Smutne dzieje bohaterki słynnego obrazu Gustava Klimta. Los jej nie oszczędzał

• Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”

Wiedeń, fin de siècle. Dwie siostry Bauer poślubiły braci Blochów — Therese Bauer (1874-1961) wyszła za mąż za Gustava Blocha (1862-1938), a młodsza Adele (1881-1925) za Ferdinanda (1864-1945), po czym wszyscy w 1917 r. przyjęli podwójne nazwisko Bloch-Bauer. Rok później oba małżeństwa zamieszkały w znakomitej wiedeńskiej kamienicy przy Elisabethstrasse 18, ulokowanej pomiędzy Operą a Akademią Sztuk Pięknych. Therese i Gustav mieli kilkoro dzieci, natomiast Adele i Ferdinand pozostali bezdzietni. Adele dwa razy poroniła, a syn, którego urodziła, żył zaledwie kilka dni.

Klimt był zachcianką Adeli

Rodzina była bardzo bogata. Ojciec Therese i Adele był bankierem, dyrektorem Wiener Bankverein i prezesem dochodowych spółek, natomiast Ferdinand Bloch prowadził z wielkim powodzeniem rodzinną cukrownię, przedsiębiorstwo o zasięgu ogólnoeuropejskim, z której zyski czerpał również Gustav. Należeli do żydowskiej burżuazji. Adele i Ferdinand otworzyli salon dla artystów, pisarzy i polityków o socjaldemokratycznych poglądach. Podejmowali m.in. Gustava Klimta, Otto Wagnera, Gustava Mahlera, Richarda Straussa, Stefana Zweiga czy Karla Rennera, pierwszego kanclerza Republiki Austrii. Ich dom wypełniony był dziełami sztuki, które kolekcjonowali: obrazami, wiedeńską porcelaną, świetnymi meblami. Gustav znakomicie grał na zabytkowej wiolonczeli wykonanej przez Antonia Stradivariego w Cremonie, często urządzał domowe koncerty dla rodziny i gości.

W 1903 roku Ferdinand Bloch-Bauer zlecił gwieździe wiedeńskich modernistycznych malarzy Gustavowi Klimtowi namalowanie portretu swej młodej żony. Zlecenie wyszło od Ferdinanda, ale z pewnością było spełnieniem życzenia Adele. To ona bowiem popierała nowoczesnych miejscowych artystów, straszy o wiele lat mąż kolekcjonował obrazy XIX-wiecznych malarzy, a jego gust był zdecydowanie bardziej staromodny. Do ulubionych artystów Ferdinanda Blocha-Bauera należeli mistrzowie austriackiego biedermeieru.

Prace nad portretem zajęły Klimtowi trzy lata — od 1903 do 1907 r., dzielił jednak malowanie wizerunku Adele z wieloma innymi prestiżowymi zamówieniami. Pozowała artyście podczas wielu sesji i jeśli łączył ich romans, to został przez wszystkich dyskretnie przemilczany. Ich rezultatem były rysunki — około 200 szkiców, z których niemal wszystkie przedstawiają Adele w ulubionej sukni, siedzącą niedbale w głębokim fotelu. Poszczególne studia odróżnia od siebie pozycja ciała oraz układ rąk i głowy. Najpewniej Klimt poszukiwał najbardziej charakterystycznego dla swej modelki gestu, skłonu, typowego grymasu. Dyskretnie ukrył deformację jej ręki, przedstawiając dłonie i ręce Adele w eleganckim, chociaż nieco ekwilibrystycznym wygięciu.

„Portret Adele Bloch-Bauer” i „Pocałunek”. Klimt podróżuje do Włoch

W roku, w którym Klimt rozpoczął prace nad portretem Adele Bloch-Bauer, odbył również podróż do Włoch. Po Italii przemieszczał się jednak innymi szlakami niż te, które wybierała od wielu stuleci większość artystów z północnej strony Alp. Nie pojechał do Florencji i Rzymu, lecz do Rawenny i Wenecji, aby studiować bizantyńskie mozaiki i średniowieczne techniki dekoracyjne. „Portret Adele Bloch-Bauer” i „Pocałunek” to najsłynniejsze obrazy złotego okresu Klimta. W obu dziełach artysta użył złotych i srebrnych płatków do dekorowania powierzchni płótna. Jedynie twarz i ręce Adele namalowane są realistycznie, natomiast jej suknia i fotel stapiają się płasko ze złotym tłem. Złożone są jak mozaika z niewielkich tessere — kolorowych, rozwibrowanych i oszałamiających bogactwem wzorów. Złota suknia Adele pokryta jest monogramami i oczami o egipskich formach, być może miały to być amulety mające zapewnić jej bezpieczeństwo. Zastygła w cennym kruszcu Złota Adele przypomina cesarzową Teodorę z mozaiki w prezbiterium bizantyńskiego kościoła San Vitale w Rawennie.

Nie chciała oddać dzieł nazistom

Nakładanie na powierzchnię obrazu złotych i srebrnych płatków na początku XX wieku mogło się wydawać techniką archaiczną — na złotych tłach ukazywali świętych i sceny religijne malarze średniowieczni. Ta zapomniana, pracochłonna i niezmiernie trudna technika w obrazach Klimta wybrzmiała jednak nowocześnie i zarazem prowokacyjnie. Ze złotego tła i ornamentów wyłania się zmysłowa kobieta o sennym spojrzeniu i rozchylonych ustach. Adele była lwicą salonową. Jej siostrzenica, Maria Altmann, opisała ją we wspomnieniach jako kobietę nieco schorowaną, cierpiącą na bóle głowy, i dymiącą jak parowóz (paliła papierosy osadzone w długich cygaretkach), a jednocześnie bardzo delikatną, natchnioną, pewną siebie i elegancką.

Zamiłowanie Klimta do sztuk dekoracyjnych ma solidne korzenie. Jego ojciec był złotnikiem i grawerem, a Gustav wraz z bratem Ernstem studiowali w Kunstgewerbeschule, a zatem w Szkole Rzemiosł Artystycznych, a nie w Akademii Sztuk Pięknych. Szkoła przygotowywała artystów dekoratorów i pierwsze, zakończone sporym sukcesem realizacje Gustava Klimta były to dekoracje ścienne w Kunst-historisches Museum, Burgtheater i wielu innych publicznych budynkach wokół wiedeńskiego Ringu. Alegoryczne obrazy przedstawiające dziedziny nauki wykonane dla Uniwersytetu Wiedeńskiego spowodowały oskarżenie Klimta o szerzenie pornografii i doprowadziły nawet do debaty w parlamencie na ich temat. Ostatecznie jednak, pomimo wielkiego wzburzenia, sprawa ucichła i malarz nie poniósł żadnych konsekwencji. Zmysłowe kobiece wizerunki dekorujące wiedeńskie budowle nie odebrały mu w najmniejszym stopniu popularności wśród wiedeńskiej burżuazji, dla której wykonał wiele portretów.

W 1912 r. Klimt namalował kolejny portret Adele na zamówienie jej męża Ferdinanda. W odróżnieniu od obrazu z 1907 r. malarz ukazał modelkę na tle kolorowej tapety wzorowanej na japońskich drzeworytach i parawanach. Oprócz portretów Adele w domu Blochów-Bauerów znajdowały się jeszcze cztery pejzaże namalowane przez Klimta w latach 1903-1916 oraz „Portret Amalii Zuckerkandl”. Zbiór był największą w tym czasie prywatną kolekcją dzieł artysty, wyraźnie najbardziej ceniony przez Adele. W 1923 r. spisała testament, w którym wyraziła wolę, aby po śmierci męża obrazy Klimta trafiły do Belvedere, Austriackiej Galerii Narodowej otwartej po I wojnie światowej w cesarskiej letniej rezydencji. Zapis ten zaważył na losach obrazów, bowiem zwierzchnicy wiedeńskiego Belvedere, do którego obrazy trafiły po konfiskacie majątku rodziny Bloch-Bauer przez nazistów, potraktowali życzenie Adele jako donację legitymizującą ich prawa do dzieł Klimta. Dopiero dokumenty odkryte wiele lat po wojnie przez austriackiego dziennikarza Hubertusa Czernina — rachunki za obrazy opłacone przez Ferdinanda Blocha-Bauera i jego testament, w którym zapisał majątek żonie i dzieciom brata, a nie państwu austriackiemu, wyjawiły skrywaną przez wiele lat manipulację. Maria Altmann podkreślała również, że jej ciotka pragnęła podarować obrazy miastu, które kochała i znała, a nie miastu nazistów, którzy systematycznie unicestwiali Żydów i pozbawiali ich majątków.

W 1925 r. Adele niespodziewanie zachorowała na zapalenie opon mózgowych i po kilku dniach zmarła w wieku zaledwie 43 lat. Owdowiały Ferdinand z należącego do prywatnych apartamentów żony salonu, w którym znajdowały się obrazy Klimta, uczynił mauzoleum. W pomieszczeniu wciąż stawiano świeże kwiaty. Na honorowym miejscu nad kominkiem wisiała Złota Adele. W 1938 r., po aneksji terytorium Austrii przez III Rzeszę, Ferdinand wyjechał z Wiednia, najpierw do swej posiadłości Jungfern-Breschan (Panenské Břežany) pod Pragą, a następnie do Zurychu, gdzie zmarł w 1945 r. W Wiedniu pozostawił rodzinę, a także nieruchomości i kolekcję dzieł sztuki, bardzo szybko skonfiskowane przez nazistów. W ręce Adolfa Hitlera i Hermanna Göringa trafiły obrazy zbierane przez Ferdinanda; brylantową kolię Adele, którą ma na szyi na portrecie z 1907 r., nosiła żona Hermanna Göringa — Emmy; natomiast kolekcja dzieł Klimta, zbyt modernistycznego dla nazistowskich dostojników, została sprzedana wiedeńskim galeriom, poza jednym, które przywłaszczył sobie tymczasowy administrator przejętego majątku dr Führer. W Jungfern-Breschan zamieszkał Reinhard Heydrich, jeden z głównych architektów Holokaustu, w czasie gdy pełnił funkcję protektora Czech i Moraw.

Zawiłe losy majątku Blochów-Bauerów

Od czasu anszlusu historia obrazów Klimta, jak też całego majątku Blochów-Bauerów pełna jest zawiłych i dramatycznych wydarzeń, splecionych z wojennymi losami Europy i austriackich Żydów, grabieżami dzieł sztuki oraz skomplikowanymi procesami związanymi z ich rewindykacją przez prawowitych właścicieli. Dzieje grabieży i odzyskiwania portretu Adele stały się podstawą scenariusza nakręconego w 2015 r. filmu „Złota Dama”. Film opowiada, aczkolwiek w sporym uproszczeniu, o wieloletniej kampanii prawnej prowadzonej przez Marię Altmann, siostrzenicę Adele, od 1940 r. mieszkającą w Los Angeles, i jej prawnika, przyjaciela rodziny Randola Schoenberga (wnuka wiedeńskiego muzyka Arnolda). Ich starania zakończyły się w 2006 r. oddaniem pięciu obrazów Klimta z wiedeńskiego Belvedere Marii Altmann, która w tym czasie była jedyną żyjącą potomkinią i spadkobierczynią Ferdinanda Blocha-Bauera. Przed wysłaniem obrazu do Stanów Zjednoczonych Wiedeń żegnał swoją Złotą Damę rozwieszonymi w całym mieście plakatami z napisem „Adele Geht” i „Ciao Adele”. Wiedeńska Mona Lisa po raz pierwszy opuściła swoje miasto, być może na zawsze.

W Stanach Zjednoczonych płótna z kolekcji Blochów-Bauerów pokazano w znakomitych muzeach i galeriach, najpierw w Los Angeles, a następnie w Nowym Jorku. Maria Altmann już w 2006 r. sprzedała portret Adele potentatowi przemysłu kosmetycznego Ronaldowi Lauderowi. Kwota, jaką zapłacił za Złotą Adele, nigdy nie została oficjalnie potwierdzona, chociaż amerykańska prasa donosiła o 135 milionach dolarów, rekordowej jak na ówczesne czasy sumie uzyskanej ze sprzedaży pojedynczego obrazu. Wynik ten rychło jednak został pobity przez dzieło Willema de Kooninga, a następnie obrazy Jacksona Pollocka, Francisa Bacona, Pabla Picassa i Paula Cezanne’a, którego płótno w 2011 r. zostało kupione za 250 milionów dolarów.

W 2006 r. odbyła się również jedna z najgłośniejszych współczesnych aukcji dzieł sztuki, na której sprzedano pozostałe obrazy z kolekcji — pejzaże i „Portret Adele Bloch-Bauer” z 1912 r. Film ukazujący gorączkę licytacji w nowojorskiej siedzibie Christie’s obejrzeć można na kanale YouTube. W ciągu kilkunastu minut, nie licząc czasu pomiędzy poszczególnymi aukcjami, wiedeńskie Klimty Blochów-Bauerów zostały sprzedane za łączną sumę 176 milionów dolarów. Wszystkie dzieła trafiły do prywatnych kolekcjonerów i jedynie dwa z nich są obecnie publicznie dostępne. Sprzedany na aukcji za 88 mln dol „Portret Adele Bloch-Bauer” z 1912 r. eksponowany jest w Museum of Modern Art w Nowym Jorku jako depozyt nieznanego właściciela. Złota Adele z 1907 r. znajduje się natomiast w nowojorskiej Neue Galerie, kolekcji sztuki niemieckiej i austriackiej początku XX w., założonej przez Ronalda Laudera. Złota lwica zmieniła salon — z Wiednia przeniosła się do luksusowego miejskiego pałacu przy Piątej Alei, a jej wartość stale rośnie.