Nie widzę żadnego podobieństwa w biografiach Viktora Orbána i Rumena Radewa, ale Putinowi raczej nie przeszkadzałby nowy „koń trojański” w UE i NATO – mówi znamy bułgarski pisarz Zachary Karabaszliew.
„Newsweek”: Blok Postępowa Bułgaria jako pierwsza siła polityczna w Bułgarii w XXI w. zdobyła samodzielną większość. To zasługa byłego prezydenta czy desperacja wyborców?
Zachary Karabaszliew*: – Nie przypominam sobie, by Rumen Radew jako prezydent był charyzmatycznym politykiem, ulubieńcem tłumów, wyrazistym wizjonerem czy liderem z prawdziwego zdarzenia. Raczej wykazywał pewną empatię wobec niezadowolenia ludzi z pogarszających się warunków życia. Były prezydent i jego zespół umiejętnie wykorzystali to niezadowolenie, przekuwając je na na głosy wyborców. Zwycięstwo Bloku Postępowa Bułgaria to więc w pewnym sensie wotum nieufności albo protest wobec innych ugrupowań politycznych. Prawdziwym wyborczym „success story” jest praca rządu technicznego, a zwłaszcza Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, dzięki którego wysiłkom odbyły się najuczciwsze wybory, jakie pamiętam.
Służby nie dopuściły do kupowania i sprzedaży głosów, co w poprzednich wyborach miało miejsce. Zapobieżono rekordowej liczbie naruszeń wyborczych, a policja działała tak sprawnie, jak jeszcze nigdy wcześniej. Wybory przebiegały wzorowo dlatego, że do rządu technicznego weszli ludzie uczciwi, stanowczy i bezkompromisowi i co najważniejsze – którzy mieli wolę polityczną, by przeprowadzić prawdziwie rzetelne wybory. To również przełożyło się na wynik Radewa. Brak jakichkolwiek debat telewizyjnych między liderami politycznymi dał Radewowi dodatkową przewagę. Przewaga w mediach także miała znaczenie.
Co zwycięstwo polityka pokroju Radewa, prorosyjskiego byłego wojskowego, mówi o Bułgarii?
– Powiedziałbym, że sukces Radewa to dowód na to, że demokratyczne siły polityczne w Bułgarii nie były zdolne do wyłonienia silnego lidera, który byłby w stanie przekonać do siebie wyborców. Ale Bułgaria nie jest tu wyjątkiem – cała Europa, podobnie zresztą, jak i świat, cierpią dziś na brak wizjonerów, zdecydowanych przywódców, a szerzej – silnych osobowości w polityce. Tam, gdzie powstaje pustka, ktoś musi ją wypełnić.
Kim tak naprawdę jest Radew? Na czym polega jego fenomen?
– Sekret jego sukcesu jest prosty – stał się kimś, w kim każdy niezaangażowany politycznie czy zmęczony obietnicami populistów wyborca mógł pokładać swoje nadzieje i oczekiwania. Bułgarzy są wykończeni aferami i jałową paplaniną polityków. Ludzie chcą po prostu żyć w spokoju – zaprowadzić dzieci na trening, pojechać na urlop do Grecji, dłużej pospać. Radew nie musiał więc niczego konkretnego obiecywać, poza opowieściami o walce z oligarchią. Myślę, że mniej niż 5 proc. ludzi na świecie wie, czym dokładnie jest oligarchia, a Bułgaria w tej sprawie nie odstaje od innych krajów. Radew zapowiedział, że z nią wygra i wyborcy przyklasnęli.
Dlaczego otrzymał tak silny demokratyczny mandat? Czy Bułgarzy mają słabość do silnych przywódców?
– Każde społeczeństwo posttotalitarne, w którym zorganizowana przestępczość mogła bez przeszkód grabić majątek państwowy, może nabrać tęsknoty za twardszą ręką, za silnym przywódcą, który rozprawi się z „czarnymi charakterami”. Bułgaria prawie od dwóch dekad korzysta z funduszy i dotacji unijnych, które – mówiąc wprost – nie trafiają do ludzi. Pieniądze z UE są bezczelnie rozkradane przez kilka klanów, a społeczeństwo nie widzi z nich żadnych korzyści, bo bawet chodniki są w fatalnym stanie. Wyobraźmy sobie Bułgarię jako statek pasażerski porwany przez własną załogę. Bez względu na to, ile dóbr przychodzi z zewnątrz, do pasażerów dociera tylko niewielka część, bo każdy – od kapitana po zwykłego marynarza – jest częścią zorganizowanej grupy przestępczej. Nic dziwnego, że pasażerowie takiego statku chcą wybrać na przywódcę kogoś, kto obiecuje rozprawić się z tą niesprawiedliwością. Jednak polityczni „strongmani” przestają się cieszyć miłością ludu, jeśli nie spełnią oczekiwań. Bułgarzy będą bardzo uważnie patrzeć, co tak naprawdę zmieni władza Radewa.
W ciągu ostatnich 5 lat w Bułgarii wybory odbywały się 8 razy. Czy wygrana Radewa oznacza koniec paraliżu państwa?
– Obawiam się, że zwycięstwo Radewa to nowy początek kolejnego paraliżu. Co przyniesie, dopiero się okaże.
Przyszły premier zapowiada demontaż „oligarchiczno–korupcyjnego modelu” uosabianego przez Borisowa. Czy dotrzyma tej obietnicy?
– Jeśli będzie mieć wystarczającą wolę – ludzką i polityczną – jest to całkowicie możliwe, i to w krótkim czasie. Problem polega na tym, że model odziedziczony po Bojko Borisowie jest bardzo odporny na zmiany, a Radew może go po prostu przejąć i wykorzystać do swoich celów. Nikt nie wie, czy dotrzyma obietnic wyborcom, ani jakie obietnice złożył sponsorom, ani nawet kim są jego sponsorzy.
Co musiałby zrobić Radew, by Bulgaria wróciła na właściwe tory?
– Moim zdaniem polityk, który chce przeprowadzić zmiany na lepsze, nie powinien zaczynać od pustych reform instytucjonalnych, lecz od doboru na współpracowników właściwych ludzi, osobowości i autorytetów – słowem ludzi z kręgosłupem i odwagą. Po ogłoszeniu wyników wyborów Radew przyznał, że „ludzie głosowali za powrotem zasad moralnych do polityki”. Nie mam pojęcia, jaka jest filozofia polityczna Radewa. Nikt tego nie wie. Ale powinien zostać rozliczony z tego, że swą wygraną prezentował jako zwycięstwo moralności.
Jako prezydent Radew krytykował sankcje wobec Rosji i pomoc wojskową dla Ukrainy. Powiedział też, że Krym jest „teraz rosyjski”. Jaka będzie polityka nowego rządu w Sofii wobec Rosji?
– Chciałbym wierzyć, że prorosyjskie wypowiedzi Radewa były skierowane do tej części elektoratu, która ma prorosyjskie sympatie. Nie zapominajmy, że on mówi to, co pasuje do kontekstu – w Brukseli mówi o silnej Europie, na bułgarskiej prowincji o zniesieniu sankcji wobec Putina, a w telewizji o neutralności itd. Myślę jednak, że Radew jest zbyt pragmatyczny, by nie dostrzegać rzeczywistości. A ta rzeczywistość wcale nie sprzyja Putinowi.
Część zachodnich komentatorów twierdzi, że pod rządami Radewa Bułgaria może zająć miejsce Węgier jako „konia trojańskiego” Rosji w UE? Mają rację?
– Takie zagrożenie zapewne istnieje, choć raczej jest „projektowane” ze względu na nieokreśloność Radewa. Być może po prostu rzutujemy swoje obawy na kogoś, kto sam nie określił się w tej kwestii dostatecznie jasno. Osobiście nie widzę żadnego podobieństwa w biografiach Orbána i Radewa. Jedno jest pewne – Putinowi raczej nie przeszkadzałby nowy koń trojański w UE.
Od stycznia Bułgarzy płacą już w euro. Czy przyjęcie wspólnej waluty zbliżyło ich mentalnie do Unii?
– Propaganda prorosyjska twierdzi, że przyjęcie wspólnej waluty jest powodem drożyzny – że to przez wprowadzenie euro rosną ceny mleka, usług czy paliw. Nie przez spekulacje handlowców czy wojnę na Bliskim Wschodzie, tylko przez euro! Kilka miesięcy przed wyborami Radew podchwycił tę narrację, wykorzystał ją i zbudował na niej swój program. Ten przekaz, kolportowany wszelkimi możliwymi kanałami, okazał się skuteczny. To prawda, że ceny mieszkań są dziś absurdalnie wysokie, ale to jest problem wielu krajów Europy. Bułgaria jest obecnie bogatsza niż kiedykolwiek w historii. Oszczędności obywateli w bankach są imponujące. Mimo to duża część Bułgarów czuje się oszukana, ma poczucie, że zwyczajni ludzie nie skorzystali na wejściu kraju do UE i trudno się dziwić. Moim zdaniem UE powinna dużo lepiej kontrolować, na co w Bułgarii wydawane (czy raczej rozkradane) są pieniądze podatników.
Zachary Karabaszliew
Foto: Zachary Karabaszliew / Arch. pryw.
* Zachary Karabaszliew (ur. 1968 w Warnie) bułgarski pisarz, dziennikarz, redaktor, eseista, autor sztuk teatralnych. Studiował na Uniwersytecie w Szumenie. Przez wiele lat mieszkał z rodziną w San Diego, California (USA). Debiutował w 2008 roku powieścią „18% szarości”, która uzyskała w Bułgarii status bestsellera, doczekała się siedmiu wydań i została uhonorowana prestiżową nagrodą Bułgarska Książka Roku. Kilka lat temu została wydana w Polsce przez wydawnictwo Książkowe Klimaty,