Słynny terapeuta nie ma złudzeń: dzieci nie powinny się nawet zbliżać do smartfonów

To inne dzieci stają się najważniejszym punktem odniesienia. Problem w tym, że same są niedojrzałe. Nie mają życiowego doświadczenia, nie rozumieją w pełni konsekwencji swoich działań, nie potrafią przekazać wartości, które pomagają radzić sobie w życiu. Same dopiero kształtują swoją tożsamość, są emocjonalnie niestabilne i podatne na presję otoczenia. Efekt? Powierzchowność relacji i wzmocnienie niepewności.

Co to znaczy, że dzieci są odcięte od dorosłych?

— Od najmłodszych lat przez większość dnia nie widują nawet rodziców. Na kim miałyby się wzorować?

Świat w systemowy sposób rozdziela dziś dzieci i dorosłych — przez tryb pracy, presję ekonomiczną, szkołę nastawioną na wyniki i przez technologię. W takiej kulturze na więź rodzinną nie ma miejsca. Dzieci naturalnie szukają wsparcia tam, gdzie mogą — w grupie rówieśniczej. A media społecznościowe sprawiły, że wpływ rówieśników stał się całodobowy. Dziecko nie odrywa się od grupy, nawet gdy jest w domu. Gdybym dziś wychowywał dzieci, nie pozwoliłbym im nawet zbliżyć się do smartfona czy innego urządzenia z internetem. Mówię to nie tylko jako rodzic, ale również jako lekarz.

Zakazałby pan smartfonów w szkołach?

— Bez wahania. W 2019 r. amerykańscy naukowcy z Cincinnati Children’s Hospital przebadali przedszkolaki rezonansem magnetycznym. U dzieci spędzających więcej czasu przed ekranem wolniej rozwijały się obszary mózgu odpowiedzialne za język, czytanie, pisanie i koncentrację. Innymi słowy — fundamenty pod edukację były słabsze. A to nie jest coś, co łatwo nadrobić.

Po drugie — urządzenia i środowisko internetowe, zwłaszcza media społecznościowe, są zaprojektowane tak, by uzależniać. Oddziałują na te same obszary mózgu, co narkotyki. Dlatego uważam, że bezpieczniej, jeśli z takich narzędzi korzystają wyłącznie osoby dorosłe i dojrzalsze emocjonalnie.

Smartfony to także dostęp do wiedzy, języków, informacji. Tego też mielibyśmy dzieci pozbawić?

— Kiedy rozmawiam z rodzicami, którzy nie pozwolili swoim dzieciom korzystać z mediów cyfrowych, ale w zamian budowali z nimi lepsze relacje — zawsze słyszę o dwóch efektach. Po pierwsze — rodziny są szczęśliwsze. Po drugie — dzieci są dużo bardziej kreatywne i dojrzalsze niż ich przyklejeni do ekranów rówieśnicy. I myślę, że gdy przyjdzie pora, te dzieci bardzo szybko nadrobią braki w obsłudze technologii.

Spójrzmy na to jeszcze inaczej: seks jest dobry i korzystny dla ludzi, prawda? A jednak przyjęliśmy, że powinni go uprawiać tylko ludzie odpowiednio dojrzali. Zbyt wczesna inicjacja może wyrządzić krzywdę fizyczną i emocjonalną, a czasem skutkować przedwczesnym rodzicielstwem. Podobnie z alkoholem — jeśli potrafimy pić z umiarem, możemy to robić od czasu do czasu. Ale dzieci trzymamy od niego z daleka. Nawet kawy im oszczędzamy, z obawy o zdrowie. I dokładnie tak samo powinniśmy postępować z urządzeniami cyfrowymi. Jeśli coś przy tym stracimy — trudno. Szkoda jest mniejsza niż potencjalny zysk.

Do jakiego wieku utrzymałby pan zakaz?

— To zależy od dojrzałości dziecka oraz jakości jego relacji z dorosłymi. Chodzi o to, w jakim stopniu dziecko rozumie, że to dorośli wyznaczają reguły i dają wzorce.

Co z dorosłymi, którzy zawodzą — stosują przemoc, zaniedbują dzieci? Też mają służyć wzorem?

— Mówię o ogólnej zasadzie, nie o patologicznych wyjątkach. Dziś mamy do czynienia z zupełnie nowym modelem społeczeństwa: dzieci są w stałym kontakcie z rówieśnikami, a głębszy kontakt z dorosłymi został ograniczony do minimum. Nie winiłbym rodziców. To kwestia cywilizacji, która osłabiła więzi społeczne. Dzisiejsi rodzice żyją więc pod ogromną presją — pracy i kultury nastawionej na zysk. Efekt jest taki, że zestresowani dorośli wychowują zestresowane dzieci. A zestresowane dzieci szukają ucieczki od presji i łatwiej wpadają w uzależnienia. Dlatego polecam rodzicom, by choć częściowo zmienili warunki gry: zadbali o relacje, byli bardziej obecni w życiu dzieci, lepiej kontrolowali, co dzieci robią w ciągu dnia.

Szkoła wymaga dostępu do internetu, życie rówieśnicze toczy się głównie online, zakupy robimy online, domowe systemy ogrzewania, oświetlenia, bezpieczeństwa — opierają się na połączeniu z siecią. Czy można skutecznie odciąć dzieci od internetu w świecie, w którym technologia jest wszędzie?

— To zależy, czy uznamy, że to naprawdę potrzebne. Nie wystarczy terapia jednostki — trzeba by zmienić sposób, w jaki społeczeństwo organizuje życie: tempo pracy, edukację, relacje międzyludzkie. Gdy pozostaniemy przy opcji, że najważniejszy jest zysk i uganianie się za nim — wtedy nic nie zmienimy, a poziom braku szczęścia i epidemia depresji oraz uzależnienia od narkotyków wśród dzieci będą rosły. Jeśli zdrowie dzieci będzie dla nas wartością, znajdziemy rozwiązania. Nie da się mówić o mediach cyfrowych w oderwaniu od wychowania dzieci i ich relacji z dorosłymi. A tu mamy na koncie ogromną porażkę: dorośli poszli w odstawkę. Muszą więc znowu sięgnąć po przewodnictwo nad dziecięcym światem. Nie pójdzie z tym łatwo.

Ktoś powiedział, że „smartfony to nowa kokaina” — różnica polega tylko na tym, że jedno jest zakazane, a drugie rodzice wręczają dzieciom z własnej woli. Pan też porównuje ich działanie do narkotyków, twierdząc, że wszystkie uzależnienia — od kokainy po telefon — mają wspólne źródło: traumę. Co to znaczy?

— Uzależnienie definiuję jako każde zachowanie, które daje tymczasową ulgę lub przyjemność, przynosi szkodę, a mimo to nie potrafimy z niego zrezygnować. Mechanizm jest ten sam — niezależnie od tego, czy chodzi o heroinę, alkohol, nikotynę, seks, hazard, jedzenie, zakupy, samookaleczanie się, sporty ekstremalne, gry czy smartfony. W terapii nie pytam: „Co złego robi ci uzależnienie?” tylko: „Jakie ci to daje korzyści?”. Najczęściej słyszę w odpowiedzi: „mniej stresu, ulgę, mniej bólu, spokój”. Nieważne więc, czy ktoś wybrał alkohol, gry albo telefon. Ważne — dlaczego to robi? Skąd bierze się jego lęk, ból, stres czy brak wewnętrznego spokoju? W każdym przypadku odpowiada za ten stan jakaś trauma.

Słowo „trauma” pochodzi z greki i oznacza „ranę”. Nie chodzi jednak o to, że coś ci się złego przydarzyło, ale o to, co stało się w tobie wskutek tego zdarzenia. Gdy otrzymam cios w głowę, jest to incydent. Gdy jednak po tym zostaje ból, wstrząs mózgu czy zawroty głowy — taką niewyleczoną ranę nazywamy traumą. Może być fizyczna, częściej jednak zachodzi na poziomie emocji.

Pisząc o traumie, pisze pan również o sobie. Jak zaczęła się ta historia?

— Moja osobista historia także zaczęła się od traumy „przez duże T”. W czasie Holocaustu matka oddała mnie na wychowanie obcej kobiecie, bo tylko w ten sposób mogła ocalić mnie od śmierci głodowej. Byłem niemowlęciem. Rozstanie z matką trwało na szczęście tylko kilka tygodni, ale i tak uważam, że skutki tego odczuwam przez całe życie. Nawet jako dorosły człowiek głęboko odczuwam lęk przed odrzuceniem, miewam trudności z zaufaniem, nadmierną potrzebę akceptacji, popadłem w pracoholizm. Dziecko można zranić nie tylko stosując intencjonalną przemoc, ale również poprzez niezaspokojenie jego podstawowych potrzeb — a taką jest bliski kontakt z matką w niemowlęctwie. To, co się stało, nie było winą mojej matki — ona wbrew swoim uczuciom i z ogromnym bólem, ale ratowała moje życie. A jednak zraniło mnie to na zawsze. Szczęśliwie, skutki tak wczesnych traum poddają się terapii.

Ponad dwadzieścia lat pracował pan z uzależnionymi od narkotyków w Kanadzie. Jakie były ich rany?

— Wielu moich pacjentów w Downtown Eastside w Vancouver to rdzenni mieszkańcy Kanady — ludzie, których społeczności zostały brutalnie potraktowane przez system kolonialny. Dla przykładu: w Kanadzie rdzenne kobiety stanowią 5 proc. populacji, ale aż 77 proc. wszystkich kobiet w więzieniach. Rdzenni mężczyźni — 5 proc. populacji, a 30-40 proc. więźniów. I to się dzieje dziś, na tzw. demokratycznym Zachodzie. Podobnie jest w USA i w Australii. Większość moich pacjentów przeżyła pokoleniowe traumy: przemoc seksualną, fizyczną, zaniedbanie. Za każdym uzależnieniem od narkotyków — każdym bez wyjątku — stała przemoc z dzieciństwa. Nie miałem np. ani jednej pacjentki, która w dzieciństwie nie byłaby seksualnie wykorzystana. Czasem ktoś mówił: „Miałem szczęśliwe dzieciństwo”, jednak wystarczyło, że zadałem kilka dodatkowych pytań i spod tej „szczęśliwej” powierzchni wypełzał ból.

Wiele osób myśli właśnie, że trauma może być skutkiem wojny, katastrofy albo prześladowań. W „Micie normalności” pisze pan, że może wyglądać zupełnie zwyczajnie, wręcz „normalnie”. Co to znaczy?

— Trauma może być wywołana czymś znacznie subtelniejszym. Od ignorowania uczuć dziecka, jak w reakcji: „Przestań płakać, nic się nie stało”. Po chroniczny brak uwagi rodziców — wystarczy jeśli są przepracowani, zestresowani albo sami zranieni w dzieciństwie. To może być sytuacja, w której dziecko nigdy nie czuje się wystarczająco dobre, bo wciąż jest porównywane np. do rodzeństwa: „Zobacz, Ania tak sobie dobrze radzi, a ty…?”. To może być atmosfera w domu, w którym nie ma miejsca na złość czy smutek, bo w domu ma być spokój!

Wtedy dziecko uczy się, że jego emocje są niepożądane — i odcina się od nich, żeby przetrwać. Tak powstaje rana, która w dorosłym życiu może prowadzić do uzależnień, bo one dają chwilowe poczucie ulgi od bólu, którego często nawet nie potrafimy nazwać.

Trudno jednak przyjąć, że każdy uzależniony od internetu nastolatek żyje w patologicznej rodzinie.

— To prawda, najczęściej problem nie dotyczy wcale rodzin, o których powiedzielibyśmy „patologiczne”. No i dokładnie w tym tkwi problem — że osłabione więzi rodzinne uznaliśmy za normę. Nawet w rodzinach, w których rodzice są pełni dobrej woli i bardzo kochają swoje dzieci. I tam trzeba się zastanowić, dlaczego dziecko spędza większość czasu w sieci? Czy nie dlatego, że czuje się samotne? Samotność to też jest rodzaj rany. A może dlatego, że szuka potwierdzenia, że jest wystarczająco dobre albo wystarczająco atrakcyjne? Dzieci potrzebują dużo akceptacji — powinny ją jednak otrzymywać ze strony rodziny i swojego otoczenia. Jeśli tak się nie dzieje, szukają jej gdzie indziej. A najłatwiej znaleźć w internecie — i wtedy się uzależniają.

Nastolatek może spędzać całe dnie na TikToku, bo w świecie offline czuje się niewidzialny. Scrollowanie daje mu złudzenie kontaktu, poczucia ważności, uczestnictwa — tego, czego brakuje w realnym życiu. Nastolatka wrzuca po kilkanaście selfie dziennie, bo każda reakcja z serduszkiem będzie dla niej namiastką przyznania: „widzę cię” i „jesteś ważna”. Chłopak może godzinami grać online, bo tylko tam ktoś go potrzebuje — choćby po to, żeby z nim wygrać wirtualną bitwę. Ktoś inny wchodzi w setki czatów, bo w domu nikt nie zapyta: „Jak ci minął dzień?”. W tym trzeba szukać źródeł cierpienia.

Wielu nastolatków na pytanie: „Dlaczego ciągle siedzisz w internecie?” odpowie: „Bo wszyscy tam są” albo: „A co innego miałbym robić?”. To jeszcze nie trauma.

— To dowodzi właśnie tego, że dzieci tylko u rówieśników szukają potwierdzenia, że są w porządku. Że głównie od rówieśników oczekują akceptacji i potwierdzenia przynależności. Cały czas jednak mówimy o sytuacji uzależnienia, czyli kompulsywnego korzystania z internetu. W odróżnieniu od zwykłego użytkowania, które nie musi ranić i może być zdrowe.

Jednak przy­czyną uza­leż­nie­nia zawsze jest ból — odczu­wany świa­do­mie lub ukryty w pod­świa­do­mo­ści. Uza­leż­nie­nie to po prostu śro­dek prze­ciw­bó­lowy na emo­cje. Powiedziała pani coś, z czego aż bije „pragnienie przynależności”. Ale jeśli dziecko naprawdę czuje się przyjęte i akceptowane, nie musi szukać przynależności w internecie. Desperacko szukają tego dzieci, które nie czują tej przynależności w swoim życiu. Bo rodzice są nieobecni — nawet jeśli fizycznie siedzą obok, to emocjonalnie są gdzie indziej. Bo szkoła przeciąża, ocenia i porównuje. Bo dzieci nie nauczyły się jeszcze inaczej obniżać napięcia niż przez kolejną dawkę stymulacji.

To nie są tylko indywidualne błędy wychowawcze. Żyjemy w kulturze takiego błędu. Dorosłym naprawdę trudno być obecnym dla dzieci, a dzieci rosną w poczuciu, że muszą same radzić sobie z napięciem i samotnością. Smartfon jest wtedy najłatwiej dostępnym „lekiem” — jest zawsze pod ręką i daje iluzję kontaktu.

Pisze pan w książkach również o swoim uzależnieniu — kompulsywnym kupowaniu płyt z muzyką klasyczną. W porównaniu z aktualnie szalejącą epidemią opioidową to brzmi jak żart — nawet się pan specjalnie nie zadłużył na te płyty.

— Nie istnieją niewinne uzależnienia i żadnego nie zaklasyfikowałbym jako żart. Wyda­wa­łem tysiące dola­rów na płyty kom­pak­towe, mój rekord wyniósł pra­wie osiem tysięcy dolarów w tydzień. Przy tym okłamywałem żonę, że już nie kupuję płyt, zaniedbywałem dzieci, nawet pacjentów. Uciekałem do sklepu po nowe płyty, kupowałem kilka różnych wykonań tej samej symfonii Beethoveena — przecież musiałem mieć je wszystkie. Wymykałem się z pracy w środku dnia buszować w sklepie z płytami. Raz zrobiłem to, nie bacząc na rodzącą pacjentkę, i dziecko przyszło na świat bez mojej asysty. Nie potrafiłem się powstrzymać. W końcu zrozumiałem, że nie kupuję muzyki, tylko ulgę. Zasypywałem tym ogromną, życiową pustkę. Chciałem poczuć się bezpieczniej, spokojniej. Przez chwilę — w drodze do sklepu albo trzymając płytę w ręku — czułem, że mam wszystko pod kontrolą, że jestem spełniony.

Jest oczywiście różnica pomiędzy mną a moimi uzależnionym od opiatów pacjentami, jednak podobieństwa mnie poraziły. Proszę mi wierzyć, to nie żart, gdy ojciec rodziny jest nieobecny, a do tego kłamie, że nie wydał pieniędzy, choć kupił właśnie setki nowych płyt.

Co może uleczyć tę pustkę i ból, które stoją za uzależnieniem?

— Pierwszym krokiem jest nazwanie źródła bólu. Nie da się uleczyć czegoś, czego się nie rozpozna. Potem trzeba znaleźć w sobie współczucie — dla siebie i dla innych. W leczeniu traumy potrzebujemy bardziej pytań: „Co się wydarzyło?” oraz współczującego: „Dlaczego to robię?” zamiast: „Co ze mną/z nim jest nie tak?”. Jeśli w uzależnionych zobaczymy ból, a nie „słabość” czy „lenistwo”, łatwiej będzie im pomóc.

Współczucie wystarczy?

— Nie twierdzę, że wystarczy. Jednak jest konieczne w procesie leczenia. Dzisiaj nasze środowisko podcina nam zdrowie psychiczne i fizyczne. Dzieci dorastają w klimacie, który sprzyja samotności i uzależnieniom. Współczucie pozwoliłoby przerwać ten cykl.

Gabor Maté — urodzony w Budapeszcie w 1944 r., ocalał z Holocaustu, jest autorem światowych bestsellerów i charyzmatycznym wykładowcą. Odwrócił myślenie o nałogach — dowodzi, że nie odpowiadają za to geny czy słaba wola, lecz trauma, brak więzi i samotność.