Regres demokracji. USA pod władzą Trumpa są tego dramatycznym przykładem

Jako nastolatek dorastający w Stambule miałem szczęście być częścią pokolenia, które miało w pobliżu demokratyczne wzorce do naśladowania. Kraje europejskie, takie jak Wielka Brytania, Francja, Niemcy i Szwecja, podsycały nasze aspiracje do dobrobytu i demokracji, dając nam nadzieję na przyszłą zmianę naszego niedoskonałego ustroju. Doświadczenia tych krajów pokazały nam, że wzrost gospodarczy, sprawiedliwość społeczna i wolność polityczna są nie tylko kompatybilne, ale także wzajemnie się wzmacniają.

Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”

Dziękujemy, że jesteś z nami!

Foto: Newsweek

Gdzie natomiast podobnie pełnego nadziei przesłania może szukać dzisiejsza młodzież? Kiedyś liberalna demokracja wydawała się być falą przyszłości. Obecnie jednak demokratyczny regres jest zjawiskiem globalnym, a Ameryka pod władzą Donalda Trumpa jest tego szczególnie widocznym i dramatycznym przykładem. Od początku 2010 r. „autokracje wyborcze” — reżimy, które przeprowadzają okresowe wybory, ale w warunkach wszechobecnych represji — stały się dominującą formą rządów na całym świecie. Obecnie, prawie 220 mln ludzi mniej żyje w warunkach liberalnej demokracji niż w 2012 r.

Co więcej, „demokracje wyborcze” — forma reżimu, która może utorować drogę liberalnej demokracji — również straciły na znaczeniu. W takich warunkach żyje obecnie o 1,2 mld ludzi mniej. Reżimy te zostały zastąpione przez demokracje wyborcze lub jawne autokracje, które obecnie rządzą 5,8 mld ludzi (o 2,4 mld więcej niż w 2012).

Upadek europejskich demokracji — Polska, Węgry i Słowacja

Europa jako ostoja demokracji nie świeci już tak jasno. Unia Europejska odegrała ważną rolę w zakotwiczeniu tego ustroju podczas przejścia Europy Wschodniej z socjalizmu, a Czechy i Estonia z czasem stały się jednymi z najwyżej ocenianych liberalnych demokracji na świecie. Jednak w wielu innych krajach — zwłaszcza w Polsce, na Węgrzech czy Słowacji — z czasem nastąpił znaczny regres, a UE nie była w stanie nic z tym zrobić. Premier Słowacji, Robert Fico, dołączył niedawno do prezydenta Rosji Władimira Putina, dyktatora Korei Północnej Kim Dzong Una i dwóch tuzinów innych autorytarnych przywódców w Pekinie, aby pomóc prezydentowi Xi Jinpingowi świętować chińską sprawność wojskową.

Wiodące kraje europejskie mogą słusznie twierdzić, że ich demokracje nie ucierpiały tak bardzo jak amerykańska. Ale dzisiejsza Europa nie prezentuje ani siły gospodarczej, ani spójności politycznej. Wydaje się, że jej pewność siebie sięgnęła dna, czego przykładem jest to, jak UE ugięła się pod groźbami Trumpa dotyczącymi ceł.

Europejscy przywódcy od dawna mieli nadzieję, że integracja zwiększy siłę i wpływy regionu na arenie międzynarodowej. Zamiast tego wydaje się, że UE przekształciła się w ośrodek dla sparaliżowanych. Jej instytucje i procesy zniechęcają kraje do odważnego działania na własną rękę, ale w tym samym czasie brakuje im zdolności do formułowania i realizowania wspólnej wizji.

Gdy demokratyczna Europa nie jest w stanie wywierać wpływu poza swoimi granicami, ci, którzy sprawują władzę na scenie globalnej, nie są już wzorem do naśladowania. Niewielu spodziewało się, że Stany Zjednoczone dokonają tak ostrego autorytarnego zwrotu, a jednak Trump niemal z dnia na dzień wywrócił cały kraj do góry nogami. Dzięki temu ułatwił Chinom przejęcie roli „odpowiedzialnego dorosłego opiekuna”, a Xi chętnie przyjął płaszcz „suwerennej równości”, „międzynarodowych rządów prawa” i „multilateralizmu”.

Nikt jednak nie powinien dać się zwieść naturze chińskiego reżimu. Ich osiągnięcia gospodarcze nie są powodem do naśladowania ich polityki. Chiny pozostają wysoce autorytarnym krajem, w którym mniejszości są represjonowane, a opozycja polityczna jest surowo zabroniona.

Gdzie budzi się demokracja? Niespodziewane przypadki ze świata

Aby znaleźć demokratyczne jasne punkty, musimy poszukać ich w nieoczekiwanych miejscach. Na przykład Brazylia i RPA, dwa kraje o średnim dochodzie, mają tę rzadką cechę, że niedawno stanęły na krawędzi autorytarnego upadku, a następnie się z niego wycofały.

Kadencja Jacoba Zumy na stanowisku prezydenta RPA w latach 2009-2018 charakteryzowała się autorytarnym populizmem i rozległą korupcją, a były prezydent Brazylii Jair Bolsonaro odmówił zaakceptowania porażki wyborczej w 2022 r. i planował przewrót wojskowy (a także zabójstwo swojego przeciwnika). Obaj zostali jednak zastąpieni przez przywódców o solidnych demokratycznych referencjach — Cyrila Ramaphosę w RPA i Luiza Inácio Lulę da Silvę w Brazylii.

To, co czyni te sukcesy niezwykłymi, to fakt, że miały one miejsce w okolicznościach, które politolodzy uważają za szczególnie niekorzystne dla demokracji. W RPA i Brazylii występują nie tylko głębokie podziały etniczne, ale są to także jedne z najbardziej nierównych ekonomicznie krajów na świecie. Myśliciele już za czasów Arystotelesa argumentowali, że brak dużych różnic między bogatymi i biednymi jest wstępnym warunkiem utrzymania demokracji, ale doświadczenia brazylijskie i południowoafrykańskie malują bardziej subtelny obraz — taki, który jest pokrzepiający dla zwolenników głosu ludu.

Dobre wieści nadchodzą także z innych stron świata. Pod koniec ubiegłego roku, kiedy prezydent Korei Południowej Yoon Suk-yeol ogłosił stan wojenny po raz pierwszy od 1980 r., siły demokratyczne i parlament podjęły walkę. W ciągu zaledwie kilku tygodni Yoon został zdymisjonowany i usunięty ze stanowiska. Chile również zdołało pozostać stabilną demokracją od zakończenia dyktatury generała Augusto Pinocheta (1973-90).

Niektóre z najbardziej udanych demokracji poza Europą to małe kraje, które często nie są brane pod uwagę podczas dyskusji na ten temat. Tajwan, Urugwaj, Kostaryka, Mauritius i Botswana otrzymują wysokie noty w rankingach demokracji Economist Intelligence Unit (dwa ostatnie państwa są szczególnie godne uwagi jako przykłady długotrwałych demokracji w Afryce).

Być może nasze nadzieje na podsycanie płomieni demokracji opierają się na tych mało prawdopodobnych przypadkach. Jak wszystko inne, demokracja potrzebuje wzorów do naśladowania. Chociaż przypadki uznawane wcześniej za typowe nie są już istotne, na świecie nadal istnieją miejsca, w których zwolennicy tego systemu mogą znaleźć inspirację.

Tekst pochodzi z serwisu Project Syndicate.