Bliskość bez granic. „Nie umiemy być życzliwi dla siebie”

• Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”

W języku staropolskim jeszcze do połowy XIX w. słowo „bliskość” zapisywano jako „blizkość”. Czyż tak zapisane nie kojarzy się z blizną i kością, czyli czymś bardzo cielesnym? Nie jest to więc słowo typowo abstrakcyjne. Jest bardzo blisko życia, ciała, czegoś trwałego, co można czuć. Bliźni jest tym, który jest blisko. Blizna powstaje tam, gdzie tkanki — wcześniej będące jednością — zostały rozerwane, a potem ponownie się zbliżyły i zabliźniły. Znów są jedną całością, która jednocześnie pamięta doświadczenie oddzielenia. Ten opis może być metaforą naszej bliskości ze sobą, ale też z innymi.

Blisko z innymi, daleko od siebie

Po czym rozpoznać bliskość między ludźmi? Myśląc o tym, jak staramy się dbać o więź i czego od niej oczekujemy, prawdopodobnie sięgniemy po takie opisy, jak: wzajemny szacunek, zaufanie, troska, wyrozumiałość, wsparcie, szczerość i akceptacja. Do tego poczucie bezpieczeństwa, otwartość, autentyczność, życzliwość, empatia, a także zdolność do wybaczania potknięć.

Wiele osób korzystających z psychoterapii — często ze zdziwieniem — odkrywa, jak surowo siebie traktuje. Wymagają od siebie znacznie więcej niż od innych. Często też są swoimi najzagorzalszymi krytykami. Niektórym sporo czasu zajmuje uświadomienie sobie, jak często przekraczają własne granice i jak często pozwalają przekraczać je innym. Ze zdziwieniem odkrywają też, że nie pomaga im to w bliskości z innymi ani tym bardziej w bliskości ze sobą.

Dlaczego więc to robią? Powody mogą być złożone. Jednym z nich jest społeczne oczekiwanie dbania o innych bardziej niż o siebie samych, by „nie być egoistą”, oraz przymus „dawania rady” — samodzielnie i samotnie. Niekiedy w grę wchodzi tu również poczucie wewnętrznej i/lub zewnętrznej presji, by dostosować się do jakiejś narzuconej wizji siebie. To znacząco utrudnia samoakceptację. Bo nie dość się starali, nie są jeszcze dość dobrzy. Jeszcze nie zasługują na dobre traktowanie siebie, nie wykonali wystarczającej pracy „nad sobą”.

Innym powodem przekraczania siebie i traktowania się w sposób przedmiotowy, a nawet przemocowy, jest odtwarzanie tego, jak byliśmy traktowani przez opiekunów. Jeżeli w dzieciństwie czyjeś granice stale przekraczano, ktoś taki uczy się w taki sam sposób traktować siebie i pozwala innym na takie traktowanie (lub traktuje tak innych). Na przykład ktoś tłumi swoje emocje i nie wyraża ich, bo w dzieciństwie był za to karany i wyśmiewany, lub ulega presji innych, mimo poczucia dyskomfortu, bo kiedyś nauczył się, że ceną za bliskość z innymi jest rezygnacja z własnych potrzeb.

Ciało — przewodnik bliskości

Czasem przekraczanie siebie jest dość nieoczywiste i dzieje się na poziomie ciała. Na przykład ktoś lekceważy uczucia chłodu, gorąca lub głodu czy też oznaki napięć w ciele albo objawy chorobowe, bo w przeszłości, by zachować więź z opiekunami, musiał niejako zepchnąć do ciała trudne emocje zagrażające poczuciu więzi. A potem musiał też „odciąć się” od ciała, które od tego momentu stało się „przechowalnią” różnych niechcianych emocji i odczuć. Opis ten jest pewnym skrótem nieświadomych mechanizmów uruchamiających się w celu poradzenia sobie przez człowieka z zalewem trudnych doświadczeń.

W dzieciństwie dla dziecka najważniejsza i niezbędna do przeżycia jest więź z opiekunami. Jest ona ważniejsza niż własny komfort i dobrostan. By nie narazić siebie na jej utratę, dziecko potrzebuje znaleźć sposób, aby ukryć wszelkie impulsy, emocje niemile widziane przez dorosłych — schować je przed innymi, ale i przed samym sobą. W ten sposób nieświadomie tworzy wewnątrz siebie granicę. Niechciane części psychiki zostają przez nią oddzielone od innych. Dziecko zachowuje więź z opiekunem kosztem bliskości z samym sobą. Przestaje mieć kontakt z różnymi aspektami siebie, stanowiącymi je, jako całość. Aby ten kontakt odzyskać, musiałoby zbliżyć do siebie i połączyć oddzielone części.

Odcięcie pozostawia ranę. A rana boli. Ten ból czasem nieświadomie spychamy do ciała, które nawet po latach daje o nim znać jakimś objawem, choć jego znaczenie jest przed nami zakryte. Czasem dopiero w trakcie psychoterapii zaczynamy rozumieć, że np. ból głowy lub ścisk w brzuchu wynikają z nieuświadomionych emocji związanych z konkretnymi sytuacjami z naszego życia. Świadomość sprawia, że następuje połączenie po poprzednim odłączeniu. Wewnętrzna rana zabliźnia się. Ból i inne objawy stopniowo ustępują. Dzieje się tak np. wtedy, gdy nasza dorosła część zaczyna zauważać tę dziecięcą i zaczyna traktować ją ze współczuciem, szacunkiem i empatią.

Poprawa kontaktu z ciałem, uczenie się życzliwości do niego pomagają w nauce pomieszczania swoich odczuć, emocji, myśli. Wewnętrzny krajobraz nadal jest różnorodny, natomiast wewnętrzne granice przestają być murami. Zanika wewnętrzna obcość i związany z nią lęk. Zaczynamy postrzegać siebie jako całość, możemy bezpiecznie poruszać się w swoim wewnętrznym świecie, co z kolei pomaga wyraźniej czuć swoje granice w kontakcie z innymi.

W przeżywaniu dobrej bliskości z innymi bardzo pomaga umiejętność bycia w bliskiej i wspierającej relacji ze sobą. Ważne też, by umieć czuć własną odrębność, autonomię, swoje granice — zarówno fizyczne, jak i psychiczne. Bez odczuwania granic trudno o prawdziwą, dobrą bliskość z drugą osobą. W książce „Po pierwsze ja. Jak dbać o innych, nie zaniedbując siebie” Emma Reed Turrell pisze, że „uszczęśliwienie siebie jest najbardziej odpowiedzialną metodą na budowanie związków między ludźmi. Dzięki temu stajemy się autentyczni i pełni szacunku oraz mamy więcej zdolności do pomagania nie tylko innym, lecz także sobie. Poświęcając uwagę sobie, nie odmawiasz uwagi innym”.

Są osoby, które przez większość życia funkcjonowały w trybie uwagi na zewnątrz i gotowości do dbania o potrzeby innych. Rodzi to wiele problemów i komplikacji. Podkładają się, rezygnują z siebie, a potem narastająca frustracja odbija się na relacjach. Przychodzą na terapię w momencie, gdy już nie dają rady tak funkcjonować. Docierają do ściany. Dla tak zwanego świętego spokoju zostawiały siebie i relację ze sobą na szarym końcu. W centrum ich życia był ktoś inny — cudze potrzeby i oczekiwania. Trudno im widzieć siebie. Nikt ich tego nie nauczył. Na psychoterapii zyskują szansę, by doświadczać bycia widzianymi i objętymi życzliwym zaciekawieniem. A z czasem także uczyć się dawać to sobie oraz innym.

Jak budować bliskość ze sobą

Jest wiele sposobów i technik, by być bliżej siebie cieleśnie i emocjonalnie. Każda z nich może być pomocna. Ważne, by nie wpaść w pułapkę zadaniowości i nie zacząć traktować siebie użytkowo. Trzeba to robić podmiotowo, z szacunkiem, z życzliwym zaciekawieniem i wyrozumiałością.

Jednym ze sposobów na pogłębiane bliskości ze sobą jest umiejętność samowspółczucia. Kristin Neff w książce „Waleczne samowspółczucie. Jak kochać, chronić i akceptować siebie, aby stać się tym, kim chcesz być” przytacza wiele badań i przykładów potwierdzających wartość takiego sposobu traktowania siebie. Oprócz obniżania poziomu stresu, poprawy odporności psychicznej i ogólnego dobrostanu samowspółczucie pomaga też wzmacniać motywację w osiąganiu założonych celów. Łagodne i wspierające traktowanie siebie w chwilach kryzysu czy porażek działa lepiej niż surowość i chłodna samokrytyka. Samowspółczucie pomaga też w budowaniu relacji z innymi. Empatia i wyrozumiałość wobec siebie sprawiają, że umiemy dawać je innym i — co ważne — robimy to, nie przekraczając swoich granic.

Z kolei waleczne samowspółczucie — rozumiane jako gotowość do stawania twarzą w twarz z trudnościami i podejmowania działań płynących z wewnętrznej siły — jest sztuką równowagi. To umiejętność dawania sobie łagodnego współczucia w chwilach cierpienia przez uważną obecność, poczucie łączności z innymi i życzliwość i jednocześnie zdolność sięgania po konstruktywny gniew, który chroni nasze granice i pozwala stawać w obronie swojej oraz innych, którym dzieje się krzywda.

Bliskość ze sobą to życzliwa, wspierająca, odpowiedzialna i szczera obecność w swoim własnym życiu, w swoim umyśle i we własnym ciele. Ktoś, kto bierze odpowiedzialność za bliskość ze sobą, jest też w stanie być w autentycznej bliskości z innymi, szanując granice zarówno własne, jak i drugiej osoby.

Fragment książki „Jak dbać o swoją odporność psychiczną. Psychoterapeutyczny pomocnik, aby lepiej dawać sobie radę” wydanej przez Ringier Axel Springer Polska. Tytuł, lead i skróty od redakcji „Newsweeka”.