Duch puszczy. „Stoi na prawie każdym weselnym stole i nikt nie pyta o jego pochodzenie”

Moczary

W ciągu ostatnich pięciu lat podlaska Krajowa Administracja Skarbowa zlikwidowała ponad 40 nielegalnych bimbrowni. Wcześniej, w latach 2017-2019, zarekwirowała 171 tys. litrów samogonu. Bo w Polsce na własne potrzeby można produkować tylko niskoprocentowe piwo, wino i cydr. Za produkcję bimbru grożą wysokie grzywny i do roku więzienia.

Leśne bimbrownie są unikatem na skalę krajową i występują tylko na Podlasiu. — Z reguły usytuowane są w trudno dostępnych kompleksach leśnych w powiatach białostockim i sokólskim — mówi podkomisarz Maciej Czarnecki z podlaskiej KAS.

Zagłębie bimbrownictwa to okolice Czarnej Białostockiej, Gródka, Krynek i Supraśla. 30 proc. Podlasia to lasy. Nielegalne gorzelnie ukrywają się w trzech wielkich puszczach: Knyszyńskiej, Augustowskiej i Białowieskiej.

— Jedną z bimbrowni zlikwidowaliśmy w rezerwacie Taboły, gdzie nie prowadzimy gospodarki leśnej, więc rzadko się tam chodzi — mówi Wojciech Borys, komendant posterunku Straży Leśnej w Nadleśnictwie Czarna Białostocka. — Często do takich miejsc idzie się wąską ścieżką przez podmokłe tereny. Żeby przedostać się przez moczary, trzeba mieć kalosze. A oni jeszcze muszą nieść tam wielkie worki z mąką.

W historie o nieprzebranych lasach i ukrywających się tam bimbrownikach nie wierzy nasz rozmówca, przez lata związany z podlaskimi służbami i z problemem nielegalnych bimbrowni. — Kiedy zapyta pan leśnika, to powie, że zna każde drzewo na swoim terenie. I ten sam leśnik nie wie, że ktoś ścina drzewa, pali nimi w piecu i pędzi samogon? Nie wszystkie bimbrownie są położone głęboko w lesie. Niedawno zlikwidowano taką, która stała 600 metrów od ostatnich zabudowań — mówi nasz informator.

W skarbówce krąży żart, że jej funkcjonariusze nie tylko likwidują gorzelnie, ale też sprawdzają jakość produktu.

Piątki i dziesiątki

— Kur**, jak ja kocham to robić — mówi do siebie pan Władek, mieszając tradycyjną łopatą brahę, jak mówi się tu na zacier.

Zapomina, że obok stoją muzealnicy. Poprosili go o pomoc, bo nie potrafili złożyć aparatury do produkcji bimbru, którą policjanci zarekwirowali panu Władkowi w lesie. Kiedy zadzwonili z muzeum z prośbą o pomoc, zgodził się i przyjechał. W ten sposób powstała pierwsza w Polsce ekspozycja leśnej bimbrowni.

Potem muzealnicy zrekonstruowali drugą. — Bimbrownik kupił jej elementy od likwidującego biznes mleczarza i sam wszystko pospawał, wykorzystując stal nierdzewną, dzięki której aparatura mogła przetrwać zimę. Niektóre gorzelnie to zdumiewający popis rzadko spotykanych na terenach wiejskich umiejętności — mówi Hubert Czochański z Podlaskiego Muzeum Kultury Ludowej.

Ela i Tadek wrócili do Polski po kilku latach spędzonych w Holandii i zamieszkali na Podlasiu. „Musicie spróbować mojej gruszkówki” — Ela przypomina sobie słowa sąsiadki. — Myśleliśmy, że to nalewka. Na imprezach idą piątki i dziesiątki. Mam na myśli litry. Bimber przechowuje się w plastikowych baniakach po wodzie.

Chrzciny, wesela, pogrzeby. Do tego dwie Wielkanoce i dwa Boże Narodzenia, bo na Podlasiu świętują katolicy i prawosławni. Wszędzie jest bimber.

Pięć litrów samogonu kosztuje 150 zł. Po znajomości — 130. Jeszcze dwa lata temu — 100 zł. — Wystarczy kogoś znać, bimber przewinął się przez prawie każdy podlaski dom. Są miejsca, gdzie można dostać go prosto z ulicy. Trzeba tylko rozpytać — mówi Kazik, smakosz z Białegostoku, który od lat zaopatruje się w bimber na Podlasiu. — Zagłębiem jest np. Gródek, wiem o przynajmniej kilku działających tam bimbrowniach.

Niedaleko Gródka KAS zlikwidowała największą bimbrownię. Osiem metalowych pieców, 54 plastikowe beczki o pojemności 100 i 300 litrów, prawie 7 tys. litrów zacieru, 23 tony cukru, z którego można wyprodukować ok. 11 tys. litrów czystego alkoholu i rozlać do 55 tys. półlitrowych butelek. Na akcyzie i VAT państwo straciłoby prawie 800 tys. zł.

Wszyscy starsi bimbrownicy, których poznał Kazik, byli „alkoholami”. Biznesy przejmują ich synowie, których różni to, że nie piją własnego bimbru, w ogóle mało piją, a samogon dowożą pod same drzwi. — To majętni ludzie. Bimber buduje tu ekonomię — mówi Kazik.

Popyt w województwie jest duży, bimbrem handluje się spod stołu na targach i stoiskach w Białowieży i Hajnówce, ale wyjeżdża też poza województwo i trafia na weselne stoły w całej Polsce. Podróżuje samochodami osobowymi i dostawczakami w paczkach kurierskich opisanych jako akcesoria wędkarskie lub ozdoby choinkowe.

— Sam wysłałem znajomym 10 litrów DHL-em na Pomorze — chwali się Kazik.

Duch puszczy, chłopska droga, boża zorza, czar PGR-u, kieratówka, krzakówka, księżycówka, deszczówka, likier błotny, leśny koniak, łzy sołtysa, żytniówka, nafta. Samogon ma wiele imion.

Wódkę na skalę przemysłową zaczęto produkować w XVII w. Bimber w polskich domach na dużą skalę — w drugiej połowie XIX w. Dziedzic płacił chłopom wódką za pracę. — Chłop musiał wypić określoną ilość alkoholu w pańskiej karczmie. A karczma istniała praktycznie w każdej wsi. Zarabiał na tym dziedzic, i to dużo, bo na początku XIX w. wpływy z karczm stanowiły nawet i 40 proc. wszystkich dochodów gospodarzy. Pijaństwo było plagą — mówi Czochański.

Przydomowe i leśne gorzelnie ruszyły pełną parą w dwudziestoleciu międzywojennym, ale złoty okres bimbrownictwa to czasy II wojny światowej. — Spożycie mocnego alkoholu wzrosło wtedy trzykrotnie — mówi Czochański. — Niemcy też pili i tolerowali, że piją Polacy, bo pijany Polak był mniej niebezpieczny dla okupanta.

Bimber stał w domowych apteczkach, bimbrem płacono, kiedy brakowało pieniędzy, a trzeba było coś załatwić. Samogon lał się też w PRL. Braki sprzętowe rekompensowała inwencja. Aparaturę spawano z najróżniejszych rzeczy wynoszonych z zakładów pracy. — Kradziono np. wagoniki kolejki wąskotorowej — opowiada Czochański.

Do gry śmielej wkraczał cukier. — W procesie produkcyjnym znalazła zastosowanie słynna data 1410: 1 kg cukru, 4 l wody, 10 g drożdży. Takiego zacieru nie trzeba było podgrzewać wodą. Wystarczyło umieścić go bezpośrednio nad paleniskiem — tłumaczy Czochański.

Dzięki użyciu cukru łatwiejsze stało się ukrycie bimbrowni w domu, bo nie trzeba było martwić się o wyrzucanie resztek po zacierze. Gorzelnie zaczęły coraz częściej powstawać w piwnicach i stodołach.

Czochański wyróżnia trzy szkoły podlaskiego bimbrownictwa. Pierwsza pochodzi z okolic Gródka, Michałowa i Walił. To podlaski trójkąt bermudzki, w którym produkuje się czysty bimber bez dodatków smakowych. W szkole podmiejskiej z okolic Czarnej Białostockiej doprawiają bimber różnymi ziołami, a współcześnie kawą i wiórkami kokosowymi — tłumaczy Czochański. Sekretem trzeciej szkoły jest woda z rzeki, a konkretnie z Biebrzy.

Kleszcze w bimbrze

Leśna bimbrownia składa się z pieca, kadzi i chłodnic. Czasem prowadzi do niej dukt, który wygląda jak wydeptana przez jelenia ścieżka. Tą drogą bimbrownicy muszą przewieźć ciężki sprzęt: piece, kadzie, chłodnice. Jeśli obok nie nie ma źródła wody — strumyka ani bagna — kopią studnie, nieraz na 12 metrów, więc musi iść z nimi ktoś znający się na rzeczy.

Produkcja rozpoczyna się od podgrzania wody do wrzenia. Następnie pompuje się ją do kadzi, do których wsypuje się mąkę — na Podlasiu przede wszystkim żytnią. Mikstura musi odstać dwie godziny, potem schładza się ją zimną wodą do temperatury ok. 30 stopni. — Następnie wsypuje się 1,5 kg drożdży i miesza wszystko specjalną łopatą. To znaczy tak było kiedyś, dziś mieszadło jest elektryczne — tłumaczy Czochański.

Uzyskana w ten sposób braha stoi od trzech do pięciu dni. Potem pompuje się ją do pieca, podgrzewa wodą i doprowadza do chłodnic, czyli wypełnionych zimną wodą beczek. Zimno wchodzi w reakcję z oparami alkoholowymi. I w ten sposób skrapla się destylat.

— Na Podlasiu produkuje się przede wszystkim samogonkę zbożową opartą na jednej destylacji. Ale zdarza się też podwójna i potrójna destylacja, wtedy trzeba wykorzystać dodatkową chłodnicę. Taki alkohol ma większą moc i lepszą jakość — mówi Czochański.

Zwykła wódka jest dwukrotne destylowana, wyborowa — trzykrotnie, luksusowa — czterokrotnie, premium i superpremium wielokrotnie.

A na Podlasiu? — Podczas likwidacji bimbrowni znajdujemy w kadziach z zacierem szyszki, kleszcze i chrząszcze. Mąka na zacier bywa spleśniała, natrafialiśmy w niej na zdechłe myszy, szczury i ich odchody — opowiada podkomisarz Czarnecki. Jedna z bimbrowni funkcjonowała w oborze pośród odchodów i odpadów po hodowli bydła. Klepisko było lepkie, szło się jak po miękkim dywanie albo mchu. Smród był niewyobrażalny — dodaje.

W oborze oprócz bimbru było czterech mężczyzn, z czego trzech nietrzeźwych. Fetor wniknął w ubrania funkcjonariuszy.

Laboratoria celne KAS niejednokrotnie potwierdzały, że do bimbru wykorzystano alkohol techniczny służący m.in. do produkcji płynów do spryskiwaczy samochodowych i podpałek do grilla. Alkohol techniczny przyspiesza procesy, a czas to pieniądz.

— Jeśli ktoś sobie wyobraża, kupując bimber śliwkowy, że ten alkohol przez pół roku nabierał aromatu owoców, to jest w błędzie. To bimber z „chemiczną śliwką” — mówi Czarnecki.

W trakcie likwidacji bimbrowni KAS natrafia na półki sztucznych barwników i aromatów. Przykładowe smaki: brandy, whisky, śliwka, kiwi, malibu. Obok gotowe butelki do przelania i etykiety przypominające te, które można znaleźć na legalnych destylatach. Brakuje tylko adresu gorzelni.

Pod parasolem

Ostatnią dużą akcję podlaska KAS przeprowadziła w kwietniu. W dwóch stodołach funkcjonariusze znaleźli 1,6 tys. litrów bimbru i zacier, z którego mogłoby powstać kolejne 2 tys. litrów. W lutym przyjechali do bimbrowni niedaleko Gródka, gdy właściciel akurat ładował pełne butelki do samochodu. Na posesji znaleźli 3 tys. litrów samogonu. Niedaleko Michałowa odkryli zakopany w ziemi zbiornik, a w nim 515 litrów alkoholu o mocy ok. 50 proc.

Podkomisarz Czarnecki mówi, że bimbrownie są budowane głęboko w lesie, czasem nawet kilkanaście kilometrów od asfaltu. — Bimbrownicy wybierają specyficzne lasy. Takie, do których mało kto chodzi, bo np. jest tam mało grzybów. Lubią też tereny podmokłe z uwagi na dostęp do wody i żeby było gdzie zrzucać resztki po zacierze.

Dbają też o kamuflaż — bimbrownie otaczają gałęziami i maskują specjalnymi siatkami. Montują kilka kominów, żeby rozproszyć unoszący się z pieca dym.

— Bimber pędzą często nocami, bo wiedzą, że dym z pieca może ich wydać. Latem dyżury pożarowe trwają u nas do 21, więc dopiero wtedy zaczynają dorzucać do pieca, żeby skończyć przed świtem i naszym dyżurem — odpowiada Wojciech Borys, komendant posterunku Straży Leśnej w Nadleśnictwie Czarna Białostocka.

Na trasie do gorzelni stawiają czujki. Niekoniecznie fotopułapki. — Mają system delikatnych nitek porozwieszanych na dojściach — mówi Borys.

— To nie tylko i wyłącznie puszczańskie ostępy — przekonuje Kazik. — Niektóre gorzelnie działają bliżej skraju lasu i służby o nich doskonale wiedzą. Taka gorzelnia hałasuje i dymi. Podejrzewam, że likwiduje się te, które nastawiły się na zysk i psują renomę poszczególnych miejsc — dodaje.

— Bimbrownicy mają nad sobą parasol ludzi z Lasów Państwowych — twierdzi nasz informator, który przez lata współpracował z podlaskimi służbami i zajmował się tematem nielegalnych gorzelni. — Znam nawet przypadek strażnika leśnego pilnującego bimbrowni. Służby kupują sobie taniej bimber.

Solidarność

Dom z ciemnego drewna spalił się w Pasynkach pod koniec sierpnia. Pożar gasiło dziewięć ekip strażackich. Spłonęły też stojący obok samochód i budynek gospodarczy, w którym odkryto nielegalną bimbrownię i butle z gazem propan-butan. Dziesięć metrów dalej stoi już kolejny dom. — Tak dupnęło, że z daleka słychać było wybuchy. Kto by przypuszczał, taka bimbrownia w środku wsi! Ja nic o niej nie wiedziałam — zapewnia mieszkająca niedaleko Pasynek Honorata. — My w ogóle o bimbrze nic nie wiemy i nie ma o czym gadać — dodaje, sugerując, że rozmowa się skończyła.

Pięć minut później siedzimy razem w kuchni.

— Znam faceta, co pił stamtąd bimber cytrynowy i takiego smaku jeszcze nie próbował — mówi Stanisław, mąż Honoraty. — Zresztą z dobrym bimbrem tak jest. Piliśmy pełną żytniówkę u wujka, brat nie wierzył, że to samogon. Innym razem piliśmy bimber u znajomego leśnika. Myślałem, że to wino o smaku jabłkowym, a to był samogon — opowiada Stanisław.

— Ale żeby tak w środku wsi była bimbrownia i nikt o niej nie wiedział? — pytam.

Przyznają, że w Pasynkach musieli wiedzieć, skoro bimbrownia była duża.

— Ale gdzie oni brahę wylewali? — Honorata mruży oczy, głęboko się zastanawiając.

— Do żwirowni — odpowiada Stanisław. — Ludzie się denerwowali na to zaśmiecanie, ale nigdzie tego zgłosić nie poszli.

— Może w Pasynkach ludzie się lubią i nie są zawistni? — zastanawia się Honorata.

— W Kotłach jednego podkablowali, bo narobił sobie bimbru na rodzinną uroczystość. Biedny człowiek, na wódkę go nie było stać, a chciał czymś ludzi ugościć. W Sakach też kablują — mówi Stanisław.

— Potrzebna jest solidarność społeczna — Honorata prostuje się na krześle. — Nie wolno kablować, chyba że ktoś wielkie zło robi, to się trzeba brać za takiego człowieka samemu, a nie na policję chodzić.

— Bimbrownicy się nie boją, że zostaną złapani? — pytam.

Stanisław zauważa, że dziś bimber jest na prawie każdym weselnym stole i nikt nawet nie pyta o jego pochodzenie. Honorata wspomina lata 70., kiedy służby PRL sprawdzały dokładnie każde gospodarstwo, przeszukiwały stodoły i kurniki.

— Kiedyś lepiej ścigali niż teraz. Kolegi teściowa poszła za bimber do więzienia. Wzięła na siebie winę męża — mówi Stanisław.

— Ja bym za ciebie nie poszła, mam inny charakter — śmieje się Honorata.

— A ten bimber to robi się u was dla smaku czy dla pieniędzy? — pytam.

— Dla zdrowia, od dziada pradziada. Kiedyś bimber ludzie pili i żyli po 90 lat. Teraz piją kolorowe i szybko umierają. Od bimbru przynajmniej głowa nie boli, na wymioty nie rwie. A jak się ktoś napije monopolówki, to na drugi dzień umiera — mówi Honorata.

— No i pieniążki w kieszeni zostają. Z kilograma cukru wychodzi prawie litr, więc jaki to koszt? — kończy Stanisław.