Do wszystkich miłośników modnych w erze Donalda Trumpa wielopunktowych planów pokojowych — prezydent USA proponuje nowy, 15-punktowy plan zakończenia wojny z Iranem i osiągnięcia porozumienia, które ma zapewnić pokój w najbliższej przyszłości. Jest tylko jeden haczyk — potrzebna jest zgoda Iranu.
Pełny plan nie został oficjalnie ujawniony ani nie wyciekł do mediów. 14 spośród z 15 punktów ujawnił izraelski kanał telewizyjny Channel 12. Komentując te doniesienia, rzeczniczka Białego Domu Karoline Leavitt stwierdziła, że administracja „nigdy nie potwierdziła tego pełnego planu”. Przyznała jednak, że wśród ujawnionych 14 punktów znajdują się „elementy prawdy”. Ale Iran twierdzi, że Amerykanie negocjują sami ze sobą. Analizujemy punkt po punkcie możliwy plan pokojowy Trumpa.
Iran musi zdemontować swoje obecne zdolności nuklearne.
To żądanie wykracza poza wcześniejsze ograniczenia z czasów prezydentury Baracka Obamy i porozumienia JCPOA (Joint Comprehensive Plan of Action). Naloty militarne pokazały ograniczenia siły wobec rozproszonego i opartego na wiedzy programu. Prawdziwy demontaż wymagałby weryfikacji oraz inwazyjnego i ciągłego dostępu.
Iran musi zobowiązać się, że nigdy nie będzie dążyć do posiadania broni nuklearnej.
Iran już twierdzi, że przestrzega zasad na mocy układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT), chociaż jednocześnie pozwala mediom państwowym grozić wrogom Teheranu „nuklearną zagładą”.
Kluczowe kwestie dotyczą tego, jak definiować „dążenie” i w jaki sposób zakaz będzie egzekwowany. Deklaracja bez precyzyjnych zapisów oraz mechanizmów weryfikacji i sankcji nie ma większej wartości.
Na terytorium Iranu nie będzie prowadzone wzbogacanie uranu.
Całkowity zakaz wzbogacania znacznie przekracza standardy JCPOA. Przed wojną punkt ten był nieprzekraczalny dla Iranu, który przedstawiał wzbogacanie uranu jako suwerenne prawo oraz konieczność dla cywilnej energetyki.
Dostawy paliwa z zagranicy mogłyby zastąpić krajową produkcję, jednak głęboka nieufność Iranu sprawia, że punkt ten może okazać się nie do zaakceptowania.
Iran musi przekazać około 450 kg wzbogaconego uranu Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (MAEA).
Posiadanie uranu wzbogaconego do 60 proc. drastycznie skraca czas potrzebny na zbudowanie bomby. Usunięcie lub rozcieńczenie tego zapasu szybko zmniejszyłoby zagrożenie.
Problem w tym, że zapasy te stanowią najmocniejszy argument i element odstraszający Teheranu. Aby umowa działała, reżim, który lubi ukrywać swoje nuklearne sekrety głęboko pod ziemią, musi zapewnić pełną przejrzystość.
Obiekty nuklearne w Natanz, Isfahanie i Fordo muszą zostać zdemontowane.
Te miejsca to serce irańskich możliwości wzbogacania i konwersji uranu. Demontaż oznacza definitywne wyłączenie, a nie zmianę przeznaczenia jak w JCPOA. Naloty, choć zadały poważne ciosy, pokazały, jak trudno osiągnąć to siłą. Trzeba by drogą dyplomacji dokonać tego, czego nie udało się zrobić siłą.
Dla Iranu zburzenie flagowych ośrodków to ogromna strata prestiżowa i strategiczna, dlatego najbardziej realnym wyjściem byłoby przekształcenie ich pod ścisłą, międzynarodową kontrolą.
MAEA, czyli atomowy nadzór ONZ, musi mieć pełen dostęp i kontrolę na terenie Iranu.
Weryfikacja to podstawa każdego realnego porozumienia. To wymagałoby przywrócenia i rozszerzenia protokołów dodatkowych inspekcji, monitoringu w czasie rzeczywistym i pełnej ewidencji materiałów po okresie ukrywania informacji podczas wojny.
Iran może zgodzić się na inwazyjne kontrole i zakończyć blokowanie MAEA, jeśli korzyści będą wymierne i trwałe. Jednak w ostatnich miesiącach Teheran ostro krytykował Agencję, oskarżając ją o uległość wobec USA. Potrzebna jest tu zmiana nastawienia.
Iran musi zrezygnować z modelu regionalnych bojówek.
Z nuklearnej kontroli przechodzimy do kwestii agresywnych i destabilizujących region działań reżimu dokonywanych przy pomocy takich organizacji, jak Hamas, Huti czy Hezbollah. Sieć sprzymierzonych milicji daje Iranowi wpływy i umożliwia odstraszanie. Jednak Waszyngton, Izrael oraz państwa Zatoki Perskiej postrzegają ją jako główne źródło regionalnej niestabilności i przemocy.
Teheran tradycyjnie odmawiał włączania tej kwestii do rozmów nuklearnych, traktując ją jako nienegocjowalną. Wymóg porzucenia tego modelu to de facto żądanie przebudowania doktryny bezpieczeństwa obowiązującej od 1979 r.
To byłaby cicha kapitulacja irańskiej siły strategicznej na Bliskim Wschodzie i konieczność przemyślenia sposobu budowania oraz utrzymywania wpływów w regionie. Rozwój siły gospodarczej jako pozytywnej alternatywy to jedna z dróg. Reżim może mieć jednak inne pomysły.
Iran musi zaprzestać finansowania, kierowania i zbrojenia swoich regionalnych pośredników.
To rozwinięcie poprzedniego punktu napotyka jeszcze większe przeszkody. Iran zaprzecza, że kontroluje te ugrupowania i przedstawia swoje wsparcie jako obronne lub wykazywane na prośbę sojuszników.
Zweryfikowanie tego będzie znacznie trudniejsze niż kontrola nuklearna. Każdy realny kompromis wymagałby węższych, regionalnych zobowiązań zamiast ogólnego zakazu, którego niemal nie da się wyegzekwować.
To również stawia Iran w sytuacji bez wyjścia — jeśli Teheran rzeczywiście ograniczy kontakty z pośrednikami, jego wpływ w regionie dramatycznie się zmniejszy. Jednak jeśli milicje wymkną się spod kontroli, winą i tak obarczeni zostaną Irańczycy.
Cieśnina Ormuz musi pozostać otwartym i wolnym korytarzem morskim.
Cieśnina Ormuz jest kluczowa dla światowej gospodarki i stanowi jedną z najważniejszych kart przetargowych Iranu. Gwarancja swobodnej żeglugi ustabilizowałaby rynki, jednak wymagałaby od Teheranu rezygnacji z odwetu.
Iran może domagać się warunkowego dostępu lub wzajemnych gwarancji, że cieśnina nie zostanie użyta przeciw niemu. Egzekwowanie wymagałoby mechanizmów dekonfliktowych lub międzynarodowego monitoringu, a każdy z tych wariantów jest politycznie drażliwy.
Program rakietowy Iranu musi zostać ograniczony pod względem zasięgu i liczby pocisków.
To propozycja konwencjonalnej kontroli zbrojeń wobec głównego środka odstraszania Iranu. Pominięcie tej kwestii groziłoby problemom w przyszłości, jeśli Izrael i USA ponownie uznałyby irański program rakietowy za zagrożenie.
Ograniczenia zasięgu i liczby pocisków mogłyby zmniejszyć poczucie zagrożenia w regionie i pośrednio ograniczyć potencjał przenoszenia broni jądrowej. Iran od dawna uznaje rakiety za temat wyłączony z negocjacji, a weryfikacja byłaby utrudniona ze względu na ich mobilność i możliwości ich ukrywania.
Każde użycie rakiet będzie możliwe wyłącznie w celach samoobrony.
Jest to raczej deklaracja normatywna niż techniczne ograniczenie. Politycznie brzmi atrakcyjnie, jednak pojęcie samoobrony jest dość elastyczne i łatwo się nim zasłaniać po fakcie.
Bez uzgodnionego arbitra egzekwowanie tego będzie niejasne. Iran może z chęcią przyjąć takie zobowiązanie, jednak bez mierzalnych restrykcji. Gwarancja bezpieczeństwa płynąca z takiej deklaracji jest niewielka.
Wszelkie międzynarodowe sankcje nałożone na Iran zostaną zniesione.
Złagodzenie sankcji to kluczowa zachęta i główne pole negocjacji. Dla doświadczonej kryzysem gospodarki Iranu powrót do globalnego handlu i finansów może zrównoważyć bolesne ustępstwa. Ale tylko wtedy, gdy ulga będzie szybka i trwała.
USA wraz z sojusznikami będą chciały stopniować znoszenie sankcji, oczekując od Teheranu żelaznych gwarancji przestrzegania ustaleń. Po bolesnych doświadczeniach z JCPOA Iran będzie domagał się ochrony przed wycofaniem się z porozumienia. Wdrożenie byłoby skomplikowane prawnie i politycznie. Zniesienie sankcji to więc poważny sprawdzian dla obu stron.
USA udzielą Iranowi wsparcia w rozwoju cywilnego programu jądrowego, w tym produkcji energii w elektrowni atomowej w Buszehrze.
To gest dobrej woli: oddajcie broń, a zyskacie akceptowany, wspierany program cywilnej energetyki atomowej. Teheran obawia się jednak zależności i ukrytych warunków, a Waszyngton mierzy się ze sceptycyzmem wewnętrznym i wśród sojuszników. Najbardziej realna wydaje się ograniczona, ściśle monitorowana współpraca.
Dla Trumpa sytuacja ta może przypominać trochę Wenezuelę: USA musi sfinansować operacje wojskowe, domagając się udziałów w tym, co będzie później. Wtedy chodziło o ropę, teraz o energię atomową. Większość Irańczyków po prostu chce, żeby w ich domach znowu świeciło się światło.
Tzw. mechanizm „snapback”, umożliwiający automatyczne przywrócenie sankcji w razie niewywiązywania się Iranu z umowy, zostałby zniesiony.
Zniesienie „snapback” odpowiada na uzasadnione obawy Iranu dotyczące tego, że ulga w sankcjach może zniknąć z dnia na dzień z powodu amerykańskiej niestabilności politycznej.
To znacznie osłabia jednak mechanizmy egzekwowania umowy — powrót do sankcji staje się spowolniony i podlega wetom w Radzie Bezpieczeństwa. Ten punkt pokazuje sedno kompromisu: zapewnienia dla Iranu kontra wpływy Zachodu.
Każda trwała alternatywa wymaga nowych, wiarygodnych narzędzi egzekwowania, by zastąpić automatyczny efekt odstraszający „snapbacku”.
Tajemnica punktu piętnastego.
W ujawnionym przez izraelskie media planie brakuje ostatniego, piętnastego punktu. Może polega on na zmianie nazwy Uniwersytetu w Teheranie na Uniwersytet Donalda Trumpa? Zbudowanie Trump Tower w centrum irańskiej stolicy? Cóż, pożyjemy, zobaczymy.
Tekst opublikowany w amerykańskim „Newsweeku”. Tytuł, lead i śródtytuły od redakcji „Newsweek Polska”.