Profesor, który opuścił USA: Reżim Trumpa jest faszystowski. Zapewne przygotowują się już do polowania na demokratów

Z oficjalnych doniesień wynika, że zamachowiec miał lewicowe poglądy.

— Nie bardzo wierzę FBI. Charlie Kirk nieustannie zwracał uwagę na czarną przestępczość. I promował posiadanie broni. Gdy tuż przed śmiercią zapytano go o masakry z użyciem broni palnej, odpowiedział: „Masz na myśli przemoc czarnych gangów?”. A został zabity przez dziecko chrześcijańskich ewangelików, którego matka na Facebooku zamieszczała swoje zdjęcia z karabinem M16 w ręku.

Spodziewam się, że ludzie Trumpa pójdą na całość. Zastępca szefa Białego Domu powiedział, że demokraci są krajową organizacją ekstremistyczną. Oznacza to więc, że reżim Trumpa będzie celował w nich tak, jak możemy się spodziewać po faszystach — bo reżim Trumpa jest faszystowski — którzy czekają na tego rodzaju moment, by wykorzystać go do walki z opozycją. Myślę, że to wszystko jest zaplanowane i prawdopodobnie przygotowują już aparat prawny do polowania na demokratów.

Dlaczego rządy radykalnie prawicowe atakują uniwersytety? Widzieliśmy to na Węgrzech, w Polsce, Indiach, Izraelu, a dziś również w USA.

— Kiedy moje „Wymazywanie historii” ukazało się we wrześniu 2024 r., słyszałem czasem: „Kogo obchodzi książka o edukacji? Ludzie tego nie kupią”. Odpowiadałem, że jeśli Trump wygra, książka się sprzeda, bo uniwersytety będą w centrum wydarzeń.

Nie wszyscy to rozumieją. Wiemy, że media są ważne dla demokracji, tak samo sądy. Ale autorytaryzm atakuje uniwersytety, bo też są kluczowe — stanowią centrum dyskusji o historii i gender, które zagrażają autorytarystom.

Z jakiego powodu gender i historia są tak ważne dla demokracji?

— Gender jest rodzajem wolności — to wolność dokonywania wyborów, by ludzie żyli tak, jak chcą. Przypuszczając atak na „ideologię gender”, reżim atakuje wolność.

Jeszcze łatwiej dostrzec, dlaczego autorytaryści boją się historii. Przy każdej okazji znajdują sposoby na jej wymazanie lub ukrycie, aby umocnić swoją władzę. W ich wersji twój chwalebny naród jest zagrożony, a autorytarna władza ma cię uratować. Ale historia to podważa. Zapewnia wiele perspektyw spojrzenia na przeszłość. Mówi np.: „Być może Polska nie jest aż tak wyjątkowa? Wielu Polaków ucierpiało, ale Polacy robili też złe rzeczy w przeszłości i powinniśmy się temu przyjrzeć”. Cała moja rodzina ze strony matki pochodzi z Chełma — żyli tam przez setki lat. Dziadek walczył w polskiej armii w 1939 r. przeciwko Niemcom. Moja matka została zesłana przez Stalina. Ale kiedy po 1945 r. mieszkała na warszawskiej Pradze, zdarzało się, że na ulicy polscy antysemici pluli mojej matce w twarz. Taka po prostu była historia, choć stanowi to problem dla PiS.

Z kolei Izrael wymazał istnienie narodu palestyńskiego, w oficjalnej wersji dopiero Żydzi sprawili, że pustynia zakwitła. Takie działania nie tylko wymazują Palestyńczyków z historii kraju, ale też torują drogę do ludobójstwa.

Gdzie można nauczyć się tej wymazanej historii? Na uniwersytetach. Krytyczna historia podważa historię mityczną, tworzoną przez władzę. Tego autorytaryści nie mogą zaakceptować. Poza tym uniwersytety kwestionują hierarchie, a to na hierarchii opiera się autorytaryzm. Dlatego chcą dziś np. powrotu do dawnych hierarchii płci, aby mężczyźni czuli się ofiarami. I wreszcie, studenci są zazwyczaj pierwszymi, którzy walczą o demokratyczne wolności.

Schemat walki z uniwersytetami jest zazwyczaj podobny. Jakie są kolejne etapy?

— Trump, tak jak Orbán Uniwersytet Środkowoeuropejski w Budapeszcie, atakuje uczelnie jako siedlisko lewicy i gender studies. Nie ma w tym żadnego przypadku. Kiedy powstawał „Projekt 2025”, który miał zaplanować działania przyszłej administracji Trumpa, wysłannicy Orbána regularnie odwiedzali autorów tego projektu, a spotkania odbywały się za zamkniętymi drzwiami.

Pierwszym ruchem jest znalezienie kozłów ofiarnych. W Polsce czy na Węgrzech, gdzie nie ma czarnych ludzi i nie ma już Żydów, sprawy płci są kluczowe. Jedyną grupą, przeciwko której możesz skierować kampanie, są osoby LGBTQ. Stwierdzasz więc, że próbują one zrobić z twoich dzieci gejów. I to będzie działać w każdym kraju. Potem mówisz np.: „Na uniwersytecie wszystko jest kwestionowane. Nałożymy ograniczenia na to, co możesz kwestionować”. Przedstawia się wiele różnych poglądów jako antynarodowe i głosi, że należy za nie karać. Tłumaczy się, że jesteśmy zagrożeni, dlatego musimy ograniczyć wolność i wolność myśli, ponieważ stanowi to zagrożenie dla naszego narodu. I to widać dziś w Stanach Zjednoczonych: Trump ciągle ogłasza sytuacje awaryjne. Mówi np., że z powodu imigrantów musimy zapełnić amerykańskie miasta rządzone przez demokratów wojskiem. Cel jest jasny: wojsko ma pozostać w miastach zarządzanych przez demokratów, aby zamieszać w wyborach połówkowych do Kongresu.

Trump mówi, że uniwersytety to bastion lewicy. Ten sam argument był używany w Polsce czy na Węgrzech. Szczerze mówiąc, to w ogromnym stopniu prawda: uniwersytety są o wiele bardziej liberalne, o wiele bardziej lewicowe niż „zwykli Polacy” czy „zwykli Amerykanie”.

— Częściowo jest to autoselekcja. Spójrzmy na Yale, na którym wykładałem przez lata. Zapomnijmy o studiach gender, naukach humanistycznych i politologii, bo mogą być ideologicznie nacechowane. Ograniczmy się do nauk ścisłych. Na 23 profesorów wydziału chemii jeden jest republikaninem. Na astronomii nie ma zarejestrowanych republikanów. To samo jest z fizyką molekularną i biochemią. Biologia i nauki biomedyczne na Yale mają 229 zarejestrowanych demokratów i ośmiu republikanów.

W naukach ścisłych jest zdecydowanie mniej republikanów niż w naukach humanistycznych. Na moim wydziale — filozofii — było procentowo zacznie więcej republikanów. To niepodważalne fakty. Nikt nie zabrania republikanom wykładać matematyki, ale w ogóle ich to nie interesuje.

Histeria dotycząca lewicowców na kampusach ma na celu destabilizację demokracji. Faszyzm zawsze mobilizuje elity finansowe i biznesowe, oligarchów przeciwko elitom kulturowym. W Stanach Zjednoczonych obserwujemy oczernianie nauczycieli, pracowników federalnych i profesorów. Nie są to elity finansowe. Zdecydowana większość nauczycieli nieustannie uczy, zarabiając niewielkie pieniądze. Ale są oczerniani i przedstawiani jako skorumpowana elita. Podczas gdy klasa miliarderów po prostu się bogaci, przyznając sobie ogromne ulgi podatkowe i rzucając swoim kibicom jakieś ideologiczne ochłapy w rodzaju nienawiści do transseksualistów. Ludzie wokół Trumpa dopuszczają się jawnej korupcji i niekompetencji. A uchodzi im to na sucho, ponieważ znaleźli sobie wymówkę — twierdzą, że druga strona jest niekompetentna i skorumpowana. To wręcz surrealistyczne.

I wszystko to robione jest w imię przywrócenia wielkości Ameryki.

— W rzeczywistości przedstawiając Amerykę jako wielki naród, eliminują wszystko, co w nim wielkie. Uważam to faszystowskie przejęcie władzy, którego jesteśmy świadkami w Stanach Zjednoczonych, za atak na mój kraj. Za atak na wielkość Ameryki. Nasza wielkość to projekt poprawy demokratycznych ideałów wolności i równości. A oni to niszczą. I demolują nasz system uniwersytecki — instytucję, która jest powszechnie i bezwarunkowo uznawana za największe osiągnięcie Ameryki. Wszyscy na świecie wysyłają swoje dzieci na amerykańskie uniwersytety, jeśli tylko ich na to stać. I nawet w najodleglejszych miejscach świata słyszano o Yale czy Harvardzie.

Przy okazji, niemal wszyscy przywódcy ruchu atakującego amerykańskie uniwersytety i szkoły są absolwentami uczelni Ivy League. Krótko mówiąc, politycy, którzy określają instytucje szkolnictwa wyższego mianem fabryk indoktrynacji lewicowej, są jednocześnie osobami, które odniosły z nich największe korzyści. Ich mniej wykształceni koledzy zapewne kompletnie nie zdają sobie sprawy, że ruch polityczny, do którego należą, jest w dużej mierze kierowany przez absolwentów Ivy League.

Jak bardzo pesymistycznie postrzega pan przyszłość USA?

— Ameryka jest skończona. Nie jest już demokracją. I nie będzie przez długi czas. Musimy poczekać, co najmniej aż Trump umrze. A kto wie, kto będzie następcą? Wiemy tylko, że następcą będzie ten, kogo wybierze Trump. Myślę, że to wszystko będzie bardzo trudne do odwrócenia, ponieważ mają Sąd Najwyższy, mają 100 proc. głosów całej Partii Republikańskiej, tak jak w komunistycznych Chinach. A ponieważ Ameryka się skończyła, reszta świata musi coś zrobić. Będzie to bardzo trudne, bo liczba krajów, w których panuje demokracja, będzie coraz mniejsza.

Jest pan z Polski i rozumie, co się dzieje w USA. PiS podporządkowało sobie system sądowniczy. I chociaż koalicja 15 października pokonała PiS w wyborach, zmiany w sądownictwie bardzo, bardzo trudno odwrócić. W USA nadal mamy Sąd Najwyższy, ale co z tego? 84 proc. decyzji sądów federalnych przeciwko Trumpowi zostało potem uchylonych przez SN. W przypadku Bidena Sąd Najwyższy głosował tylko w 14 proc. po jego myśli. Dziś jest całkowicie podporządkowany władzy. W praktyce go nie ma.

I nic nie da się zrobić?

— Bardzo chciałbym mieszkać w Stanach Zjednoczonych, ale tylko wtedy, gdyby to było miejsce, w którym panuje wolność. A wielu Amerykanów w ogóle nie dba o wolność. Jeśli spojrzeć na sondaże, to wynika z nich, że w ogóle nie cenią demokracji. Ja mam inne wartości. Dla mnie demokracja jest ważniejsza od ceny jajek, na co skarżono się za Bidena. Uważam za szczególnie głupie rezygnowanie z demokracji, gdy na dodatek cena jajek za Trumpa wzrosła.

W pana książce jest cały rozdział poświęcony edukacji klasycznej. Twierdzi pan, że może być ona wykorzystana zarówno na rzecz demokracji, jak i przeciwko niej. Co jest antydemokratycznego w klasykach?

— To edukacja, której podstawowymi elementami są dzieła starożytnych filozofów i historyków: Tukidydesa, Platona, Arystotelesa…. Wielu przedstawicieli autorytarnej prawicy traktuje je jako lekarstwo na wszystko. Kiedyś przypomniałem jednemu z nich, że w starożytnej Grecji nauczyciele uprawiali seks ze swoimi młodszymi uczniami płci męskiej — w „Sympozjum” Platona takie relacje są czymś normalnym. A on na to: „Wszyscy byli pedofilami”. Po prostu nie znają klasyków.

Platon opowiadał się również za odebraniem dzieci rodzinom po urodzeniu, więc pomysł, że edukacja klasyczna ma z natury na celu promowanie chrześcijaństwa i „normalnej rodziny”, jest po prostu złudzeniem. Ideologiczną wymówką, żeby powiedzieć, jak wspaniali są biali mężczyźni.

Podobnie jak Timothy Snyder i Marci Shore wyemigrował pan do Kanady. Nie pracuje pan już na Yale, lecz na Uniwersytecie w Toronto. Co ostatecznie o tym zdecydowało?

— Tim i Marci to moi najlepsi przyjaciele. Marci chciała wyjechać, Tim wolał zostać aresztowany i szarpać się z policją. Moja decyzja była dramatyczna. W Toronto zarabiam 25 proc. mniej niż na Yale, ale przede wszystkim kochałem to miejsce, uwielbiałem tę społeczność i moich uczniów. Spojrzałem jednak na twarde fakty: Ameryka staje się jak Węgry. I trzeba zadać sobie pytanie, jakie jest ryzyko, że stanie się Rosją. Myślę, że się nie stanie, ale gdybym został na Yale, był sobą i wypowiadał się w sposób, w jaki to robię, zawsze byłoby coś, czym musiałbym się denerwować. Po prostu tego nie chciałem. Uznałem, że Szkoła Munka na Uniwersytecie w Toronto to dobry pomysł. Zwłaszcza że bardzo jasno dano mi do zrozumienia, że chcą tu stworzyć światową Drużynę A ludzi zajmujących się autorytaryzmem. Gdzie pana serdecznie powitamy, jeśli PiS wróci do władzy, żeby dziennikarze z upadających demokracji przyjeżdżali i rozmawiali z naukowcami.

Wyjechałem z USA również dlatego, że nienawidzę, jak moja religia — chodzę do synagogi — jest wykorzystywana do ataku na uniwersytety. A na dodatek atak reżimu Trumpa na instytucje demokratyczne w imię ochrony żydowskich wykładowców — takich jak ja — i żydowskich studentów wzmacnia antysemicki stereotyp, że Żydzi kontrolują te instytucje. Naraża nas to na gniew społeczny, a jeszcze moje dzieci są nie tylko żydowskie. Są też czarnoskóre, a to bardzo antyczarne czasy USA. Za nic nie zamierzam ryzykować bezpieczeństwa moich dzieci.

Jason Stanley (ur. 1969) był profesorem filozofii na Uniwersytecie Yale, na znak protestu przeciwko prezydenturze Trumpa wyemigrował do Kanady, gdzie wykłada na Uniwersytecie w Toronto. Autor międzynarodowego bestsellera „Jak działa faszyzm”. W Polsce ukazała się właśnie jego najnowsza książka „Jak działa faszyzm” (Krytyka Polityczna)