Z roku na rok przybywa w Polsce małżeństw, które decydują się rozstać po kilku dekadach. To zwykle ludzie po 60-tce i 70-tce, którzy chcą rozpocząć zupełnie nowy rozdział. Nie zawsze solo, czasem z kimś innym. Dlaczego tak się dzieje? I czy w starszym wieku rozwód przeżywa się inaczej?
Aneta (48 lat) ma łzy w oczach, kiedy opowiada o rodzicach: – Niedawno wreszcie poczułam się spokojna, pogodzona ze swoim życiem. Mam coraz więcej siwych włosów, których nie farbuję, mam dobry związek i czwórkę dzieci. Aż tu nagle rodzice zafundowali mi, swojej jedynej córce, emocjonalne trzęsienie ziemi. Rozwodzą się po 49 latach wspólnego życia! Oznajmili to dopiero wtedy, gdy rozwód był w toku. Ojciec wyznał, że nadal kocha moją matkę, ale skoro ona go nie chce, on uniesie się honorem. Odejdzie w milczeniu. Ojciec właśnie wynajął pokój w domu przyjaciela, na poddaszu, zupełnie jak jakiś student. Mama podobno sobie kogoś poznała. Nie mogę zrozumieć, co się między nimi stało? Dlaczego w sumie niezły związek rozpada się na moich oczach? Mieli podobne wartości, byli dość zgodni. Pamiętam, jak dużo się razem śmiali przez te lata. Moim zdaniem dobrali się świetnie… A może ja czegoś nie wiem?
Nic nagle
Aż 57-60 tysięcy par rozwodzi się każdego roku w Polsce, jak wynika z analiz Głównego Urzędu Statystycznego. To oznacza, że rozpada się co trzecie małżeństwo. Średni wiek rozwodników wynosi 41-43 lata. – Co ciekawe, skala rozwodów wśród osób po sześćdziesiątym roku życia rośnie. W 2010 r. było to ok. 2 proc. ogólnej liczby rozwodów, podczas gdy w 2024 r. – już 5 proc. W perspektywie tych ostatnich 15 lat widać systematyczną tendencję wzrostową – komentuje mec. Joanna Hetman-Krajewska, prawniczka specjalizująca się w prawie rodzinnym, radczyni prawna, autorka książek, szefowa Kancelarii Patrimonium. Jako pełnomocniczka brała udział w setkach procesów, w tym rozwodowych. – Mój rekord to para z 46-letnim stażem małżeńskim. Oboje małżonkowie mieli po 75 lat. Kiedy popatrzyłam na ich akt ślubu, uświadomiłam sobie, że byłam kilkuletnią dziewczynką, kiedy się pobierali.
Co takiego może się wydarzyć, że para po 30, 40, a nawet 50 latach życia razem nagle się rozwodzi? Dr Rafał Albiński, psycholog, psychoterapeuta i wykładowca Uniwersytetu SWPS, proponuje wykreślić słowo „nagle”: – Cóż, to wygląda na efekt dłuższego procesu. Raczej nie dzieje się tak, że wszystko idzie świetnie i nagle ktoś się budzi, stwierdzając, że chce się rozwieść. Może być to efekt powolnego rozjazdu, w którym obie strony obierają inny kurs. Tutaj ważna jest kwestia wartości i wspólnych celów. Ludzie z biegiem lat zmieniają się. Pojawia się spora rozbieżność między kimś, kto bierze ślub i wchodzi w nowy etap życia, a kimś, kto już przeżył kilka dekad z tą samą osobą. Nierzadko ludzie po prostu zmieniają zainteresowanie, wartości, cele i sposoby funkcjonowania, także w relacji. Bywa, że w dojrzałym wieku nawarstwia się kilka kwestii: nowe cele i wartości, efekt pustego gniazda, itd. Dopiero po odejściu dzieci z domu niektóre pary orientują się, że nie mają ze sobą wiele wspólnego. Niekiedy więc uznają, że rozwód jest właściwym rozstaniem. Po to, aby każda osoba mogła iść już swoją nową drogą.
Zamiatać kryzysy pod dywan
Tak było w przypadku Janiny (66 l.) i Zbigniewa (71 l.). Wzięli ślub jako dwudziestoparolatkowie, bo ona zaszła w nieplanowaną ciążę. Nigdy nie powiedzą, że ciąża była niechciana, bo syna uwielbiają. Potem na świecie powitali jeszcze dwójkę dzieci. Z biegiem lat, pracując, wychowując dzieci, a potem wnuki, nawet nie zarejestrowali, kiedy i jak bardzo się oddalili. Uświadomiła im to dopiero emerytura. Graniczny moment, kiedy zostali w domu we dwoje, bo najmłodszy syn wyfrunął z gniazda.
Janina przepłakała wiele nocy. Wszystko stało się jasne. Nie mają o czym ze sobą rozmawiać. Nie mają wspólnych pasji. Nie śmieszą ich te same rzeczy. Nawet siebie specjalnie nie lubią… Momentem przełomowym był ten, w którym Zbigniew zachorował na raka płuc. Walczył jak lew, miał dużo szczęścia. Guz usunięto, chemioterapia zadziałała. Zbigniew dostał nowe życie, sam o tym w ten sposób mówi. I wtedy zaproponował, żeby się rozstali. Janina zgodziła się, choć teraz tego żałuje. We dwoje raźniej… A Zbigniew zaczął żyć tak, jak nigdy wcześniej. Uprawia sport (siłownia plenerowa, rower, pływanie), ma pasje (szachy, poker z kolegami) i kilka razy do roku jeździ po Polsce. Podobno zawzięcie romansuje. Rozwód jest w toku. Tylko Janina płacze i płacze. Niby dobrze, że nie musi już czuć się samotnie w związku, ale jednak nie zna życia solo. Ich dom zawsze był pełen ludzi. Ona nie potrafi ułożyć sobie siebie na nowo. Nie umie tak cieszyć się życiem, jak jej (zaraz były) mąż.
Nieco czułości
– Wiele lat spędzonych razem nie gwarantuje harmonijnego pożycia. Kluczowy problem par to zazwyczaj brak zdrowej więzi, opartej na szacunku i konstruktywnej komunikacji – opowiada mec. Joanna Hetman- Krajewska. – Często przez dekady małżonkowie koncentrowali się na wychowaniu dzieci i dorabianiu wspólnego majątku. Mieli kryzysy, ale zamiatali je pod dywan, nie rozwiązywali rzeczywistych problemów w konstruktywny sposób. Niestety, gdy ich dom pustoszeje, a dzieci są zajęte swoimi sprawami, okazuje się, że nie ma między nimi podstawowej bliskości, czułości, szacunku. Zajmowałam się kiedyś rozwodem pana po 70-stce, który powiedział mi, że mimo podeszłego wieku „on też chce jeszcze zaznać w życiu nieco czułości” – wspomina.
Prawniczka wskazuje dwie kategorie starszych klientów, którzy chcą się rozwieść. – Są to pary z długim, a nawet bardzo długim stażem małżeńskim, a także pary ze stażem stosunkowo krótkim. Takie, które pobrały się już w mocno dojrzałym wieku. Prowadziłam sprawę, w której małżonkowie byli po 60-tce, a staż małżeński wynosił zaledwie rok. Przyczyna była klasyczna i dość banalna. Zdrada. Z reguły jednak rozwody starszych osób z krótkim stażem małżeńskim wynikają z nieodpowiedniego doboru małżonków. Prawda jest taka, że starsi ludzie mają już swoje nawyki, nie są zbyt skłonni do naginania się do drugiej osoby, a to prosta droga do rozstania – przyznaje.
Jakie są jeszcze powody „późnych” rozwodów? – Częstym problemem, podobnie jak u młodszych osób, są spory na tle finansowym. Małżonkowie potrafią kłócić się o zarządzanie wspólnym majątkiem, sposób użytkowania domu czy mieszkania, płacenie rachunków, a nawet o bieżące zakupy. Pieniądze to ważny aspekt naszego elementarnego poczucia bezpieczeństwa, dlatego potrafią budzić demony – podkreśla mec. Joanna Hetman-Krajewska. Obserwuje, że kolejnym częstym powodem są uzależnienia. Przede wszystkim alkoholizm, choć zdarzają się inne: lekomania, zakupoholizm, uzależnienie od hazardu, a niekiedy kompulsywne zbieractwo. – Rzadszym problemem u par dojrzałych są kwestie seksualne: zdrady, różnice temperamentów czy upodobań seksualnych, chociaż i takie przyczyny rozwodów się pojawiają – dodaje mecenaska.
Też mam dość
„Zacznij żyć, właśnie dziś. Jest o wiele później, niż ci się wydaje”. To właśnie ten cytat ks. Jana Kaczkowskiego, zachęcający do rezygnacji z odkładania życia, rozpoczął życiową rewolucję Aldony (61 l.). Niedawno złożyła pozew o rozwód. Kilkanaście tygodni temu przeglądała podczas bezsennej nocy Internet. Czuła, że coś jest nie tak, ale nie umiała tego nazwać. Mąż chrapał obok, jak zawsze. Ale to nie chrapanie uniemożliwiało jej sen, przecież latami je tolerowała. Kiedy natrafiła na cytat Kaczkowskiego, poczuła, jak gdyby ktoś uderzył ją emocjonalnym obuchem w głowę. – Tamtej nocy nie zasnęłam już w ogóle. Przywitałam świt na balkonie, z kubkiem gorącej mięty. Miałam natłok myśli, ale czułam ekscytację, jakbym miała zacząć wspaniałą przygodę. Mąż wstał, krzątał się po kuchni i jak zwykle narzekał na wszystko. Dopiero teraz dotarło do mnie, że on nigdy nie patrzy mi w oczy. Dawno przestał to robić. Wiedziałam, że nie możemy razem dalej tak żyć. On też nie był szczęśliwy…
Aldona zrozumiała, że nie zostało jej już tak wiele dobrych lat życia, w pełni zdrowia i sił. I że w tej sytuacji ona już nie chce żyć na pół gwizdka. Próbowała wcześniej rozmawiać z mężem, prosiła, aby spróbowali coś zmienić. Ale on zupełnie tego nie chciał. Aldona czuła się samotna w małżeństwie.
Kilka godzin później, po tej nieprzespanej nocy, zadzwoniła do znajomej prawniczki. Tego samego dnia poprosiła męża o rozmowę. Siedział przy kuchennym okrągłym stole, obrażony na cały świat. Zdziwił się, gdy powiedziała, że chce rozwodu. Nie odpowiedział, wyszedł z kuchni. Wrócił po paru minutach. Nie patrząc jej w oczy, rzucił: „Zgadzam się, też mam dość”.
– Pojawiają się romantyczne tezy, że w jesieni życia najpiękniej być razem, z tą samą osobą, z którą wchodziliśmy w dorosłość, ale bywa różnie – przyznaje dr Albiński. – Niektórzy czują, że właśnie na tym etapie życia chcą spróbować innych relacji, innego stylu życia, a może pobyć pierwszy raz od bardzo dawna w pojedynkę – dodaje psycholog. Mówi, że decyzje o rozwodzie w dojrzałym wieku mogą być podyktowane pewnym rozczarowaniem rzeczywistością. – Pytanie brzmi, jak dalece rozczarowania są realne, a jak bardzo napędzane nierealnymi oczekiwaniami? Każdy przypadek jest indywidualny i tak należałoby go analizować.
Błąd
Jest jeszcze druga strona medalu. Albiński zwraca uwagę na coraz powszechniejsze zjawisko maksymalizacji życia, w którym wszystko powinno być „naj”. Najlepsze, najciekawsze, najpiękniejsze. W tym związki, oczywiście. – Dobre już nie wystarczą – komentuje. – Tymczasem po wielu latach spędzonych razem łatwo wpaść w rutynę, znudzenie życiem i małżeństwem. Dla pewnych osób takie ostatnie „wyrwanie się na wolność” może być czymś pięknym, jak sądzę. Pod warunkiem, że ktoś zechce zaryzykować, bo przecież nigdy nie wiemy, czy późne rozstanie nie okaże się w perspektywie błędem.
Tak było w przypadku Wojtków, jak mówili o małżeństwie Izy i Wojciecha, sześćdziesięcio parolatków, znajomi, sąsiedzi i przyjaciele. Małżonkowie żyli dobrze przez wiele lat, ale potem on nawiązał ognisty romans. Zachowywał się tak, jakby był innym człowiekiem. Znikał bez słowa, zmienił zachowanie, zaczął się inaczej ubierać, nosić, komunikować. Po pół roku wrócił, na kolanach. Dosłownie. Błagał, aby żona go przyjęła. Iza bardzo chciała mu wybaczyć, ale nie potrafiła. Postanowili się rozwieść.
Dziś, kilka lat po rozstaniu, żałują tego oboje. Jest między nimi nadal wiele zranienia, smutku, żalu, pretensji. I miłości, czego Wojtki nawet nie kryją. Mieszkają oddzielnie, widują się co parę dni. Codziennie rozmawiają przez telefon. Często się kłócą o przeszłość. Nikogo nie mają, oboje zaczęli chorować.
Rozwód w każdym wieku może być jednym z największych stresorów, przypomina dr Albiński. Ten w podeszłym wieku wiąże się z dużym stresem i niepewnością, zwłaszcza dla osoby porzucanej. Może negatywnie wpływać na zdrowie i stabilizację życiową, choć z drugiej strony dla inicjatora może stanowić „wyrwanie się na upragnioną wolność”.
Wyższe koszty
Inaczej podchodzi się do nowego życia, mając oszczędności czy aktywa, a inaczej, gdy żyje się od jednej wypłaty emerytury do kolejnej. – Część par nie rozwodzi się ze względu na brak środków do życia w pojedynkę, w tym na wynajem mieszkania czy zakup nowego lokum. Szczególnie na emeryturze, gdzie dochody są ograniczone, a koszty życia (mieszkanie, jedzenie, leki) bardzo wysokie – podsumowuje dr Albiński.
A czy rozwód w starszym wieku jest trudniejszy niż rozstania za młodu?
– Z procesowego punktu widzenia te rozwody są prostsze, bo małżonkowie nie mają już małoletnich dzieci. Odpada cała kategoria problemów okołorozwodowych, jaka wiąże się z małoletnim potomstwem – mówi mec. Joanna Hetman-Krajewska. – W starszym wieku ludzie są z reguły emocjonalnie spokojniejsi. Już nie tak zapiekli w potrzebie udowadniania swoich racji, co też wpływa na to, że dojrzałe rozwody są łatwiejsze.
Natomiast, jak mówi mecenaska, sporym problemem bywają kwestie finansowe. Sytuacja może bowiem być taka, że jedno z małżonków przez wiele lat nie pracowało. Nie posiada zatem prawa do emerytury albo ta emerytura jest symboliczna i nie pozwala na realne utrzymanie się. A jednocześnie małżonkowie nie zgromadzili wspólnego majątku, który mógłby obojgu zapewnić spokojną, bezpieczną finansowo starość. – Kiedy taka sytuacja dotyka ludzi w tzw. wieku produkcyjnym, każde z nich może jeszcze odpowiednio zadbać o swoje finanse czy kwestie emerytalne. Lecz w starszym wieku, kiedy zdrowie nierzadko szwankuje, uregulowanie tych kwestii może nie być możliwe. Z tego względu dojrzały rozwód może okazać się bardziej skomplikowany, bo dotyka bardzo podstawowego aspektu ludzkiej egzystencji – wyjaśnia prawniczka.