgaś się”. Na żywo – jeszcze gorzej. Raz ktoś wrzucił mu plecak do kibla.
Daniel odebrał sobie życie dwa dni przed swoją przyjaciółką – Julią. Czy byli razem? Czy się wspierali? Nie wiadomo. Wiadomo tylko, że oboje zostali ze swoimi problemami sami. Bez wsparcia dorosłych.
W szkołach najczęściej jednak opowiadam historię Amandy Todd.
Młodziutka, trzynastoletnia Kanadyjka została zmanipulowana w internetowym czacie i wysłała zdjęcie swoich nagich piersi. Raz. Kontakt się urwał. Rok później facet odezwał się do Amandy, ale nie żeby się z nią umówić. Zaczął ją szantażować. Groził, że jeśli nie będzie się przed nim rozbierać, on roześle jej nagie zdjęcie do rodziny i znajomych. Co gorsza, mężczyzna wiedział, gdzie Amanda mieszka, do jakiej szkoły chodzi, miał nawet adresy mailowe jej przyjaciół.
Dziewczyna odmówiła. Błagała, by nie rozsyłał nikomu zdjęć. Bezskutecznie. Fotki krążyły wśród znajomych i po szkole, a życie Amandy zamieniło się w koszmar. Stała się pośmiewiskiem. Dostawała prywatne wiadomości z zachętami, by się zabiła, bo jest zwykłą szmatą. Straciła przyjaciół, którzy obawiali się, że za trzymanie się z Amandą też padną ofiarą hejterów. Dziewczyna jadła w samotności, sama rozwiązywała lekcje, sama spędzała czas. Totalna izolacja. Zaczęła miewać napady lęku, przestała sypiać. Wiecznie się bała, co przyniesie kolejny dzień. Żeby to przetrwać, sięgnęła po używki. Piła, ćpała, a nawet okaleczała się.
Wybłagała u rodziców zmianę szkoły. Przez chwilę było lepiej, nawet poznała chłopaka, który się nią zainteresował. Niestety Amanda i tu nie miała szczęścia. Była dziewczyna tego chłopaka pobiła ją, a nagranie wyciekło do social mediów. Po tym wydarzeniu dziewczynka wzięła garść środków antydepresyjnych i popiła wybielaczem. To była jej pierwsza próba samobójcza, z której udało się ją uratować. Gdy wróciła do domu, skala hejtu ją przytłoczyła. Komentarze typu: „Powinna użyć silniejszego wybielacza”, „Mam nadzieję, że kolejna próba będzie skuteczna, haha”, „Hej, Amanda, zabij się w końcu” – to tylko niewielka próbka.
Todd nagrała dziewięciominutowy film na YouTube’a, w którym opowiedziała o swoich ostatnich dwóch latach. „Płakałam każdej nocy, straciłam wszystkich przyjaciół i cały szacunek. Nikt mnie nie lubił. Byłam znienawidzona” – tak opisywała na kartkach (pokazywanych do kamery) swoje życie. Wideo było wołaniem o pomoc, która przyszła za późno. Druga próba samobójcza Amandy była skuteczna. Dziewczynka miała piętnaście lat. Szantażysta, Holender Aydin Coban, został w 2022 roku skazany w Kanadzie na trzynaście lat więzienia za molestowanie, nękanie i dziecięcą pornografię. W 2023 roku kara została skrócona do lat sześciu.
Hejt jest zabójczy
Hejt ma bardzo negatywny wpływ na zdrowie psychiczne, fizyczne i relacje z rówieśnikami. Ofiara ma problemy z nawiązywaniem relacji, przestaje ufać ludziom, staje się agresywna, podejmuje działania autodestrukcyjne. W sferze emocjonalnej najczęstsze reakcje to spadek poczucia własnej wartości, lęk, obniżenie aktywności, płacz, wycofanie, chroniczny smutek. Do tych objawów dochodzą fizyczne symptomy stresu: problemy z koncentracją, snem, zaburzenia odżywiania, bóle głowy. W ten sposób organizm sygnalizuje, że nie radzi sobie z napięciem, jakiemu jest poddawany. Długotrwałe nękanie może doprowadzić do depresji, izolacji społecznej, a w skrajnych przypadkach do targnięcia się na życie.
W Polsce każdego roku odnotowuje się przypadki samobójstw nieletnich będące wynikiem cyberprzemocy. Dane Komendy Głównej Policji mówią, że w 2024 roku aż 2054 osoby poniżej dziewiętnastu lat próbowały odebrać sobie życie. W 127 przypadkach próby te zakończyły się śmiercią. Dwa lata wcześniej w tej samej grupie wiekowej odnotowano 156 samobójstw, co oznacza spadek o 18,6 proc. Jednak w tym samym czasie o 3 proc. wzrosła liczba prób odebrania sobie życia wśród nastolatków.
Każdego dnia w Polsce próbę samobójczą podejmuje sześcioro nastolatków. A to wierzchołek góry lodowej, bo przecież nie każda próba jest zgłaszana. O części z nich wiedzą tylko najbliżsi, o niektórych jedynie dzieci, które nikomu się do tego nie przyznały. Jak twierdzą specjaliści, na jedno samobójstwo przypada od stu do dwustu prób. Taka tragedia odbija się na całej rodzinie, na bliższych i dalszych krewnych, znajomych, kolegach, koleżankach, nauczycielach. Tworzy się cały krąg cierpienia.
Hejtując, możesz skrzywdzić nie jedną osobę, ale nawet – jak wynika z badań specjalistów – 135 innych, związanych w jakiś sposób z bezpośrednią ofiarą. Pomyśl o tym, nim wciśniesz enter.
Jak walczyć z hejtem?
Aby ukrócić hejt, trzeba podjąć bezwzględne, radykalne działania. Gra toczy się o życie, dlatego sprawcy powinni być surowo karani. Brak konsekwencji i poczucie bezkarności powodują, że agresor staje się coraz bardziej zuchwały. Jedną z najskuteczniejszych metod walki z hejtem jest edukacja. Możemy zaostrzać prawo, możemy karać, ale to nie pomoże, dopóki nie nauczymy najmłodszych, czym hejt może się skończyć. Nie uświadomimy o negatywnych skutkach. Promowanie kultury szacunku, właściwych postaw i bezpiecznych zachowań w social mediach powinny być na stałe wpisane w plan lekcji w szkołach. Gdzie jest ta głośno zapowiadana zmiana systemu?!
W sytuacji bezradności władz niezbędna jest pomoc rodziców. Ich zaangażowanie i większa świadomość problemu pozwoliłyby zapobiec wielu tragediom. Dlatego tak ważne są różnego rodzaju warsztaty i kampanie społeczne pokazujące wagę i złożoność tej kwestii.
Remedium na hejt są empatia i umiejętność spojrzenia na drugiego człowieka. O wiele trudniej jest nienawidzić i hejtować osobę, którą się rozumie. Myślenie krytyczne pozwala na zrozumienie i analizę sytuacji. A jego nauczenie jest między innymi rolą szkoły. Mam idealistyczne podejście, wiem. W mojej szkole tego zabrakło, ale mnie ociosały książki i kino, bez których do dzisiaj nie wyobrażam sobie życia. Może wspólne czytanie lub oglądanie dobrego filmu to sposób na rozbudzenie empatii wśród najmłodszych?
Internet stał się miejscem, w którym swoboda wypowiedzi ma nieostre granice i często staje się łamaniem prawa. Istnieją jednak przepisy, które pozwalają pociągnąć do odpowiedzialności autorów obraźliwych, agresywnych komentarzy, mających na celu poniżenie lub zastraszenie. Według Kodeksu karnego ścigane jest zniesławianie (pomówienie o czyny, które mogą narazić na utratę zaufania potrzebnego do wykonywania zawodu), znieważanie z powodu przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej. Karalne są groźby (wiadomości, które wywołują strach o swoje bezpieczeństwo) i mowa nienawiści: propagowanie faszyzmu i totalitaryzmu, znieważanie narodu lub Rzeczypospolitej.
Hejt może też być zakwalifikowany jako złośliwe niepokojenie. Jest wówczas wykroczeniem, którego autor podlega karze ograniczenia wolności, grzywny do 1500 złotych albo karze nagany. Za znieważanie rozmówcy grożą grzywna bądź ograniczenie wolności, czyli na przykład wykonywanie prac społecznych. W przypadku obrażania i ośmieszania sąd może wymierzyć karę pozbawienia wolności, o ile pokrzywdzony złoży prywatny akt oskarżenia. Za cyberbullying grozi kara więzienia od sześciu miesięcy do ośmiu lat. Jeśli skutkiem uporczywego nękania będzie targnięcie się na życie, wymiar kary wzrasta od dwóch do piętnastu lat i takiej sankcji sąd nie może warunkowo zawiesić.
We Francji już w 2020 roku wprowadzono przepisy, które zobowiązują platformy internetowe do usuwania treści uznanych za hejt w ciągu dwudziestu czterech godzin od zgłoszenia. W Kanadzie został uchwalony specjalny akt o przemocy online. W Australii wprowadzono regulację zwaną eSafety, która ma chronić najmłodszych. W Niemczech już w 2019 roku weszła w życie ustawa, która zobowiązuje platformy internetowe do usuwania treści uznanych za mowę nienawiści w ciągu dwudziestu czterech godzin od zgłoszenia. W razie nieprzestrzegania przepisów firmy mogą zostać ukarane grzywną sięgającą nawet 50 milionów euro. Wspomniane kraje rozwijają narzędzia oparte na sztucznej inteligencji do monitorowania i wykrywania mowy nienawiści w internecie.
Co robi w tej materii Polska? Niestety niewiele. Czy mamy wystarczająco dużo akcji społecznych zwalczających hejt i czy mamy je często? Czy system edukacyjny w Polsce nadąża za realiami? Czy prawo chroni pokrzywdzonych nastolatków?
Niestety odpowiedź na te pytania od lat się nie zmienia.
Fragment książki „HOMO DIGITALIS. Jak internet pożera nasze życie?” autorstwa Wojtka Kardysia wydanej przez Wydawnictwo Znak. Tytuł, lead i skróty od redakcji „Newsweeka”. Książkę można kupić tutaj.
Okładka książki „HOMO DIGITALIS. Jak internet pożera nasze życie?”
Foto: Znak
Jeśli czujesz, że potrzebujesz pomocy, odczuwasz lęk i smutek, masz myśli samobójcze — nie czekaj, zadzwoń pod jeden w numerów pomocowych dostępnych bezpłatnie i czynnych całą dobę, 7 dni w tygodniu:
800 70 22 22 – Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym
800 12 12 12 – Wsparcie psychologiczne w sytuacji kryzysowej – infolinia dla dzieci, młodzieży i opiekunów
116 111 – Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży
112 – W razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia