Klęska Rosji w Mali. Co porażka w Kidal oznacza dla wpływów Kremla?

Rosyjscy najemnicy w Mali w teorii mieli powstrzymać islamskich ekstremistów i tuareskich separatystów. W praktyce ich główny cel jest inny. Są kluczowym gwarantem bezpieczeństwa dla rządzącej tam junty wojskowej.

– To uzależnienie wynika przede wszystkim z potrzeby przetrwania reżimu, a nie z autentycznego partnerstwa w zakresie zwalczania terroryzmu – mówi Interii Justyna Gudzowska, dyrektor wykonawcza The Sentry, amerykańskiego think tanku, który tropi brudne pieniądze w konfliktach zbrojnych, korupcję i łamanie praw człowieka.

– Rosja potraktowała Mali priorytetowo – dodaje dr hab. Wiesław Lizak z Uniwersytetu Warszawskiego. Jednak w kwietniu Rosjanie przegrali bitwę o Kidal na północy kraju. Korpus Afrykański okazał się nieskuteczny. Dlatego naszych rozmówców pytamy o przyszłość rosyjskiej obecności w Afryce.

Afryka stała się polem konkurencji światowych potęg. Sahel – region wzdłuż południowych obrzeży Sahary – tradycyjnie związany był polityczną i ekonomiczną opieką Francji. W ostatnich latach doszło tam jednak do radykalnej zmiany i, mówiąc wprost, Francuzów zaczęli wypierać Rosjanie.

– W Afryce Zachodniej narastały coraz bardziej krytyczne głosy wobec stosunków z Francją. Oskarżano ją o neokolonialne metody działania. Głosy te były zresztą podsycane przez propagandę rosyjską, która świetnie wykorzystywała komunikatory i media społecznościowe. Francja – i szerzej Zachód – byli przedstawiany jako zagrożenie, które realizuje swoje interesy kosztem Afryki – tłumaczy Wiesław Lizak.

Region Sahelu, destabilizowany również przez grupy dżihadystyczne, powoli zaczął ulegać Rosjanom. W Mali doszło do dwóch zamachów stanu, w wyniku których władzę przejął w 2021 roku wojskowy Assimi Goita. Rok później do podobnych wydarzeń doszło w Burkina Faso, a potem w Nigrze. Nowe rządy zadeklarowały współpracę z Rosją.

W Mali junta doprowadziła do wycofania się sił francuskich oraz misji ONZ. – Potrzebowała zewnętrznego gwaranta bezpieczeństwa, który chroniłby reżim. Tę rolę od stycznia 2022 roku pełniła Grupa Wagnera, a następnie jej kontrakt przejął Korpus Afrykański – wskazuje Justyna Gudzowska.

Korpus Afrykański powstał po śmierci Jewgienija Prigożyna i przejął interesy Grupy Wagnera w Afryce, np. Republice Środkowoafrykańskiej. Najemnicza formacja ma być gwarantem realizacji interesów Rosji w Afryce. Nie jest częścią rosyjskiej armii, ale faktycznie podlega kontroli Kremla.

– Jest bezpośrednio sterowany przez Moskwę, a Moskwa, biorąc pod uwagę trudne relacje z Zachodem, zaczęła przyznawać, że korpus realizuje jej interesy – zaznacza Lizak.

Architektem współpracy z Rosją w Mali był minister obrony Sadio Camara. – Szkolony w Rosji, funkcjonował jako główny kanał komunikacji z Moskwą – podkreśla Gudzowska i dodaje, że Camara był „kluczowym ogniwem” w kontaktach z Kremlem. Był, bo 25 kwietnia wyleciał w powietrze.

Zamach na ministra to część ataków, jakie w kwietniu przeprowadzili tuarescy separatyści – Front Wyzwolenia Azawadu wraz z koalicją ugrupowań islamskich. W ramach tej współpracy bojownicy zajęli też Kidal – miasto w północnym-wschodniej części kraju.

– Porażka w Kidal była najpoważniejszym dotychczas niepowodzeniem rosyjskiego projektu afrykańskiego, zarówno pod względem militarnym, jak i wizerunkowym. Nagrania pokazujące wycofujące się konwoje Korpusu Afrykańskiego, wyśmiewane przez obserwatorów, zostaną w pamięci elit politycznych regionu i utrudnią Rosji pozyskiwanie nowych klientów – komentuje dyrektor The Sentry.

Zaznacza jednak, że utrzymanie kontroli nad północną częścią Mali nigdy nie było podstawą kontraktu Korpusu Afrykańskiego. – Głównym zadaniem było utrzymanie Goity przy władzy i ochrona kluczowych punktów, lotniska, stolicy i najważniejszych osób – wskazuje. Kontrakt realizowany jest nadal, ale śmierć Camary rodzi pytania o skuteczność ochrony, jaką Rosjanie zapewniają juncie.

Nasza rozmówczyni dodaje, że rosyjska obecność w Mali opiera się kilku kluczowych mechanizmach.

To korytarz transportowy przez Gwineę, rosyjskie firmy pomagające w dostawach broni czy też wymiana surowców w zamian za bezpieczeństwo. – Kluczowe pozostaje pytanie czy będą mogły funkcjonować w warunkach pogorszonej sytuacji operacyjnej. Dotychczasowe dowody wskazują, że tak. Kreml ma silną motywację, by zaakceptować koszty wizerunkowe i ostatnie straty, zamiast rezygnować z wpływów budowanych przez lata – uważa Gudzowska.

Koszty są też czysto finansowe. Rozmówczyni Interii wskazuje, jak wiele Rosja płaci za swoją obecność w Mali.

Teoretycznie kontrakt Mali z Korpusem Afrykańskim zakłada, że za obecność najemników płaci rząd. W ubiegłym tygodniu Africa Defense Forum (ADF) – magazyn wydawany przez Dowództwo Wojskowe USA w Afryce – opublikował analizę, z której wynika, że do tej pory na ten cel wydano prawie miliard dolarów.

Liczebność korpusu w Mali jest zmienna. Kiedy w 2024 roku najemnicy pomagali przejąć kontrolę nad północą kraju, według ADF kontyngent liczył około 2500 bojowników.

Finansowanie korpusu ma jednak bardziej skomplikowaną historię. – W 2021 roku uzgodniona stawka wynosiła podobno około sześciu miliardów franków CFA miesięcznie, czyli blisko 11 milionów dolarów – mówi nam Gudzowska. Frank CFA to jednostka monetarna w niektórych krajach Afryki, związana sztywnym kursem z euro.

– Bardzo szybko okazało się jednak, że to kwota nie do udźwignięcia dla Mali. Płatności zostały przerwane w połowie 2022 roku, a następnie obniżone – wskazuje nasza rozmówczyni. The Sentry w 2025 roku przeprowadziło śledztwo na temat finansowania najemników.