Kraków wcale nie był pierwszy. Spójrzmy na Zabrze, gdzie już rok temu ze stanowiskiem prezydenta miasta musiała pożegnać się odwołana w referendum Agnieszka Rupniewska. W najbliższych miesiącach przekonamy się, czy Kraków i Zabrze były wyjątkowymi przypadkami, czy początkiem nowej fali.
Zakończone sukcesem referendum w sprawie odwołania prezydenta Krakowa Aleksandra Miszalskiego pokazało, że uważany za zaporowy próg frekwencji wcale nie musi chronić lokalnych włodarzy. Można się spodziewać, że zachęceni krakowskim przykładem kolejni lokalni działacze i samorządowcy będą teraz sięgać po narzędzie referendum w innych miastach. Gdzie jeszcze możemy się go spodziewać?
Rzeszów – już padła zapowiedź
Zapowiedź przedstawiania projektu uchwały w sprawie odwołania prezydenta Rzeszowa Konrad Fijołka na najbliższym posiedzeniu rady miasta (a więc we wtorek, 26 maja) już złożył wiceprzewodniczący rady miejskiej Jacek Strojny. Choć ostateczną decyzję uzależnił od atmosfery, jaka będzie panowała w trakcie obrad. W Polsce referendum w sprawie odwołania prezydenta miasta mogą zainicjować nie tylko mieszkańcy, ale także rada miasta – jeśli wniosek złożony przez co najmniej jedną czwartą radnych poprze w głosowaniu imiennym trzy piąte rady.
Kluby znajdujące się w opozycji do Fijołka nie mają takiej większości. Nieudane głosowanie może stać się jednak początkiem kampanii na rzecz zbiórki podpisów pod wnioskiem o organizację referendum z woli mieszkańców – o ile temat politycznie chwyci.
By referendum było ważne, musiałoby w nim zagłosować 40,3 tys. osób – a więc o 19 tys. mniej niż w drugiej turze miał w stolicy województwa podkarpackiego Karol Nawrocki. Jednocześnie Fijołek wygrał w 2024 r. zdecydowaną przewagą prawie 10 pkt proc. W Krakowie Aleksander Miszalski różnicą zaledwie 2,08 pkt proc. Chociaż w Zabrzu większa przewaga – prawie 16 pkt proc. – nie uchroniła przed odwołaniem Agnieszki Rupniewskiej. Prezydentka z KO popełniła jednak wiele błędów, które zantagonizowały przeciw niej całe środowisko lokalne.
Wrocław – do trzech razy sztuka?
Sukces referendum w Krakowie może zachęcić aktywistów z Wrocławia do tego, by spróbować po raz trzeci odwołać Jacka Sutryka. Próbowano już dwukrotnie, barierą okazała się jak dotąd konieczność zebrania wymaganej liczby podpisów – 10 proc. uprawnionych do głosowania w danej jednostce samorządu terytorialnego. W wypadku stolicy Dolnego Śląska oznacza 46,6 tys. Za pierwszym razem zabrakło 13 tys., za drugim – ponad 26 tys.
Sukces referendum w Krakowie może jednak zmienić lokalną dynamikę polityczną także nad Odrą. Na Sutryku ciążą zarzuty prokuratorskie w związku z aferą Collegium Humanum, przeciwnicy zarzucają mu też kolesiostwo i niespełnienie obietnic wyborczych.
Próg referendalny we Wrocławiu wynosiłby tylko 22 proc., co przy mobilizacji całej prawicy plus krytykującej Sutryka Partii Razem nie jest zaporową barierą. Pytanie, czy lokalne środowiska podołają ze zbiórką podpisów. W Krakowie Miszalski mierzył się z dobrze zorganizowaną, od lat osadzoną w mieście opozycją docierającą także do wyborców spoza trzech prawic. We Wrocławiu z kolei środowiska opozycyjne wobec Sutryka wyraźnie mają problem z polityczną organizacją i skutecznością.
Częstochowa – już rozważają zbiórkę
Problemy ma także politycznie związany z Nową Lewicą prezydent Częstochowy Krzysztof Matyjaszczyk. W lutym został zatrzymany przez Centralne Biuro Antykorupcyjne, a prokuratura postawiła ma zarzuty przyjmowania korzyści majątkowych od przedsiębiorców, którym zależało na konkretnych decyzjach władz miejskich. Matyjaszczyk twierdzi, że to pomówienia.
Sąd nie zgodził się na jego aresztowanie, ale utrzymał wolnościowe środki zapobiegawcze, jakie zastosowała prokuratura – w tym odsunięcie od pełnienia obowiązków prezydenta. Przejął je jego zastępca Zdzisław Wolski.
W kwietniu klub PiS próbował przegłosować na Radzie Miasta wniosek o referendum w sprawie odwołania Matyjaszczyka. Nie zebrał jednak wymaganej większości. Jak podają media, lokalne stowarzyszenia rozważają zbiórkę podpisów pod obywatelskim wnioskiem.
Poznań – czy jest dość niezadowolonych?
W styczniu media informowały, że grunt w sprawie możliwego odwołania prezydenta Poznania Jacka Jaśkowiaka badają lokalni społecznicy. – Widzimy taką potrzebę już od dawna. Te głosy podnoszą się od dłuższego czasu. A ci, którzy się wcześniej nie interesowali, zobaczyli również niezadowolenie części członków Koalicji Obywatelskiej, czego wcześniej nie widzieli – mówiła wtedy Anna Sokolnicka-Elzanowska z lokalnego Stowarzyszenia Plac Wolności.
Ostatnie miesiące to także narastający konflikt między prezydentem Jaśkowiakiem a Partią Razem. W kwietniu doszło do konfrontacji między prezydentem Poznania a posłanką Marceliną Zawiszą, która oskarża go o to, że nie wydał jej dokumentów, jakich zażądała w ramach kontroli poselskiej. Dotyczyła ona działań miasta na terenie Osiedla Maltańskiego, którego mieszkańcy znajdują się w sporze z władzami. Posłanka złożyła wniosek w CBA o kontrolę działań poznańskiego magistratu, Jaśkowiak z kolei zapowiedział zaskarżenie działań polityczki do prokuratury i sejmowej komisji etyki poselskiej.
Pytanie jednak, czy środowiska przeciwne prezydentowi są dość silne, by poważnie myśleć o referendum. Już po krakowskim referendum Sokolniccka-Elzanowska mówiła Radiu Poznań: – Widzimy bardzo dużo niezadowolonych, ale nie wiemy, czy wystarczająco.
Zwróciła też uwagę na to, że zwolennicy referendum nie dysponują takimi środkami finansowymi, jakie mieli organizatorzy referendum w Krakowie.
Znów, podobnie jak we Wrocławiu sprawa może rozbić się o słabość lokalnej opozycji wobec prezydenta z KO, zwłaszcza tej niezwiązanej z prawicą i zdolnej dotrzeć także do liberalno-lewicowych wyborców.
Gliwice – najłatwiejszy cel?
W trakcie wieczoru wyborczego w Polsat News Łukasz Pawłowski z przeprowadzającej badania exit poll w Krakowie grupy OGB wskazywał Gliwice jako miasto, gdzie mogłoby się powieść kolejne referendum. Do ważności referendum potrzeba tam 29 tys. głosów, a więc mniej o sześć tysięcy niż w drugiej turze zdobył w tym mieście rok temu Karol Nawrocki.
Prezydentką Gliwic jest Katarzyna Kuczyńska-Budka – żona posła Borysa Budki, która wygrała w drugiej turze różnicą zaledwie 1,12 pkt proc. Wszystko to czyni z niej łatwy cel w referendum dającym się potraktować jako mobilizacja przeciw rządowi i całej KO. Jednocześnie Gliwice, miasto liczące niecałe 170 tys. mieszkańców, czwarte pod względem wielkości w województwie śląskim i 19. w kraju, nie są szczególnie widoczne ogólnopolsko, co też niekoniecznie musi zachęcać wielkich politycznych graczy do mobilizacji.
W każdym razie w najbliższych miesiącach przekonamy się, czy Kraków i Zabrze były wyjątkowymi przypadkami, czy początkiem nowej fali. Bo można też wskazać na specyficzne uwarunkowania obu miast: w przypadku Zabrza oczywistych błędów nowej prezydentki, w przypadku Krakowa – bardzo silnej lokalnej nieprawicowej opozycji. A takie specyficzne uwarunkowania niekoniecznie będą się powtarzać w innych miejscach.