Znakomity wynik Demokratów 66 w holenderskich wyborach pokazuje, że nawet w epoce Trumpa normalność może być odtrutką na prawicowy populizm. Zmęczeni kłótniami w prawicowej koalicji Holendrzy postawili na człowieka, który daje nadzieję na zmianę.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Bez względu na to, czy D66 uzyska tyle samo mandatów co Partia na rzecz Wolności (PVV), czy o jeden więcej (tak wskazywał exit poll z wyborczej nocy), największym zwycięzcą przedterminowych wyborów w Niderlandach jest lider tego pierwszego ugrupowania — Rob Jetten. Nikt w Holandii nie przewidywał tak dobrego wyniku D66. Największymi przegranymi są zaś weteran europejskiego populizmu Geert Wilders i socjaldemokrata, lider Zielonej Lewicy-Partii Pracy Frans Timmermans, w Polsce znany bardziej z czasów, kiedy jako wiceszef KE próbował powstrzymać niszczenie praworządności za rządów PiS.
Wilders mimo znacznie gorszego wyniku niż dwa lata temu, nie powiedział jeszcze ostatniego słowa. Owszem, eksperyment ze złagodzeniem kursu (w Holandii ironizowano, że z Wildersa zrobił się „Milders” od angielskiego „mild” czyli „łagodny”) nie wypalił, ale polityk ów wydaje się nie do zdarcia. Wilders wielokrotnie wprowadzał korekty do swej polityki szczucia na innych, co pozwalało mu pozostać w czołówce. Przez pewien okres celem jego ataków byli nawet mieszkający w Holandii Polacy. Timmermas po dwóch wyborczych porażkach z rzędu zrezygnował z kierowania partią i wieku 64 lat przejdzie zapewne na polityczną emeryturę.
Najmłodszy premier
Przed Robem Jettenem stoi niewątpliwie najtrudniejsze wyzwanie w życiu. Jeśli jego partia uzyska najwięcej głosów, przypadnie mu zadanie stworzenia koalicji. Ze względu na systemowe rozdrobnienie holenderskiej sceny politycznej (w 150-osobowej Tweede Kamer, czyli izbie niższej parlamentu, zasiadało dotąd 17 partii!) w Niderlandach rządy tworzy zwykle kilka partii. Mistrzem tworzenia koalicji był Mark Rutte. Ten polityczny kameleon premierem był cztery razy. Po raz pierwszy na czele rządu stanął w 2010 roku, a z politycznej sceny zszedł na dobre dopiero w 2024 roku, kiedy został sekretarzem generalnym NATO.
Jetten zapewne poszuka partnerów wśród partii centroprawicy, co zajmie mu co najmniej kilka miesięcy. Jeśli misja tworzenia rządu się uda, 38-letni lider Demokratów 66 będzie najmłodszym premierem Holandii w historii tego kraju i pierwszym otwartym gejem na tym stanowisku. Rob Jetten od czterech lat żyje bowiem w związku z pochodzącym z Argentyny hokeistą Nicolásem Keenanem. Para zaręczyła się w listopadzie 2024, zaś ślub planują na 2026 rok.
Holandia jest liberalnym krajem, więc orientacja seksualna lidera D66 nie była w ogóle tematem kampanii. To, że gej rządzić będzie w kolejnym kraju Beneluksu (po Belgii gdzie premierem był Elio di Ripo i Luksemburgu, gdzie na czele rządu stał Xavier Bettel), ma wielkie znaczenie dla środowisk LGBT, zwłaszcza że w niektórych krajach UE homofobia przenika nawet do politycznego mainstreamu.
Het kan wel!
Znakomity rezultat D66 to w dużej mierze osobisty sukces Jettena. Polityk prowadził bardzo skuteczną kampanię wyborczą, zarówno w mediach tradycyjnych jak i w społecznościowych. Pozyskał nowych wyborców dla swej partii głównie dzięki pozytywnej kampanii, unikał atakowania przeciwników politycznych. Najlepiej podsumował to partyjny kolega i wiceburmistrz Eindhoven Robert Strijk: — Cieszę się zarówno w imieniu D66 jak i Holandii, że przeważył pozytywny głos mimo negatywnego przesłania [Wildersa — red.]. Het kan wel! Yes we can!
Partia Jettena nie bez powodu nawiązuje do wyborczego sloganu Baracka Obamy z 2018 roku, które stało się jednym z najbardziej znanych haseł politycznych XXI wieku. „Het kan wel! Yes we can!” to wyzwanie rzucone innemu równie popularnemu sloganowi „Make America Great Again”, po który dzięki zwycięstwu Donalda Trumpa sięgają różni prawicowi, bądź autorytarni przywódcy na świecie. Przekładając język kampanijnych symboli na politykę: D66 nie obiecuje, że „Niderlandy będą znów wielkie”, ale że staną się znów normalne…
Odzyskanie wiary w politykę
To były trzecie w ciągu ostatnich czterech lat wyborcy w Królestwie Niderlandów. I jedne z najważniejszych w ostatnich 20 latach. Jak tłumaczyła prof. politologii z Uniwersytetu w Lejdzie Sarah de Lange, stawką było odzyskanie przez wyborców wiary w politykę. Od poprzednich wyborów w listopadzie 2023 roku holenderska polityka zmieniła się bowiem w bazar.
Najpierw partie, które uformowały koalicję, przez osiem miesięcy kłóciły się, kto ma być premierem. Pragnął nim zostać lider zwycięskiej Partii na rzecz Wolności (PVV) populista i eurofob Geert Wilders, ale nie życzyli sobie tego jego koalicjanci, obawiając się, że może to osłabić pozycję Holandii w Europie. Kiedy w marcu 2024 roku Wilders ostatecznie się poddał, liderzy centroprawicowych partii spierali się dalej, bo każdy z nich widział się w fotelu premiera. W czerwcu wreszcie znaleźli kompromisowe rozwiązanie — uzgodnili, że szefem rządu zostanie człowiek spoza wielkiej polityki. Mieli nadzieję, że da się nim łatwo manipulować.
W lipcu 2024 Wilhelm-Aleksander zaprzysiągł nowego premiera Dicka Schoofa, który w latach 2018-2020 był szefem holenderskiego wywiadu. Misja Schoofa była niemal od początku skazana na porażkę. I nie tylko dlatego, że premier był z łapanki. Wilders próbował rządzić krajem z tylnego siedzenia, zaś jego koalicjanci — konserwatywna Partia Ludowa na rzecz Wolności i Demokracji (VVD), populistyczna Nowa Umowa Społeczna (NSC) i konserwatywny ruch agrarny Ruch Rolnik-Obywatel (BBB) – zgadzali się ze sobą w zasadzie tylko w jednej kwestii: wszyscy chcieli pozostać przy władzy.
Rząd Wildersa upadł z powodu… Wildersa. W czerwcu 2025 roku lider VVD wyprowadził z koalicji swą partię, bo nie udało mu się doprowadzić do zaostrzenia polityki migracyjnej. Premier Schoof podał się do dymisji w lipcu, kończąc tym samym jeden z najbardziej nieudanych eksperymentów we współczesnej holenderskiej polityce. Wildersa ten manewr słono kosztował — liderzy głównych partii zapowiedzieli, że nie zamierzają z nim więcej wchodzić w koalicję. Lider VVD szedł więc do wyborów jako polityczny „niedotykalny”.
Co dalej?
Nawet jeśli Jettenowi uda się sformować rząd, będzie musiał wykazać się nie lada zdolnościami, by go utrzymać. Holenderska scena polityczna jest rozchwiana, polityka przeżywa kryzys, społeczeństwo jest mocno spolaryzowane, zaś partia Wildersa ma prawie tyle samo wyborców co D66. Głównymi tematem kampanii wyborczej były kryzys mieszkaniowy i imigracja. W liczącej 18 mln mieszkańców Holandii brakuje 400 tys. mieszkań. Timmermans, który obiecywał budowę 100 tys. nowym mieszkań rocznie, przegrał z kretesem, gdyż wyborcy najwyraźniej mu nie uwierzyli. Wilders próbował przekonać Holendrów, że kryzys mieszkaniowy można zażegnać, jeszcze bardziej ograniczając imigrację. Receptą Jettena jest przeznaczenie pod nową zabudowę 1 proc. gruntów rolnych. Może być trudne, bo Holandia jest jednym z największych eksporterów produktów rolnych na świecie — eksportuje towary o wartości około 65 miliardów euro rocznie.
Niezwykły sukces D66, która z piątej co do wielkości partii w Tweede Kamer stała się głównym rozgrywającym w holenderskiej polityce, to dobra wiadomość dla umiarkowanych partii z politycznego centrum w całej Europie. Holandia od dawna wytyczała trendy w europejskiej polityce. Tu właśnie w Niderlandach ponad 20 lat temu do mainstreamu wszedł prawicowy populizm. Wilders zaczął robić karierę na początku lat dwutysięcznych kiedy namaścił się jako następca pierwszego europejskiego populisty grającego na antyimigranckich nastrojach Pima Fortuyna, który zginął w zamachu w maju 2002 r. Reakcją na tamten polityczny mord był zwrot Holendrów ku prawicowemu populizmowi.
Sukces Jettena jest wynikiem zmęczenia Wildersem. Może też oznaczać początek odwrotu od populizmu.