Optyka spiralna – technologia, która zmienia życie pacjentów z zaćmą

Pierwsze sygnały przychodzą niepostrzeżenie. Kolory jakby bledną, tracą swoją soczystość. Wieczorne czytanie staje się męczące, wymaga silniejszego światła. Później przychodzi moment, gdy prowadzenie samochodu po zmroku przestaje być komfortowe – reflektory nadjeżdżających aut tworzą rozmazane aureole, utrudniając ocenę odległości. Twarze znajomych na ulicy pozostają rozmazane, dopóki nie podejdą na wyciągnięcie ręki.

Za tymi codziennymi niedogodnościami kryje się proces biologiczny, nieuchronny jak upływ czasu. Naturalna soczewka oka – przezroczysta struktura odpowiedzialna za skupianie promieni świetlnych na siatkówce – z biegiem lat podlega zmianom i mętnieje. Proces ten towarzyszy starzeniu się organizmu, ale bywa przyspieszany przez czynniki zewnętrzne. Promieniowanie UV, gdy wychodzimy na słońce bez przeciwsłonecznych okularów, papierosy, cukrzyca czy niektóre leki – zwłaszcza długotrwale stosowane sterydy – mogą przyczynić się do wcześniejszego rozwoju zaćmy.

Konsekwencje zaćmy wykraczają daleko poza medyczne definicje. Świat stopniowo staje się rozmyty, pozbawiony kontrastu, jakby oglądany przez brudną szybę. Prosta czynność – sprawdzenie godziny na zegarku, odczytanie etykiety w sklepie, rozpoznanie numeru autobusu – zamienia się w wyzwanie wymagające wysiłku i koncentracji. Badania pokazują jednoznacznie: nieleczona zaćma istotnie obniża jakość życia, wpływając na samodzielność, bezpieczeństwo i dobrostan psychiczny.

Ograniczenia dotychczasowych rozwiązań

Przez dziesięciolecia operacja zaćmy przywracała podstawową zdolność widzenia, ale kończyła się koniecznością noszenia okularów. Tradycyjne soczewki jednoogniskowe, refundowane przez NFZ, zapewniają ostrość na jedną odległość – zazwyczaj dal. Pacjent może prowadzić samochód bez okularów, ale już każda praca przy komputerze, czytanie książki czy przeglądanie telefonu oznacza sięganie po okulary.

Soczewki wieloogniskowe miały być rozwiązaniem. Dzięki pierścieniom dyfrakcyjnym rozdzielają światło na kilka ognisk, umożliwiając widzenie na różne odległości. Teoria brzmi zachęcająco, ale praktyka bywa inna. Wielu pacjentów skarży się na aureole wokół świateł nocą, błyski i smugi. Te dysfotopsje – niepożądane efekty optyczne – potrafią być uciążliwe, szczególnie podczas jazdy po zmroku. Problem tkwi w konstrukcji soczewek wieloogniskowych – ostre przejścia między strefami optycznymi tworzą interferencje światła, które mózg interpretuje jako nieprzyjemne efekty wizualne. Część pacjentów przyzwyczaja się do tego po kilku miesiącach, ale wielu nie – i żałuje decyzji o wszczepieniu takiej soczewki.

– Implanty wewnątrzgałkowe przeszły znaczącą ewolucję pod względem jakości i możliwości optycznych. Przez wiele lat standardem była soczewka jednoogniskowa, która zapewnia ostre widzenie na jedną odległość, najczęściej do dali, a do czytania pacjent potrzebuje okularów. Zaawansowana optyka wieloogniskowa, stosowana już od około 20 lat, mimo że oferuje widzenie na różne odległości, jej zastosowanie wiąże się z uciążliwymi zjawiskami optycznymi. Najczęstsze to zjawiska dysfotoptyczne, takie jak halo (aureole wokół źródeł światła) oraz wyraźna utrata czułości kontrastowej. W efekcie pacjenci uzyskują wprawdzie widzenie na wiele odległości, ale jego jakość bywa niesatysfakcjonująca. Pojawiają się także trudności z prowadzeniem samochodu wieczorem – mówi prof. Maciej Gawęcki z Centrum Okulistycznego Dobry Wzrok w Gdańsku. – Nowe soczewki o optyce spiralnej, której projekt powstał z udziałem sztucznej inteligencji, stanowią przełom w tej dziedzinie. Zapewniają dobre widzenie na wszystkie odległości – do czytania, na odległości pośrednie oraz do dali – przy jednoczesnym znacznym zmniejszeniu niepożądanych zjawisk optycznych. Wszystkie wymienione wcześniej dolegliwości występują w znacznie mniejszym stopniu, co przekłada się na większą satysfakcję pacjentów.

Geneza optyki spiralnej

Kiedy dr Laurent Galinier z francuskiej firmy SPIRAL SAS analizował deformacje rogówki u swoich pacjentów, zauważył spiralne wzorce załamania światła. Ta obserwacja stała się początkiem badań nad wykorzystaniem geometrii spiralnej w optyce.

Jak ona działa? Klasyczne soczewki wieloogniskowe tracą 15–20 proc. światła między ogniskami. Optyka spiralna kieruje 100 proc. światła do siatkówki, co oznacza lepsze widzenie w słabym oświetleniu i wyższą wrażliwość na kontrast. Do tego chociaż soczewki tradycyjne zapewniają wydłużoną płaszczyznę ogniskową, to często ich zakres bliży jest ograniczony – pacjenci potrzebują okularów do czytania. Optyka spiralna łączy natomiast płynne przejścia z pełnym zakresem widzenia. Badania nad soczewkami o optyce spiralnej w Hospital da Luz w Lizbonie przeprowadzone na 150 pacjentach wykazały doskonałe wyniki dla dali i odległości pośredniej. Efekt pozostawał stabilny w dzień i przy słabym oświetleniu.

Do tego do świata soczewek spiralnych wkracza najnowsza technologia. Zostały zaprojektowane z wykorzystaniem AI. Algorytmy uczenia maszynowego przeanalizowały dane z tysięcy operacji, modelując optymalny profil. Rezultat: płynne przejście między widzeniem od 40 cm do nieskończoności – bez ostrych granic i z minimalnymi zaburzeniami.

Operacja i powrót do normalności

Zabieg wymiany zmętniałej soczewki na soczewkę o optyce spiralnej trwa 15–20 minut na jedno oko i wykonywany jest ambulatoryjnie. Polega na rozkruszeniu zmętniałej soczewki ultradźwiękami i usunięciu przez małe nacięcie, przez które następnie wprowadza się implant. Pacjenci wychodzą do domu w kilka godzin po zabiegu, a ich wzrok poprawia się niemal natychmiast. Pełna adaptacja oka do nowych warunków wymaga jednak nieco więcej czasu. Mózg potrzebuje kilku tygodni do kilku miesięcy, by przyzwyczaić się do nowego sposobu widzenia. Mogą występować delikatne aureole, które u większości osób stopniowo zanikają.

Dla kogo optyka spiralna?

Decyzja o tym, czy dany pacjent nadaje się do zabiegu wszczepienia soczewki o optyce spiralnej, wymaga diagnostyki i konsultacji z chirurgiem. Najlepsze rezultaty osiągają osoby aktywne zawodowo po 40. roku życia.

– Osoby otwarte na kompromisy zazwyczaj są zadowolone z różnych typów soczewek wieloogniskowych. Wyzwanie stanowią pacjenci bardzo wymagający, często młodsi, z wysokimi oczekiwaniami co do jakości widzenia. Tradycyjne implanty nie zawsze spełniają ich wymagania, podczas gdy soczewki o optyce spiralnej w dużym stopniu przewyższają inne produkty pod względem satysfakcji pacjenta – mówi prof. Maciej Gawęcki. – Należy jednak zaznaczyć, że nie działają one w 100 proc. przypadków.

Przeciwwskazania to niektóre choroby siatkówki, zwyrodnienie plamki, nierówności rogówki. Istotny czynnik stanowią także koszty – podstawowa soczewka jest refundowana przez NFZ, zaawansowane implanty wymagają dopłaty. Jednak warto pamiętać, że wybór soczewki to inwestycja na całe życie. Implanty służą dziesięciolecia bez wymiany.

– Soczewki wieloogniskowe nie są refundowane przez NFZ, jednak nigdzie na świecie – nawet w najbogatszych krajach – nie są one finansowane ze środków publicznych. Pacjenci muszą pokryć koszt zabiegu z własnych środków. Można to porównać do zakupu drogich oprawek okularowych z zaawansowanymi szkłami, które również kosztują kilka, a nawet kilkanaście tysięcy złotych. Różnica polega na tym, że implant jest rozwiązaniem permanentnym, ponieważ wzrok nie będzie się dalej pogarszał, tymczasem okulary trzeba regularnie wymieniać. Implant wewnątrzgałkowy to niejako „okulary wewnątrz oka” na całe życie – podkreśla prof. Maciej Gawęcki.

Chociaż optyka spiralna nie jest idealna dla każdego, to dla wielu pacjentów może oznaczać różnicę między życiem z okularami a pełną swobodą wizualną. Kluczem do satysfakcji jest szczera rozmowa z lekarzem oraz realistyczne oczekiwania.

Autor: Izabella Wit-Kossowska