Rosyjska wizja przyszłości jest mało atrakcyjna dla Chin. Pekin chce ugruntować swoją pozycję jako potęga technologiczna i filar gospodarki światowej, a nie członek sojuszu izolowanych, świadomie destabilizujących aktorów. Ze strony Rosji niechęć i nieufność także są coraz głębsze.
Od czasu, gdy chiński prezydent Xi Jinping i rosyjski prezydent Władimir Putin ostatni raz wspólnie stali na Placu Tiananmen w 2015 r., wiele się zmieniło. Gdy zrobili to ponownie w tym tygodniu, miało to być spotkanie równorzędnych partnerów. Rzeczywistość jest jednak znacznie bardziej złożona.
Uważa się powszechnie, że Chiny umocniły swoją pozycję jako dominujący partner, zwłaszcza od czasu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. W końcu są obecnie największym partnerem handlowym Rosji, odpowiadając za ponad połowę rosyjskiego importu w 2023 r., podczas gdy Rosja nie znajduje się nawet w pierwszej piątce partnerów handlowych Chin. Rosja polega na Chinach, które kupują około połowy jej eksportu ropy naftowej, ale te zakupy stanowią jedynie 17,5 proc. całkowitego importu ropy przez Chiny. Krótko mówiąc, to Rosja potrzebuje Chin, aby utrzymać własną gospodarkę w ruchu.
Jednak mimo tej zależności Chiny nie dyktują rozstrzygnięć, a Kreml nie zachowuje się jak słabszy partner. Spójrzmy na wojnę w Ukrainie. Choć przynosi ona Chinom pewne istotne korzyści – choćby poprzez odciągnięcie zasobów USA od regionu Pacyfiku – nie ma wątpliwości, że to Putin decyduje o czasie, skali i celach końcowych działań.
Na papierze Chiny mogą mieć narzędzia nacisku na politykę Rosji. Trudno jednak wyobrazić sobie scenariusz, w którym Ukraina mogłaby zmusić Pekin do ich użycia. Zrobienie tego nie tylko zagroziłoby relacjom z kluczowym partnerem, ale także naruszyłoby podstawową zasadę chińskiej polityki zagranicznej – „nieingerencję”. Putin wie o tym najlepiej.
Choć Chiny konsekwentnie przedstawiają się jako „rozjemca”, rolę tę odgrywały inne państwa, m.in. Turcja i Arabia Saudyjska; obecnie również prezydent USA Donald Trump i Putin pokazali, że potrafią się angażować bez pośrednika.
Ograniczenia chińskich wpływów są jeszcze bardziej widoczne w pobliżu własnych granic, gdzie pogłębiające się partnerstwo Rosji z Koreą Północną budzi obawy. Chiny mogą cieszyć się z rosyjskiej ingerencji w Europie, ale potencjalna destabilizacja Półwyspu Koreańskiego to zupełnie inna sprawa.
Jeśli Chiny nie są skłonne wpływać na wydarzenia w Ukrainie i nie są w stanie powstrzymać możliwej destabilizacji we własnym sąsiedztwie, sugeruje to, że stosunki chińsko-rosyjskie są czymś więcej niż prostym układem silniejszy-słabszy partner. Choć relacje gospodarcze się zmieniły, polityka jeszcze za tym nie nadąża.
Historycznie to Chiny przez długi czas były młodszym partnerem swojego północnego sąsiada – a czasem także jego ofiarą. Carska Rosja należała do mocarstw imperialnych, które w XIX w. rozbierały terytorium Chin, przejmując około 1,5 mln km kw na północnym wschodzie – obszar stanowiący około jedną szóstą obecnego terytorium Chin. Później, w 1969 r., spory o tę samą granicę doprowadziły do siedmiomiesięcznego konfliktu ze Związkiem Radzieckim.
Dlatego w Pekinie panuje przekonanie, że ostatnie trzy dekady bliskich relacji są wyjątkiem, a nie normą. Chińscy przywódcy nadal niechętnie definiują relację na nowo, zwłaszcza że obecne podejście zapewnia cenne korzyści, takie jak tania energia. Mając tę kombinację zysków gospodarczych i obaw politycznych, mało prawdopodobne jest, by wywierali realną presję na Kreml.
Miłość do Chin? Rosyjscy nacjonaliści wzywają do oporu
Rosja z kolei ma trudności z zaakceptowaniem idei chińskiej dominacji. Nadal opiera się w negocjacjach dotyczących gazociągu Siła Syberii 2, odrzucając żądania Pekinu, by sprzedawała gaz po znacznie zaniżonej cenie krajowej. Rosja nałożyła także znaczące „opłaty recyklingowe” – działające podobnie do ceł – aby przeciwdziałać siedmiokrotnemu wzrostowi importu chińskich samochodów po wycofaniu się zachodnich producentów z rynku.
Tymczasem rosyjska prawica coraz głośniej wzywa Kreml do oporu wobec zależności od Chin. Zwracając uwagę, że słabo zaludniony rosyjski Daleki Wschód graniczy z ogromną populacją Chin, nacjonalistyczni komentatorzy ostrzegają, że Chińczycy nie zapomnieli o swoich „utraconych terytoriach” i z pewnością pożądają rosyjskich zasobów taniej energii i surowców. Ich argumenty opierają się na historii i tożsamości, a nie tylko na ekonomii, wspierając politykę, która odrzuca rolę petenta.
Rosja zdaje się także trzymać Chiny na dystans w Arktyce, gdzie Pekin aspiruje do roli „państwa niemal arktycznego”. Jeśli chodzi o Koreę Północną, to im więcej Rosja dostarcza tam paliwa, żywności i pomocy technicznej, tym mniejsze pole manewru ma Chiny wobec Kim Dzong-una.
Są jednak obszary, gdzie Chiny stają się coraz odważniejsze. Coraz częściej wchodzą w tradycyjną strefę wpływów Rosji w Azji Centralnej, deklarując inwestycje przekraczające 25 mld dolarów tylko w pierwszej połowie tego roku. Xi niedawno uczestniczył także w drugim szczycie Chiny-Azja Centralna w Astanie – wyraźny sygnał chińskich priorytetów, zważywszy na to, że ograniczał dotąd swoje zagraniczne podróże.
„Partnerstwie bez granic” Chin i Rosji? Rzeczywistość skrzeczy
To właśnie te realia, a nie górnolotne deklaracje o „partnerstwie bez granic”, są najlepszym miernikiem stosunków dwustronnych. Relacje chińsko-rosyjskie bynajmniej nie stoją na krawędzi załamania, ale ich ewolucja będzie odzwierciedlać ograniczenia polityczne, historyczne i geograficzne, a nie wolumeny handlowe.
Chiny wciąż żywią głęboki lęk przed destabilizacją wzdłuż swoich granic, częściowo podsycany historią rosyjskiej agresji terytorialnej. Dlatego to Korea Północna, a nie Ukraina, ma większy potencjał, by stać się klinem między oboma państwami. To także powód, dla którego Pekin uznaje upadek reżimu Putina – i chaos, jaki mógłby zapanować przy granicy – za scenariusz nie do zaakceptowania.
Chiny z niepokojem patrzą na zacieśnianie współpracy Rosji i Korei Północnej
Foto: KCNA / Reuters
Dla Rosji ten sam sposób myślenia, który doprowadził do inwazji na Ukrainę, kształtuje również jej podejście do Chin. Kreml ma trudności z pogodzeniem rosnącej zależności gospodarczej z wizerunkiem wiecznego mocarstwa. Nacjonalistyczna prawica twierdzi, że zachodnie sankcje zmusiły Rosję do większej samowystarczalności i że tego „ciężko wywalczonego” poczucia autonomii nie wolno teraz porzucać. Perspektywa, że przyszłość Rosji mogłaby być dyktowana na chińskich warunkach, jest nie do przyjęcia także dla rosyjskich elit politycznych.
To sprawia, że rosyjska wizja przyszłości jest mało atrakcyjna dla Chin, które chcą ugruntować swoją pozycję jako potęga technologiczna i filar gospodarki światowej, a nie członek sojuszu izolowanych, świadomie destabilizujących aktorów.
Dziesięć lat po poprzednim spotkaniu Xi i Putina na Placu Tiananmen, obrazy przedstawiające jedność nie są w stanie ukryć historycznej nieufności i rozbieżnych długofalowych interesów obu państw.
***
Ruby Osman – starsza doradczyni ds. Chin w Instytucie Tony’ego Blaira.
Dan Sleat – starszy doradca ds. Rosji i Ukrainy w Instytucie Tony’ego Blaira.
