Przez tsunami zginęło 300 tys. osób, ale ani jedno dzikie zwierzę. Wszystkie wiedziały, że muszą uciec

Chińscy badacze założyli kilkudziesięciu pszczołom maleńkie czujniki RFID, które pozwoliły śledzić trasy ich lotu, a następnie przez 34 dni dokładnie monitorowali ruch owadów. Z zebranych danych, opublikowanych w najnowszym numerze specjalistycznego „Insect Science”, wynika, że kiedy zanosi się na deszcz, pszczoły wylatują z ula na dłużej i zatrzymują się na kwiatach częściej w porównaniu z dniami poprzedzającymi ładną wyżową aurę.

Zwierzęcy szósty zmysł

O tym, że zwierzęta mają szósty zmysł i potrafią wyczuwać zmianę pogody, większości z nas nie trzeba przekonywać. Wystarczy spojrzeć choćby na niezwykłą popularność amerykańskiej pogodynki – świstaka Phila.

To oczywiście tylko uroczy obyczaj niemający nic wspólnego z nauką. Jednak od niedawna naukowcy coraz dokładniej przyglądają się zwierzęcemu szóstemu zmysłowi. I znajdują kolejne dowody, że zwierzęta naprawdę przeczuwają więcej niż my i lepiej odczytują sygnały z atmosfery czy wnętrza ziemi. A kiedyś ich niezwykłe zdolności mogą uratować nam życie.

Po opublikowaniu wyników chińskiego badania naukowcy na całym świecie zaczęli zastanawiać się, skąd pszczoły z takim wyprzedzeniem wiedzą, że zbiera się na deszcz? Tego dokładnie nie wiadomo, ale badacze sądzą, że pomaga im w tym umiejętność wyczuwania drobnych zmian w ciśnieniu atmosferycznym powietrza.

To dość powszechna umiejętność w świecie zwierząt. Mają ją również ptaki, czego dowiedli naukowcy z Western University’s Advanced Facility for Avian Research (AFAR) w USA za pomocą niecodziennego eksperymentu. Wykorzystali do tego jedyny na świecie hipobaryczny tunel wiatrowy, który pozwala badać lot ptaków na dużych wysokościach – zespół dr. Scotta MacDougall-Shackletona umieścił w nim wróble.

Kiedy ptaki spały w tunelu, uczeni delikatnie zmieniali ciśnienie powietrza i temperaturę, naśladując zmiany w pogodzie zachodzące przed wiosenną burzą. – Kiedy ptaki budzą się po nocnym wypoczynku, najpierw podskakują, rozprostowują skrzydła i czyszczą je dziobem, a dopiero potem udają się na poszukiwanie pożywienia – mówi dr MacDougall-Shackleton.

Tym razem jednak nie zawracały sobie głowy takimi drobiazgami, tylko natychmiast rzucały się do jedzenia, tak jakby wiedziały, że trzeba najeść się przed burzą. To pierwszy dowód, że ptaki są w stanie odczytać najdelikatniejsze sygnały w otoczeniu zwiastujące zmianę pogody. – Teraz już wiemy, że ptaki, zarówno te zimujące, jak i migrujące, mają swój wewnętrzny barometr, dzięki któremu mogą podejmować decyzje, czy lecieć dalej, czy zatrzymać się na posiłek – mówi dr MacDougall-Shackleton.

Ptaki zwiastujące tornado

Ale ptaki potrafią przewidzieć bardziej dramatyczne wydarzenia niż deszcz czy wiosenna burza – na przykład nadchodzące tornado wyczuwają lasówki złotoskrzydłe, podobne do sikorek maleńkie ptaki zamieszkujące USA. Jak dowodzi zespół biologów z University of California w Berkeley w piśmie „Current Biology”, ptaki te przeczuły gigantyczną falę tornad w USA w kwietniu 2014 r. W tym czasie zupełnie przypadkiem ornitolodzy badali ich zachowanie za pomocą maleńkich transmiterów umieszczonych na grzbiecie.

Kiedy tornada dopiero formowały się na Atlantyku, setki mil od miejsc, w których mieszkały lasówki, ptaki już je wyczuły. Dzień przed tym, gdy wichura dotarła do USA, lasówki poderwały się do lotu z miejsc swojego żerowania i odleciały 1000 mil dalej. Niestety, niezwykłe zachowanie lasówek naukowcy zrozumieli dopiero po tym, jak tornado uderzyło w Stany i zabiło kilkadziesiąt osób.

Dziś naukowcy są niemal pewni, że ptaki uciekły, bo usłyszały dźwięki o niezwykle niskich częstotliwościach, tzw. infradźwięki, które powstają podczas formowania się głębokiego niżu i niosą się na olbrzymie odległości. – Nie mamy jednoznacznych dowodów, że lasówki usłyszały infradźwięki, ale jest to bardzo prawdopodobne, bo z niedawnych badań wiemy, że ptaki te są zdolne do odbierania takich fal dźwiękowych – mówił dr Henry Streby, autor tego odkrycia.

Jego zdaniem nie ulega wątpliwości, że lasówki złototoskrzydłe mogą być w przyszłości sprzymierzeńcami ludzi w prognozowaniu tornad. Ale podobny system wczesnego ostrzegania mogą zapewnić nam także rekiny. W 2001 r. pracownicy Mote Marine Laboratory na Florydzie zauważyli, że młode rekiny przebywające na płytkich wodach nagle zaczęły gremialnie uciekać w stronę otwartego oceanu. Okazało się, że kilkadziesiąt godzin później w rejon ten uderzyło duże tornado. Kiedy się skończyło, młode rekiny jakby nigdy nic wróciły na płycizny.

Sprytne rekiny

Dr Nick Whitney, biorący udział w programie OCEARCH Global Shark Tracker, w którym bada się trasy rekinów wyposażonych w nadajniki GPS, podobne zachowanie zauważył wśród dorosłych żarłaczy białych. Kiedy w listopadzie 2012 r. na Atlantyku formował się huragan Sandy, rekiny nagle zniknęły z odbiorników. – Prawdopodobnie dlatego, że uciekły na bardzo głębokie wody, skąd sygnał się już nie wydostawał – uważa dr Whitney.

W jaki sposób rekiny przewidziały nadejście tornad? Zapewne pomógł im w tym biegnący wzdłuż ich ciała rząd bardzo czułych receptorów czuciowych służących do utrzymania równowagi i orientacji w wodzie. Służą one rekinom do wyczuwania niewielkich wibracji w wodzie wywołanych obecnością ofiary, ale jak twierdzi dr Laureen Smith z Aberdeen University, studiująca zachowania rekinów, za pomocą tych receptorów rekiny są w stanie odbierać również nawet minimalne zmiany ciśnienia wody.

Naukowcy mają nadzieję, że dzięki lepszemu poznaniu zwyczajów zwierząt będziemy mogli precyzyjniej przewidywać większość katastrof naturalnych, jak choćby trzęsienia ziemi. – Wychowałam się w Hiszpanii, w rejonie aktywnym sejsmicznie. Moja mama do dzisiaj wspomina, jak kiedyś, przed szczególnie silnym trzęsieniem ziemi, przez całą noc wyły psy i ryczały osły, jakby doskonale wiedziały, co się wydarzy – opowiada prof. Nuria Selva z Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie.

W chińskim mieście Haicheng w lutym 1975 r. na podstawie podobnego, nietypowego zachowania zwierząt władze podjęły decyzję o ewakuacji ludności. W ten sposób uratowano tysiące ludzi. Kilka dni po opuszczeniu przez nich domów nastąpiło bowiem w tym rejonie potężne trzęsienie ziemi o sile 7 stopni w skali Richtera.

Zwierzęta próbują nas ostrzec

Jednak nie zawsze ludzie wierzą zwierzętom. Nie zarządzono więc ewakuacji, gdy w grudniu 2004 r. gigantyczne trzęsienie ziemi nawiedziło Ocean Indyjski w pobliżu Sumatry. W jego wyniku powstało ogromne tsunami, które zalało wybrzeża Tajlandii, Indonezji i Indii. Zginęło wtedy prawie 300 tys. osób, ale ani jedno dzikie zwierzę! Wszystkie zwierzęta zdążyły uciec w głąb lądu przed śmiercionośnymi falami.

– Po tamtych wydarzeniach wśród naukowców rozgorzała dyskusja, czy nie objąć stałym monitoringiem zachowań zwierząt, które mogłoby nas ostrzegać przed nadchodzącymi trzęsieniami ziemi – mówi prof. Selva.

Mechanizm rozpoznawania nadchodzących trzęsień ziemi nie jest do końca wyjaśniony. Niektórzy biolodzy i sejsmolodzy uważają, że zwierzęta wyczuwają zbliżające się wstrząsy, bo odbierają niewyczuwalne dla ludzkich zmysłów i przyrządów fale przebiegające przez skorupę ziemską, zanim nastąpi wstrząs. Możliwe, że mają też zdolność do odbierania niezwykle delikatnych zmian w polu magnetycznym ziemi, które prawdopodobnie następują przed trzęsieniem ziemi czy wybuchem wulkanu. Na pewno zmysł pozwalający wyczuwać pole magnetyczne naszej planety mają ptaki, które nawigują, posługując się wewnętrznym kompasem, dlatego i one często reagują na zbliżające się trzęsienia ziemi.

Możliwe, że w przyszłości w przewidywaniu katastrof naturalnych pomogą nam także walenie, które zdaniem naukowców mają wysoko rozwinięty zmysł magnetyczny. Badacze zaobserwowali zmiany w zachowaniu waleni podczas burz słonecznych na Słońcu, kiedy występują znaczne zakłócenia w magnetosferze naszej planety. Delfiny pojawiają się wówczas w miejscach, w których zazwyczaj się ich nie widuje. W podobny sposób mogą reagować, kiedy wyczują zmiany magnetyczne towarzyszące trzęsieniom ziemi.

To dziś oczywiście tylko hipotezy, ale naukowcy wiedzą już, że zwierzęcego szóstego zmysłu nie należy lekceważyć. – Wciąż mamy szczątkową wiedzę na temat tego, w jaki sposób zwierzęta odbierają bodźce ze świata zewnętrznego i jakimi zmysłami dysponują – mówi prof. Selva. I opowiada, że w Hiszpanii bardzo wiele ptaków migrujących już wróciło z Afryki. Czy podjęły decyzję o powrocie, bo czują, że wiosna w tym roku do Europy przyjdzie szybciej? O tym przekonamy się już za parę tygodni.