Wspieranie dziecka w rozwoju nigdy nie jest zadaniem jednej osoby ani jednej instytucji. Badania pokazują, że funkcjonuje ono w złożonym systemie relacji — obejmującym rodzinę, szkołę, środowisko rówieśnicze oraz przestrzeń cyfrową. Wspólnie wpływają na jego codzienne doświadczenia i dorastanie. Jak tworzyć sieć wzajemnego wsparcia?
Najlepiej, gdy ten złożony system relacji tworzy spójny system wsparcia. Jeśli jego elementy działają osobno, pomoc bywa fragmentaryczna. Kiedy jednak łączą się w sojusz, jej skuteczność wyraźnie rośnie. Sojusz to porozumienie różnych stron, które współpracują, by osiągnąć wspólny cel. Takie podejście ma szczególne znaczenie w cyfrowej codzienności naszych dzieci — przenikającej wszystkie obszary ich życia. I w szkole, i po powrocie do domu.
Najnowszy Newsweek Psychologia już w kioskach!
Foto: Materiały prasowe
Główni sojusznicy
Oto przykład z naszej codzienności — korzystanie ze smartfonów. Temat ograniczeń w zakresie używania ich w szkole budzi wciąż wiele emocji. To prawda, że rozwiązania proponowane przez placówki mogą wspierać koncentrację i bezpieczeństwo uczniów. Jednak same w sobie nie wystarczą, by realnie zmienić ich cyfrowe nawyki. Badania NASK „Nastolatki” pokazują, że najwięcej czasu przed ekranem młodzi spędzają jednak poza szkołą. Najczęściej wieczorami, kiedy uwadze dorosłych może wiele umknąć, a dzieci są bardziej narażone na różne zagrożenia cyfrowe. Dlatego skuteczne działania powinny obejmować środowisko szkolne, ale także i domowe. A przy tym fundamentalne znaczenie ma skuteczna edukacja i wsparcie rodziców. Wspólne rozumienie potrzeb dziecka oraz konsekwentne podejście dorosłych — również po lekcjach — zwiększa szansę na trwałą zmianę i bezpieczne korzystanie z technologii. Dzięki temu łatwiej połączyć uważność na to, co dzieje się w szkole, z uważnością na dziecko w domu — szybciej wychwycić doświadczenia hejtu, zauważyć problemy z koncentracją czy nastrojem, a przy dobrej komunikacji lepiej zrozumieć przyczyny zachowań nastolatka.
Współpraca rodzica i nauczyciela powinna się opierać na jednym celu — dobru dziecka, nawet jeśli obie strony rozumieją je nieco inaczej. Istotna jest tu otwarta, szczera komunikacja, która pozwala zbliżyć perspektywy i lepiej zrozumieć wzajemne potrzeby. Na jakość tej relacji wpływają oczywiście indywidualne cechy, doświadczenia i styl porozumiewania się obu stron. Gdy jednak dorośli wypracują spójne podejście — w kwestii bezpieczeństwa dziecka i modelowania zdrowych nawyków online — ich działania wychowawcze stają się po prostu skuteczniejsze. Warto postawić więc na sojusze rodzicielskie.
Silne porozumienie między rodzicami — na przykład w obrębie jednej klasy — to jeden z najskuteczniejszych sposobów wspierania młodych w bezpiecznym i świadomym korzystaniu z technologii. Wspólne ustalenia pomagają szybciej wychwycić pierwsze sygnały problemów, bo kiedy rodzice rozmawiają ze sobą i ze szkołą, łatwiej zauważyć zmiany w zachowaniu dziecka czy niepokojące sytuacje w sieci. Taki sojusz chroni też przed zbyt wczesnym wchodzeniem w świat mediów społecznościowych, który niedopasowany do wieku może obciążać emocjonalnie i narażać na presję rówieśniczą. A przecież to właśnie obecność kolegów i potrzeba przynależności najmocniej przyciągają nastolatków do tego świata.
Współpracujący rodzice są też w stanie szybciej wychwycić sygnały przemocy, np. na komunikatorach, informacje z różnych źródeł będą się uzupełniać i tworzyć pełniejszy obraz sytuacji dziecka. Wspólne ustalenia pomogą również wprowadzić spójne zasady higieny cyfrowej — jak niekorzystanie z urządzeń w nocy, regularne przerwy od ekranów czy ograniczenie liczby aplikacji, które mogą odciągać uwagę dziecka od nauki, odpoczynku czy relacji poza siecią. Kiedy wielu rodziców stosuje podobne zasady, dzieci łatwiej je akceptują, bo przestają postrzegać je jako „niesprawiedliwy wyjątek”. Zaufanie, rozmowa i wspólne decyzje dorosłych tworzą spójne środowisko wychowawcze, w którym dzieci czują się bezpieczniej, a szkoła może realnie wzmacniać dobre praktyki domowe. Taki sojusz nie tylko odpowiada na wyzwania cyfrowe, ale też wzmacnia relacje i poczucie wspólnoty, a to wszystko działa na korzyść rozwoju i dobrostanu nastolatków.
Budowanie sojuszu między dorosłymi zaczyna się od wspólnego celu — choć w praktyce nie zawsze jest to łatwe, bo każdy patrzy na dziecko z innej perspektywy. Rodzice widzą przede wszystkim jego emocje i codzienne samopoczucie, szkoła — funkcjonowanie i relacje, a specjaliści — szerszy kontekst rozwojowy. W sytuacjach agresji, hejtu czy cyberprzemocy — nie zawsze widzimy prawdziwe przyczyny zachowania. Impulsywność, wybuchy złości, wycofanie czy konflikty często są objawem napięcia, trudnych doświadczeń lub przeciążenia emocjonalnego — a nie „złej woli”. Podobnie nadmierne korzystanie z ekranów rzadko jest problemem samym w sobie — częściej bywa próbą poradzenia sobie z lękiem, samotnością czy poczuciem braku wpływu. Dlatego, jeśli chcemy naprawdę wesprzeć dziecko, potrzebna jest gotowość wszystkich dorosłych, by spojrzeć na sytuację szerzej.
Włączenie młodych w rozmowę i podejmowanie decyzji
Zauważmy sygnały z internetu i te z życia offline. Potraktujmy je jako element większej układanki. Tylko wtedy możliwe jest wspólne rozumienie potrzeb dziecka, bez uproszczonych ocen i szukania winnych. Brak wspólnego rozumienia potrzeb dziecka to jedna z głównych barier we współpracy dorosłych. Kiedy jednak uda się przyjąć wspólną perspektywę, łatwiej budować relację opartą na zaufaniu, a nie na wzajemnych pretensjach — i to staje się fundamentem mądrej pomocy. Dobra współpraca to także przestrzeń na dialog: nazywanie oczekiwań i wypracowywanie wspólnych zasad. Przykładem niech będzie rozmowa o sharentingu, czyli publikowaniu wizerunku dzieci w internecie. Ochrona ich prywatności powinna być spójna — w domu i w szkole. Tymczasem to często właśnie dorośli, także instytucje edukacyjne, publikują materiały, które mogą narażać dzieci na ryzyko, zwłaszcza w dobie rozwoju sztucznej inteligencji i technologii typu deepfake. To temat, który wymaga świadomości, rozmowy i wzajemnej edukacji — tak by wspólnie wypracować bezpieczne nawyki i odpowiedzialne podejście.
Mówiąc o wypracowywaniu wspólnych działań, nie możemy zapomnieć też o głosie dzieci i nastolatków. On musi być wysłuchany. Coraz więcej badań podkreśla, jak wielkie znaczenie ma uwzględnianie perspektywy dzieci w procesie podejmowania decyzji. Często to właśnie młodzi ludzie najtrafniej opisują własne potrzeby oraz trudności, choć wciąż rzadko są zapraszani do współtworzenia wspólnych rozwiązań. Uznanie ich głosu nie tylko zwiększa poczucie sprawczości, ale także, jak pokazują analizy dotyczące dobrostanu i motywacji, wzmacnia zaangażowanie w proces zmiany oraz buduje poczucie realnego wpływu na to, co dzieje się w ich życiu.
Włączenie dziecka w rozmowę i podejmowanie decyzji uruchamia motywację wewnętrzną, dzięki czemu młodzi ludzie chętniej podejmują wysiłek i odpowiedzialność za wypracowane rozwiązania. A to dlatego, że widzą w nich sens i sprawczość, a nie tylko narzucone z zewnątrz działania. Badania i praktyka wskazują również, że inicjatywy tworzone z udziałem uczniów są skuteczniejsze, gdyż dzieci i nastolatki najlepiej rozumieją dynamikę relacji rówieśniczych, w tym tych funkcjonujących w przestrzeni cyfrowej. I potrafią precyzyjnie wskazywać źródła problemu.
W odpowiedzi na tę potrzebę NASK tworzy Cyberspoty — uczniowskie zespoły do spraw cyfrowych, które stają się miejscem autentycznego dialogu, budowania kompetencji oraz współodpowiedzialności młodych osób. Cyberspoty mogą odgrywać kluczową rolę w budowaniu szkolno-rodzicielsko-uczniowskiego sojuszu. One łączą bowiem trzy perspektywy: wiedzę dorosłych, doświadczenia uczniów oraz wspólne działanie na rzecz mądrego i bezpiecznego korzystania z technologii. Wzmacniają społeczność i jakość profilaktyki w szkole.
Odpowiednie słowa
Nie traćmy też z oczu faktu, że język, którego używają dorośli w rozmowach o dziecku, ma ogromny wpływ zarówno na atmosferę współpracy, jak i na to, w jaki sposób samo dziecko jest postrzegane. Jednym z najczęstszych źródeł napięć między rodzicami, nauczycielami a specjalistami jest etykietowanie. Szybkie, uproszczone oceny: „on jest niegrzeczny”, „ona jest leniwa” czy „ma trudny charakter”. Tego rodzaju sformułowania zamykają możliwość dialogu, kierują rozmowę w stronę winy, a nie rozumienia. Sprawiają, że skupiamy się na ocenie, zamiast na potrzebach i okolicznościach zachowania.
Badania podkreślają, że skuteczna współpraca opiera się na wypracowaniu wspólnego języka: wrażliwego, opisowego i opartego na faktach. Taki sposób porozumiewania się pomaga budować zaufanie, zmniejsza ryzyko nieporozumień i pozwala wszystkim dorosłym patrzeć na dziecko z tej samej perspektywy. Odejście od ocen na rzecz obserwacji („zauważyłam, że wycofuje się w sytuacjach grupowych”), potrzeb („wydaje się, że potrzebuje więcej przewidywalności”) i hipotez („może czuje się przeciążony zmianami”) otwiera przestrzeń do wspólnego szukania rozwiązań.
Język oparty na faktach wzmacnia również poczucie odpowiedzialności dorosłych za „świat”, w jakim funkcjonuje dziecko. Zamiast traktować zachowanie jako „cechę”, widzimy je jako odpowiedź na środowisko, emocje i relacje. A to pozwala lepiej planować działania wspierające. W efekcie mogą powstać strategie, które są adekwatne, spójne i akceptowane przez wszystkie strony.
Najważniejsze w budowaniu porozumienia z nastolatkiem jest jednak zaufanie. To ono musi być fundamentem każdego sojuszu zawieranego dla dobra dziecka. Jego brak często wynika z niewystarczającego przepływu informacji i różnic w kompetencjach komunikacyjnych między rodzicami a nauczycielami. Rodzice nie zawsze mają pełny obraz funkcjonowania dziecka w szkole i w internecie, z kolei nauczyciele nie zawsze znają rodzinny kontekst, który może wpływać na codzienne zachowania ucznia. Dlatego budowanie zaufania wymaga świadomego uznania perspektyw każdej ze stron. W praktyce oznacza to odejście od myślenia w kategoriach „kto ma rację”. Kluczową rolę w umacnianiu tego zaufania odgrywa dobre spotkanie — nie takie, które polega jedynie na przekazywaniu informacji, ale takie, które staje się przestrzenią na głębszą rozmowę.
Wsparcie działa, gdy działa system
Nie da się jednak nie zauważyć, jak wiele problemów miewamy z tym dobrym spotkaniem. Rodzice często nie zjawiają się na proponowanych przez szkołę inicjatywach profilaktycznych. Wraz z wiekiem dziecka coraz rzadziej przychodzą na zebrania szkolne. Nie bardzo „czują” życie szkolne. Nie chcą się w nie realnie angażować. Nauczyciele natomiast często nie potrafią wyjść poza schematy i szukać nieszablonowych rozwiązań na budowanie kontaktów z rodzicami. Z tego powodu do faktycznych spotkań i rozmów dochodzi bardzo często dopiero w sytuacjach kryzysowych, wymagających interwencji, którym być może, w innym scenariuszu, udałoby się zapobiec.
Poparte naukowymi badaniami modele partnerstwa szkoła-rodzina mówią, że bardzo ważne jest współdecydowanie oraz aktywny udział wszystkich stron: rodziców, nauczycieli oraz samych uczniów. Tak rozumiana współpraca zakłada, że każda osoba wnosi ważną część wiedzy i że dopiero połączenie tych perspektyw pozwala zbudować pełniejszy obraz sytuacji.
Jednym z kluczowych warunków skutecznego wspierania dziecka będzie też spójność działań dorosłych, ponieważ to właśnie stabilność i przewidywalność środowiska umożliwiają młodym ludziom regulację emocji i zachowania. Niespójne komunikaty, zmieniające się zasady czy odmienne oczekiwania dorosłych prowadzą do dezorientacji, która może nasilać trudności szkolne, społeczne czy emocjonalne.
Budowanie sojuszy wokół dziecka nie może być jednorazowym działaniem ani czymś, co zależy wyłącznie od dobrej woli pojedynczych osób. Coraz więcej raportów pokazuje, że realne wsparcie działa wtedy, gdy stoi za nim cały system — oparty na trwałych, jasno określonych zasadach współpracy między szkołą, rodzicami i specjalistami.
Szkoły, które rozwijają kulturę współpracy jako coś stałego, a nie okazjonalne „dogadywanie się”, znacznie lepiej rozpoznają potrzeby uczniów, szybciej reagują na trudności i osiągają lepsze efekty wychowawcze. W takich miejscach dorośli nie działają w osobnych „bańkach”, tylko tworzą sieć wzajemnego wsparcia — każdy ma swoją rolę, ale odpowiedzialność za dobrostan dziecka pozostaje wspólna.
Anna Rywczyńska — kierowniczka Działu Profilaktyki Cyberzagrożeń w NASK oraz koordynatorka Polskiego Centrum Programu Safer Internet. Przewodnicząca Rady Doradczej Rodziców utworzonej przy NASK. Badaczka technologii cyfrowej w kontekście zjawisk kulturowych i praktyk społecznych oraz ekspertka i popularyzatorka w dziedzinie bezpieczeństwa dzieci i młodzieży w internecie. Współtwórczyni międzynarodowej konferencji „Bezpieczeństwo dzieci i młodzieży w internecie”. Autorka publikacji oraz narzędzi edukacyjnych, członkini międzynarodowych grup roboczych, m.in. w ramach agencji ENISA, ECSO i EC Safer Internet for Children. W 2018 r. uwzględniona na „Liście 100 osób, które przyczyniły się do rozwoju umiejętności cyfrowych w Polsce”