W krajach Azji Centralnej tortury — choć oficjalnie prawnie zakazane — są częścią systemu penitencjarnego. Aresztanci i więźniowie są podtapiani, bici, gwałceni. Rodziny otrzymują ciała ze złamanymi kończynami, siniakami przykrytymi warstwą pudru, zwęglonymi stopami (ślady po użyciu elektrowstrząsów).
W ostatnich latach władze (np. w Kirgistanie i Tadżykistanie) szczycą się, że w aresztach i więzieniach nie stosuje się tortur. Rzeczywistość jest jednak zgoła inna: podnoszenie ręki na aresztantów, czy więźniów jest powszechne. Niekiedy funkcjonariusze biją zbyt mocno i aresztant bądź więzień zostaje zakatowany na śmierć. Po kilku dniach ciało zostaje przekazane rodzinie. Władze dbają o dyskrecję. Z ich ust bliscy ofiary słyszą: „Sprawę szybko wyjaśnimy, winnych dosięgnie kara, ale pogrzeb musi odbyć się natychmiast”. Podczas pochówku, wśród zgromadzonej nad ciałem rodziny, stoi także policja i przedstawiciele służb specjalnych. Pilnują, by uroczystość szybko się skończyła i o przyczynach śmierci nikt nie pisnął ani słowa.
„Proszę odebrać ciało”
W styczniu bieżącego roku, w hotelu w Kulabie (mieście w południowym Tadżykistanie, niespełna 200 km od Duszanbe, stolicy kraju), milicjanci zatrzymali Maksudżona Saidowa (tadżyckie media nie podają przyczyny aresztowania). Saidow został przewieziony do Duszanbe, gdzie przesłuchiwali go przedstawiciele Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Po czterech dniach rodzina Saidowa otrzymała telefon z MSW. Usłyszeli: „Proszę odebrać ciało”. Nikt nie wyjaśniał dlaczego, zdrowy, zaledwie trzydziestosześcioletni mężczyzna zmarł. Bliscy zauważyli, że jego duże palce u stóp były zwęglone (najprawdopodobniej przypięto do nich elektrody, pozwalające na rażenie prądem podczas przesłuchania). Prokuratura w Duszanbe wszczęła śledztwo przeciwko funkcjonariuszom MSW. Oskarżenie dotyczyło „użycia tortur i przekroczenia uprawnień”. Przedstawiciele resortu zapewniali rodzinę, że sprawa zostanie „pilnie wyjaśniona”, poprosili jednak także, by jej nie rozgłaszać. W szczególności zakazano informowania prasy. I jak wcześniej krewni Saidowa kontaktowali się z niezależnymi mediami, tak nagle nabrali wody w usta.
Niezależne Radio Swoboda (sekcja w Tadżykistanie) podkreśla, że przypadek Saidowa nie jest odosobniony. Tortury w tym centralnoazjatyckim kraju są powszechne. Dziennikarze przywołują przykład innego więźnia – Abdukachora Rozikowa, którego także zatrzymano w Kulabie. Kiedy ciało Rozikowa — również noszące ślady tortur — wydano rodzinie, ta poinformowała o sprawie media. W Kulabie i Duszanbe rozpoczęły się demonstracje. Presja opinii publicznej spowodowała, że zatrzymano trzech milicjantów. Dwóch jednak szybko zwolniono z aresztu, wówczas demonstracje wybuchły z jeszcze większą siłą. W końcu doszło do sądowego procesu, w wyniku którego trzech milicjantów zostało skazanych na czternaście lat więzienia. Obrońcy praw człowieka monitorujący sytuację w krajach Azji Centralnej podkreślają, że sprawiedliwość dosięga winnych stosowania tortur jedynie w wyjątkowych przypadkach. Większość spraw jest zamiatana pod dywan. Raporty ONZ wskazują, że przemoc fizyczna wobec aresztantów i więźniów stosowana jest w krajach Azji Centralnej na szeroką skalę. Bicie czy gwałt pozwalają wydobywać obciążające zeznania. Poniżony więzień staje się także posłuszny. Oficjalne statystyki milczą jednak na temat aktów okrucieństwa za więziennymi murami.
Dane dotyczące stosowania tortur w Tadżykistanie (opublikowane na stronie rzecznika praw obywatelskich) mówią np., że w 2024 r. tylko jeden więzień poskarżył się, iż użyto wobec niego przemocy.
Zupełnie inaczej kwestię przedstawiają byli skazańcy. Gulczechra Chołmatowa przewodniczy Koalicji Społeczeństwa Obywatelskiego Przeciwko Torturom i Bezprawiu w Tadżykistanie. Organizacja ta zajmuje się m.in. prawami więźniów. Odnotowuje także i naświetla przypadki ich łamania.
Chołmatowa podkreśla, że w ubiegłym roku do Komitetu wpłynęło aż 21 skarg od skazanych. Każda dotyczyła tortur stosowanych przez funkcjonariuszy MSW. Poszkodowani podkreślali, że byli bezprawnie zatrzymywani, bici, poniżani. Poddawano ich torturom z użyciem wstrząsów elektrycznych, podtapiano, przetrzymywano w ciemnych, nieogrzewanych celach. Znęcano się nad nimi psychicznie, grożono śmiercią, odmawiano prawa do kontaktu z prawnikiem, głodzono, nie pozwalano także na udzielenie pomocy medycznej przez lekarza. Czując ból i strach przed śmiercią, zatrzymani przyznawali się do przestępstw, których nie popełnili.
Stosowanie tortur trudno jest udowodnić w sądzie. Chołmatowa podkreśla, że system chroni przestępców w mundurach.
Obrończyni praw człowieka wskazuje, że częstokroć brakuje dowodów, niemożliwe jest przeprowadzenie niezależnej ekspertyzy lekarskiej bądź — w wyniku śmierci skazanego — patomorfologa. Po opuszczeniu więziennych murów, poszkodowani poddawani są naciskom ze strony przedstawicieli służb specjalnych. Słyszą, że — dla swojego bezpieczeństwa — mają trzymać języki za zębami. Nic dziwnego, że wolą zapomnieć o swoich krzywdach, niż dochodzić sprawiedliwości.
Wyznanie winy
Tortury na szeroką skalę stosuje się także w Kirgistanie, Kazachstanie, Uzbekistanie i Turkmenistanie. Funkcjonariusze służb specjalnych i więziennych uważają, że bicie i zastraszanie podejrzanych jest najlepszym sposobem na szybkie wydobycie obciążających zeznań.
Kilka lat temu publicyści i analitycy wymieniali Kirgistan jako państwo o najbardziej rozwiniętej demokracji w regionie. Kraj zmieniał ustawodawstwo na bardziej liberalne, deklarował walkę z korupcją i handlem narkotykami (który szerzy się w najlepsze) oraz szczycił się rozwijającym się społeczeństwem obywatelskim. Jednak w 2024 r. władze Kirgistanu zdecydowały się przyjąć kopię rosyjskiej ustawy na temat „agentów z zagranicy”, która w znaczący sposób ogranicza działalność trzeciego sektora (organizacje korzystające z zewnętrznych grantów muszą oświadczyć, że należą do grona „agentów zagranicy”).
Przedstawiciele organizacji Freedom of Euroasia zajmującej się monitorowaniem przypadków łamania praw człowieka w Azji Centralnej wskazują, że funkcjonariusze kirgiskich służb specjalnych powszechnie stosują tortury. W Biszkeku głośna stała się sprawa blogerów, którzy dopuszczali się krytyki władz w sieci. Mężczyźni zostali zatrzymani przez przedstawicieli Państwowego Komitetu Bezpieczeństwa Narodowego. Trafili na przesłuchanie, które wspominają (w rozmowie z Freedom of Euroasia) w następujący sposób: „Sprowadzono nas do piwnicy. Trafiliśmy do ciasnego pomieszczenia bez okien. Podłoga nosiła ślady krwi i — najprawdopodobniej — innych płynów biologicznych. Ściany obite były materiałem tłumiącym dźwięk, by krzyki torturowanych ludzi nie niosły się po okolicy”. Blogerzy opowiedzieli przedstawicielom Freedom of Euroasia o tym, w jaki sposób byli torturowani. Bito ich milicyjnymi pałkami, rażono prądem, na głowę naciągano plastikowy worek, co skutkowało ograniczeniem dopływu tlenu i powolnym duszeniem się, podtapiano. Kiedy blogerzy byli wyczerpani fizycznie i psychicznie zmuszono ich, by stanęli przed kamerą i nagrali oświadczenie, w którym przepraszają za dopuszczenie się krytyki władz i zapewniają, że wszystko, co napisali nie było prawdą.
Działacze organizacji pozarządowych zwracają uwagę, że w Kirgistanie wygaszane jest działanie powołanego w 2012 r. Narodowego Centrum Przeciwdziałania Torturom. Obecnie problemem tortur zajmuje się rzecznik praw obywatelskich, co skutkuje tym, że opinia publiczna dowiaduje się jedynie o co dziesiątym przypadku ich stosowania. Przedstawiciele Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z dumą wskazują, że w latach 2023-2025 do resortu nie wpłynęła ani jedna skarga dotycząca stosowania tortur przez funkcjonariuszy policji. O używaniu przemocy fizycznej więźniowie informowali jednak prokuraturę (w ubiegłym roku trafiło do niej 25 skarg, o czym poinformowała podczas przemówienia w parlamencie zastępczyni prokuratora generalnego, Umutkan Konkubajewa).
Obrońcy praw człowieka podkreślają, że sprawę tortur w krajach Azji Centralnej należy rozwiązać w sposób systemowy. Przede wszystkim kwestia ich stosowania powinna stać się przedmiotem debaty publicznej. Gros społeczeństwa (szczególnie żyjące w malutkich górskich miejscowościach, częstokroć bez dostępu do wody pitnej i prądu) nie jest świadome, że bicie i poniżanie więźniów jest bezprawne. Wydaje im się, że władzy wolno wszystko. Większa świadomość istnieje oczywiście w dużych miastach, ale i tu poszkodowani (oraz ich rodziny) nie wiedzą, gdzie należy zgłaszać pobicie czy gwałt na komisariacie. Niestety nawet sprawy, które trafiają na wokandę rzadko kończą się tryumfem sprawiedliwości. W krajach centralno-azjatyckich wymiar sprawiedliwości jest skorumpowany i podległy władzy wykonawczej (która — w różnym stopniu — lecz wciąż pozostaje autorytarna). Niezależni adwokaci i obrońcy praw człowieka (jak np. Chołmatowa) otrzymują groźby. Organizacje, którym przewodniczą, są szykanowane, nękane przez ciągłe kontrole.
„Dobre i posłuszne”
W 2022 r. w Kazachstanie wybuchły masowe protesty. Ludzie wyszli na ulice, sprzeciwiając się podwyżkom cen gazu, szybko zaczęły padać hasła polityczne. Dla prezydenta Kasyma-Żomarta Kokajewa była to niebezpieczna sytuacja. Satrapa zdecydował się otworzyć ogień do protestujących. Dokładna liczba zabitych do dziś nie jest znana, szacuje się, że było to ponad dwieście osób (najczęściej padająca liczba to 232). Tysiące ludzi trafiło za kraty, tu przeszli przez prawdziwe „ścieżki zdrowia”. Przetrzymywano ich stłoczonych w mikroskopijnych celach, pozbawiano snu, bito, polewano zimną wodą. Oficjalne dane mówią, że sześcioro więźniów zginęło w wyniku tortur.
Słynna stała się sprawa Wiktora Ruzachunowa, muzyka jazzowego, który w 2022 r. także znalazł się w gronie demonstrantów. W wieczornym programie telewizyjnym kazachskie społeczeństwo zobaczyło pokrytą sińcami i opuchniętą twarz Ruzachunowa, który przed kamerą państwowej telewizji tłumaczył, że żałuje udziału w protestach. Wyznawał, że zgodził się wyjść na ulicę nie wiedziony własnym buntem, czy przekonaniami, uczynił to za pieniądze. Po pewnym czasie muzyk ogłosił, że w areszcie został dotkliwie pobity, a swoje oświadczenie złożył pod naciskiem.
W 2024 r. do Koalicji Przeciwko Torturom w Kazachstanie wpłynęło 347 skarg na funkcjonariuszy policji i służb specjalnych, osadzona została jedynie czwórka z nich.
Przemoc pozostaje stałym elementem życia w krajach centralnoazjatyckich. Rękę podnoszą mężczyźni na żony, teściowe biją synowe, chcąc wychować je na „dobre i posłuszne”. Wymierzenie kary cielesnej dziecku nie dziwi nikogo. Debata na temat tortur stosowanych przez służby mundurowe jest stosunkowo nowa. Ludzie — powoli — przekonują się, że prawa ma także osadzony.
Przedstawiciele władz Tadżykistanu, Kirgistanu i Kazachstanu deklarują, że tortury są przejawem okrucieństwa i twierdzą, że z nimi walczą. De facto w kwestii stosowania przemocy przez służby mundurowe robią niewiele. Po cichu uznają ją nawet za słuszną. Za kraty trafiają bowiem przeciwnicy reżimu (blogerzy, obywatele, którzy zbyt odważnie wypowiadali się w sieci — chociażby w internetowych komentarzach — uczestnicy protestów); ich zapał do walki z władzą dobrze jest ostudzić kopniakami, duszeniem, podtapianiem, razami wymierzanymi gumową pałką. Problem pojawia się, kiedy służby „przedobrzą” i dochodzi do śmierci osadzonego — wówczas należy szybko znaleźć i ukarać winnych.