Witherspoon i Coben piszą razem. Wszystko zaczęło się od artykułu w gazecie

• Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”

Ona — piękna blondynka z Południa, która długo walczyła o status artystki, a nie tylko ładnej dziewczyny z komedii romantycznych. On — pisarz z New Jersey, który przez 30 lat kariery wypracował sobie status mistrza literackich twistów i stał się jednym z najchętniej ekranizowanych współczesnych pisarzy. Ich współpraca wcale nie była czymś oczywistym, choć na rynku książkowym w USA roi się od powieści pisanych przez aktorów, którzy chcą spełnić się w nowej roli.

— Jeśli miałem się podjąć pisania z Reese tej powieści, zasada musiała być prosta — wspomina w rozmowie z „Newsweekiem” Coben — naprawdę piszemy ją razem. Nie chciałem skończyć jak ktoś w rodzaju autora widma celebryty. „Zanim powiesz żegnaj” napisaliśmy wspólnie. Nie było ważne, czy Reese jest na planie, czy produkuje nowy film. Zawsze znajdowała czas na spotkanie, wspólne pisanie i omawianie fabuły — dodaje pisarz.

Lekarze w podziemiu

Ich książka debiutowała w Stanach na pierwszym miejscu listy bestsellerów „New York Timesa”, wyprzedzając powieść napisaną wspólnie przez Nicholasa Sparksa i słynnego twórcę „Szóstego zmysłu”, reżysera M. Night Shyamalana. Prawa do ekranizacji trafiły do firmy producenckiej Reese i już mówi się, że niebawem ruszy produkcja serialu. Coben kwituje to wzruszeniem ramion: — Nie pisaliśmy tej powieści z serialem w głowie. W ogóle nie myśleliśmy o tym, czy będzie ekranizowana. Po prostu pisaliśmy. Stąd pewnie są w niej tak drogie produkcyjnie rozdziały, których akcja toczy się to w Stanach, to w Rosji, to w Dubaju — żartuje.

A wszystko zaczęło się od artykułu w gazecie, który pewnego dnia przeczytała Reese Witherspoon. Był to tekst o lekarzach, którzy podróżują po całym świecie, wykonując nielegalne zabiegi dla bardzo zamożnych ludzi.

Aktorka wychowała się w rodzinie lekarskiej. Jej ojciec był wojskowym medykiem, matka — wykwalifikowaną pielęgniarką. Idea, że gdzieś po świecie latają lekarze, którzy za wielkie wynagrodzenia dokonują nielegalnych operacji, ją zafascynowała. Zaczęła szukać. Rozpytywała znajomych lekarzy, czy kiedykolwiek spotkali się z takim zjawiskiem albo dostawali takie propozycje. Każdy zaprzeczał.

Musiało minąć sporo czasu, by w końcu trafiła na kogoś, kto potwierdził istnienie podziemnego rynku operacji i zabiegów. Wtedy wpadła na pomysł, by stworzyć opowieść o lekarce, która traci prawo do wykonywania zawodu i trafia do świata nielegalnych zabiegów.

Z nikim nie piszę książek

Reese Witherspoon napisała wcześniej jedną książkę — „Whiskey in a Teacup: What Growing Up in the South Taught Me About Life, Love, and Baking Biscuits” — tyle że była to żartobliwa opowieść pełna przepisów kulinarnych jej babci oraz dykteryjek o życiu na południu Stanów. Napisanie powieści było wyzwaniem zupełnie innym. Z czego doskonale zdawała sobie sprawę — w końcu od lat prowadziła największy w USA klub czytelniczy: Reese’s Book Club, gdzie aktywnie dyskutowała o pisaniu z popularnymi autorami. Jednym z nich był Harlan Coben.

— Poznaliśmy się jakieś dziewięć lat temu na konferencji, na której byliśmy gośćmi — wspomina Coben. — Reese lubiła moje książki, ja jej filmy. Zaprzyjaźniliśmy się. I tyle. Nikt nie mówił wtedy o pisaniu książek — zapewnia. Od pierwszego spotkania minęło osiem lat. Pewnego styczniowego poranka w 2024 r. Witherspoon napisała do Cobena wiadomość: „Jestem w Nowym Jorku, musimy się spotkać, mam pewien pomysł”.

Mimo łączącej ich przyjaźni nie była to wiadomość, która go ucieszyła. Autor „Już mnie nie oszukasz” miał bowiem świętą zasadę: — Nigdy, ale to nigdy, z nikim nie piszę książek — mówi. — Scenariusze, nowele filmowe to co innego. Ale pisanie powieści? Nie. To dla mnie niezwykle intymny proces i nie wyobrażałem sobie, że kiedykolwiek będę go z kimś dzielił.

Reese była jednak innego zdania. Ich spotkanie trwało trzy godziny. Wspólnie wymyślili kilka przebiegów narracyjnych i szkielet psychologiczny głównej bohaterki. — To było jak żonglowanie. Ja mówiłem: „A może by tak zrobiła to?”, na to Reese odpowiadała: „A potem zrobiłaby to i to” — dodaje rozbawiony Coben.

I tak autor, który zbudował w mediach swoją legendę człowieka piszącego zawsze samemu, postanowił ją zburzyć. — Nie dla pieniędzy ani sławy, bo to już mam. Dla czystej zabawy w tworzeniu i poznawania nowych rzeczy. Poza tym łatwiej mi szedł research. Reese musiała wydzwonić 15 lekarzy, żeby potwierdzić istnienie nielegalnych operacji, ja potrzebowałem na to jednego telefonu — żartuje.

Musimy tę powieść czuć

„Zanim powiesz żegnaj” fabularnie jest opowieścią utrzymaną w duchu thrillerów Cobena i produkowanych przez Witherspoon seriali, w których kobiety muszą znaleźć siłę, by decydować o własnej przyszłości.

Bohaterką powieści jest Maggie McCabe, utalentowana chirurg wojskowa, która po osobistej tragedii próbuje zacząć życie od nowa. Kiedy jedno z nielegalnych medycznych zleceń kończy się źle, Maggie zostaje wciągnięta w sieć kłamstw, obejmującą świat elit medycznych, polityków i globalnych korporacji. I tak zaczyna się walka o prawdę, własną reputację i bezpieczeństwo bliskich.

Od czasów debiutanckiej „Mistyfikacji” z 1990 r. Coben uwielbia stawiać swoich bohaterów w sytuacjach pozornie bez wyjścia. Ten model narracji stał się jego znakiem rozpoznawczym, który ugruntował światowy sukces „Nie mów nikomu” (2001). Nie powinno więc dziwić, że i w „Zanim powiesz żegnaj” mamy ten sam schemat.

— Tajemnica mojego pisania jest bardzo prosta: piszę sercem. Nie chodzi o oszukiwanie czytelnika, nie o wymyślanie twistów, na które nikt z czytających nie wpadnie. Chodzi o to, żeby opowiadać historię tak, aby się ją czuło. Żeby była szczera — tłumaczy. A co, gdy szczerości brakuje? — Wtedy nie ma książki. To też było jedno z naszych założeń z Reese. Musimy tę powieść czuć, bo inaczej nie poczuje jej czytelnik.

Dla Witherspoon ta powieść była też sposobem na zmierzenie się z własnym dzieciństwem i domem, w którym dorastała. Dzięki temu, że jej ojciec był wojskowym lekarzem, doskonale znała kulisy tej pracy, wiedziała też, jak ona wpływa na medyków i ich bliskich. To przełożyło się na wiarygodny psychologicznie rys postaci Maggie — kobiety, która była najlepsza w swoim zawodzie, a pewnego dnia utraciła możliwość jego wykonywania. — Nawet najlepszy research nigdy nie zastąpi nabytej doświadczeniem wiedzy, dlatego wkład Reese w postać był tak ważny — mówi Coben.

Witherspoon odrzuciła wszystkie swoje doświadczenia wyniesione z kina, skupiając się na tym, aby stworzyć jak najbardziej wiarygodny psychologicznie portret bohaterki.

Postaci w filmach i serialach Reese Witherspoon są często kobietami na granicy dwóch światów: tego, który znają, i tego, który je testuje. Nie są wyłącznie matkami, żonami czy ofiarami okoliczności. Są pełne sprzeczności, czasem nieprzewidywalne, czasem nad wyraz racjonalne, a jednocześnie podatne na emocje, które potrafią zmienić bieg wydarzeń.

Powieść była dla Reese wyzwaniem, bo pozbawiała aktorkę jej naturalnego sposobu budowania postaci — za pomocą głosu i ciała. Zostały tylko słowa. Ale Witherspoon nieraz udowadniała, że nie boi się wyzwań. Nikt przecież nie wierzył, że dziewczyna z „Legalnej blondynki” będzie kiedyś w stanie zagrać zniszczoną życiem kobietę w „Dzikiej drodze”. Potrafiła. Podobnie poradziła sobie z pisaniem.

Świat, który niby znamy

Dlatego „Zanim powiesz żegnaj” stanowi ciekawe literackie podsumowanie artystycznych dróg Witherspoon i Cobena. Powieść zbudowana jest z elementów, które nie są im obce, ale potrafi też zaskoczyć, prowadząc czytelnika w nieznane rejony.

O ile Witherspoon nie stroni od politycznych deklaracji, to Coben nigdy nie komentował publicznie politycznej rzeczywistości. — Nie należę do grona autorów, którzy muszą wypowiadać się wprost o tym, co myślą o świecie. Nigdy też nie używałem powieści do przedstawiania politycznych deklaracji. Literatura ma być ucieczką, a nie kolejnym przeglądem tego, co słychać w social mediach. Co nie znaczy, że nie można w niej mówić o rzeczach istotnych. Nasza powieść z Reese jest o lękach i zagrożeniach płynących ze sztucznej inteligencji. Tyle że podana nie jako wykład, a jako rozrywkowy thriller — mówi pisarz.

I rzeczywiście — motyw sztucznej inteligencji wprowadzają w sposób bardziej psychologiczny niż technologiczny. AI nie jest futurystycznym gadżetem ani bohaterem science fiction — jest lustrem, w którym odbijają się współczesne lęki, wątpliwości i próby uporządkowania świata. Bohaterowie używają algorytmów, by odnaleźć zaginioną dziewczynę, śledzą cyfrowe ślady w sieci, analizują zdjęcia, posty, wzorce zachowań. I nagle okazuje się, że to narzędzie, które miało im pomóc, jest też źródłem iluzji. W świecie Cobena i Witherspoon AI nie zastępuje detektywa ani nie rozwiązuje zagadki; pokazuje, że prawda jest bardziej złożona i czasem bardziej przerażająca niż jakikolwiek model przewidywań.

Ta obecność sztucznej inteligencji wpisuje się w typowy dla Cobena lęk przed utratą kontroli i zagubieniem w świecie, który niby znamy. W jego wcześniejszych książkach zaginięcia, sekrety i kłamstwa zawsze były ludzkie, cielesne, emocjonalne.

Tu wspólnie z Reese zestawia je z cyfrową rzeczywistością: dane, które mogą być manipulowane, informacje częściowo prawdziwe i częściowo spreparowane. AI staje się narzędziem nie tyle do znalezienia odpowiedzi, ile do konfrontacji z pytaniem: czy w świecie pełnym algorytmów i filtrów w ogóle można ufać własnym oczom i pamięci? To nowa odsłona jego fascynacji tym, jak człowiek mierzy się z prawdą — tylko tym razem prawda jest cyfrowa, a jej kształt zależy od tych, którzy potrafią ją odczytać.

Harlan Coben, Reese Witherspoon, „Zanim powiesz żegnaj”, Wydawnictwo Albatros