Koledzy i przełożeni zaczynają się orientować, że coś jest nie tak. Trudno jest mi powiedzieć, że nie daję rady

Przykładem nadkompensacji jest przebywanie na niskokalorycznej diecie przez wiele lat, aby już nigdy nie czuć się tak jak w dzieciństwie, gdy – jak mówiła pacjentka:

„Czułam się zawstydzona tym, że inni wytykali mi moją nadwagę. Początkowo uzyskałam dobry rezultat, tracąc nadprogramowe kilogramy. Znalazłam kochającego partnera, mam oddanych przyjaciół i dobrą pracę. Te osiągnięcia przypisuję swojej niższej wadze i bardzo boję się sytuacji, w której mogłabym je stracić. Ale nie potrafię dostrzec, że to właściwie nie sama waga dała mi te sukcesy. To zmiany, które zaszły we mnie podczas odchudzania – większe poczucie własnej wartości, otwartość czy odwaga pozwoliły mi je osiągnąć. Waga była tylko ogniwem tej przemiany”.

Ceną nadkompensacji jest samotność, brak autentyczności, przewlekłe napięcie i wyczerpanie, a także kurczący się świat, sprowadzany do obsesyjnych prób zapanowania nad wymagającym kontroli obszarem. Strategia nadkompensacji prowadzi do wypalenia. Gdy standardy są zbyt wysokie, z reguły, gdy czegoś jest za dużo, nieuchronnie musi dojść do załamania się owych mechanizmów radzenia sobie i potwierdzania kluczowych przekonań, przed którymi nadkompensacja miała nas chronić, jak w przykładzie poniżej:

„Mam przekonanie kluczowe, że jestem niekompetentna. Aby uniknąć jego potwierdzenia, wyznaję zasadę, że w pracy nie mogę popełniać błędów. Starając się o to, wyrabiam dwieście procent normy, sprawdzam bowiem każde zadanie po kilka razy (nadkompensacja). Jestem w stanie tak wytrzymać może z rok. Po tym czasie zdarza się pierwsza, druga wpadka – popełniam błędy. A może zaczynam się wypalać i na samą myśl o zrobieniu czegokolwiek zawodowo czuję napięcie w całym ciele, robię się strasznie nerwowa i nie jestem w stanie nawet spojrzeć na służbowy laptop. Na tym etapie moja nadkompensacja się załamała i nie jestem w stanie jej utrzymać. Nie umiem zrobić czegoś wystarczająco dobrze, zaczynam więc w ogóle unikać wykonywania swoich obowiązków. Trwa to kolejne miesiące, zaległości zaczynają się piętrzyć. Powoli koledzy i przełożeni zaczynają się orientować, że coś jest nie tak. Trudno jest mi powiedzieć, że nie daję rady. Sprawa zostaje ujawniona niejako poza moją kontrolą. Dostaję nieprzyjemne upomnienie i czuję, że zawiodłam. Moje najgorsze przekonania na swój temat właśnie się potwierdziły – faktycznie wyszłam na niekompetentną osobę, zawalając duży projekt”.

Unikanie

Unikanie to strategia ogrodnika, który w ogóle nie przychodzi do pracy. A gdy już przyjdzie, to uznaje, że nie ma pod opieką żadnych drzew. To całkowite odcinanie się od trudnej rzeczywistości. Unikanie to zachowanie bardzo kuszące, bo pociąga nas obietnicą natychmiastowej ulgi. Gdy nie robimy czegoś, co może budzić nasz dyskomfort (a takich rzeczy są przecież codziennie setki), nie doświadczamy nieprzyjemnego wzbudzenia. Mając przekonanie, że ludzie źle mnie traktują i nigdy mi nie pomagają, mogę mieć tendencję do unikania załatwiania telefonicznie ważnych dla siebie spraw, jak umówienie się na wizytę do stomatologa, wyjaśnienie czegoś w urzędzie czy zgłoszenie reklamacji. Początkowa ulga ustępuje jednak narastającemu stresowi, bo zęby nadal bolą, nie wiem, czy prawidłowo odprowadziłem podatek, a sprzęt za kilkaset złotych leży zepsuty i nieużywany. Co ciekawe, unikamy też często własnych emocji i myśli, regulując w ten sposób swój dyskomfort. Ceną tej strategii jest zahamowanie rozwoju swoich umiejętności radzenia sobie i nauki, pogłębiający się lęk i poczucie niekompetencji, wypłaszczenie swojego odczuwania i myślenia, ostatecznie więc tracenie wielu naprawdę pięknych życiowych doświadczeń.

Potwierdzanie

Potwierdzanie to strategia ogrodnika, który ma przekonanie, że drzewo obumiera. Traktując je, jakby było już stracone, niedostatecznie je podlewa, nie nawozi, może też je przedwcześnie ściąć. Potwierdzać swoje przekonania z dzieciństwa to wierzyć, że to, co mi wtedy powiedziano i jak mnie wtedy traktowano, jest niepodważalną prawdą. Mogę np. tak wiele razy słyszeć, że mam predyspozycje, by zostać lekarzem (jak całe rodzeństwo przede mną), że nawet przez myśl mi nie przejdzie, że to tylko jedna z zawodowych dróg, jakie mogę wybrać. Albo, że skoro jestem beznadziejny, to właściwie taki jestem i nie ma sensu o siebie walczyć ani się starać. Ceną potwierdzania jest brak autonomii i ekspresji siebie, hamowanie kreatywnej i twórczej części swojego życia i nieeksplorowanie swojej życiowej przestrzeni. Potwierdzanie przysparza bardzo dużo problemów, szczególnie gdy wierzymy w negatywną historię o nas samych, gdy świat dał nam do zrozumienia, że nie zasługujemy na miłość, szacunek, uwagę i dobre traktowanie.

Dzieje się tak na przykład, gdy matka powtarzała nam, że nigdy nie uda nam się opuścić jej domu, a nauczyciel powtarzał, że na więcej nas po prostu zwyczajnie nie stać. Bycie w tej strategii jest odczuwane jako bezradne spoglądanie na życie, które rozgrywa się przed naszymi oczami, a z którym kompletnie nic nie możemy zrobić.

Kompensacja

Kompensator to ogrodnik, który lubi i ceni swój zawód, decyduje się w nim dalej pracować ze świadomością, że ma problemy z plecami. Nie udaje, że jest silniejszy od dwudziestolatków, nie nosi ciężkich sprzętów, by nie pogorszyć stanu zdrowia. Nie unika tematu – chodzi do lekarzy i na fizjoterapię. Nie pogrąża się w całkowitej niesprawności życiowej poprzez rezygnację z pracy i staranie się o rentę. To ogrodnik, który aktywnie działa na rzecz wartości, jakimi są dla niego zarówno praca w zawodzie, jak i zdrowie. Podejmuje rehabilitację, rozmawia z szefem o takim zakresie obowiązków, który nie pogorszy jego stanu, idzie na zwolnienie lekarskie, gdy sytuacja tego wymaga, a gdy poczuje się lepiej, wraca do swoich ukochanych drzew. Kompensacja więc to takie zachowanie, które zbliża nas do naszych celów i pozwala odpowiadać na potrzeby i wartości – w sposób zdrowy, bez szkody dla siebie i innych. Pozwala na skorzystanie z zasobów, które już posiadamy lub możemy zdobyć. Przykładem może być taka sytuacja: „nie jestem dobry z matematyki, więc proszę o pomoc korepetytorkę, aktywnie zgłaszam trudność na lekcjach, a także wzmacniam swoją pewność siebie, ucząc się języka angielskiego, który idzie mi bardzo dobrze”. Kompensacja jest jak włożenie okularów, aby lepiej widzieć. Podsumowując, każda z opisanych wyżej strategii była sensowna i została wytworzona, ponieważ najlepiej odpowiadała na warunki, w jakich żyliśmy w dzieciństwie i podczas dorastania. Problem powstaje, gdy dziś w innym kontekście i mając inne możliwości radzenia sobie z trudnościami, nadal wybieramy te same zachowania, które kiedyś pomagały nam przetrwać, a dziś powodują problemy. Kiedyś być może unikacz, potwierdzacz lub nadkompensator zapewniały nam bezpieczeństwo (bo np. trzeba było się nadludzko starać, aby przetrwać dzieciństwo w przemocowym domu), ale dziś warto rozważyć, czy to ten niemądry kompensator powinien zostać kierownikiem prac wokół naszego drzewa.

Gdy strategie przestają działać

Nadkompensacja z czasem się załamuje, a unikanie i potwierdzanie zawsze się wzmacniają. Gdy człowiek stosuje strategię nadkompensacji, w pewnym momencie nie daje już po prostu rady, brakuje mu sił. Natomiast gdy tkwi przy potwierdzaniu lub unikaniu, jest inaczej – te strategie się w nim utrwalają, może stosować je coraz intensywniej, co prowadzi do drastycznego ograniczania jego życiowej przestrzeni. Występowanie objawów lękowych i depresyjnych, będące najczęstszą przyczyną poszukiwania pomocy, będziemy rozumieć jako załamanie się dotychczasowych mechanizmów radzenia sobie, które zobrazowałam powyżej. A więc przyczyną takich stanów niekoniecznie jest coś złego, coś, co świadczy o naszym nieradzeniu sobie z życiem. Warto pomyśleć o tym jak o koniecznej aktualizacji systemu operacyjnego naszego komputera. To, że teraz gorzej działa albo nawet przestał się włączać, nie oznacza, że jest zupełnie zepsuty. Po prostu wymaga uwagi, znalezienia przyczyny trudności, często niewielkiej (ale znaczącej) zmiany, by zaczął działać. Gdy się gorzej czujemy, właśnie w taki sposób warto pomyśleć o sobie.

Fragment książki „Co się dzieje w mojej głowie? Przewodnik po terapii poznawczo-behawioralnej” autorstwa Natalia Harasimowicz wydanej nakładem wydawnictwa Mando.