Najbardziej trujący grzyb w Polsce. Mylą go z jadalną kanią

Jak rozpoznać najbardziej trujący grzyb w Polsce?

Muchomor sromotnikowy lub zielonawy (Amanita phalloides (Vaill. ex Fr.) zwykle ma kapelusz o średnicy od kilku do kilkunastu centymetrów. Jego barwa obejmuje oliwkową zieleń, żółtawe odcienie, szarość, a czasem niemal czystą biel. Powierzchnia kapelusza jest przeważnie gładka, bez charakterystycznych białych kropek znanych z muchomora czerwonego. Pod spodem znajdują się gęste, białe blaszki. Trzon jest jasny, smukły i często pokryty delikatnym zygzakowatym rysunkiem. W jego górnej części może występować zwisający pierścień. Owocniki wyrastają od lata do jesieni, często w sąsiedztwie dębów oraz buków.

Najważniejsza cecha ukrywa się jednak przy ziemi. Dolna część trzonu tkwi w błoniastej pochwie przypominającej luźną torebkę. Nad nią znajduje się bulwiaste zgrubienie. Grzybiarz, który odcina sam kapelusz albo trzon tuż nad ściółką, traci więc najcenniejszą wskazówkę rozpoznawczą. Owocnik przeznaczony do identyfikacji trzeba ostrożnie wyjąć w całości, wraz z podstawą. Pierścień również nie daje pełnej pewności, ponieważ u starszych lub uszkodzonych okazów może odpaść.

Zapach i smak stanowią szczególnie zdradliwą pułapkę, ponieważ młody muchomor zielonawy może pachnieć słabo, a toksyczne związki nie wysyłają wyraźnego ostrzeżenia sensorycznego. Z wiekiem jego aromat staje się słodkawy, miodowy. Próbowanie surowego fragmentu grzyba w celu rozpoznania gatunku stwarza zbędne ryzyko i nie daje wiarygodnego wyniku. Zdjęcie wykonane telefonem również może ukryć pochwę, zmienić odcień kapelusza albo zatrzeć strukturę trzonu. Jeśli mamy najmniejsze wątpliwości owocnik lepiej zostawić w lesie lub przekazać do oceny grzyboznawcy w stacji sanitarno-epidemiologicznej

Dlaczego zatrucie muchomorem sromotnikowym jest tak podstępne?

Najgroźniejsze związki obecne w muchomorze sromotnikowym to amatoksyny, zwłaszcza alfa-amanityna. Toksyna blokuje enzym potrzebny komórkom do odczytywania informacji zapisanej w DNA i wytwarzania białek. Można porównać ją do awarii, która zatrzymuje linię produkcyjną wewnątrz komórki. Bez nowych białek komórka nie potrafi się naprawiać ani prawidłowo pracować. Szczególnie mocno cierpi wątroba, która przechwytuje toksynę z krwi. W ciężkim zatruciu uszkodzeniu ulegają także nerki i inne narządy.

Przez pierwsze 6-24 godziny po zjedzeniu muchomora sromotnikowego zatruty może nie odczuwać żadnych dolegliwości. Dopiero później pojawiają się:

• gwałtowna, wodnista biegunka;

• silny ból brzucha;

• nudności i uporczywe wymioty.

Tak długie opóźnienie powinno wzbudzić szczególny niepokój, ponieważ wskazuje, że przyczyną mogą być amatoksyny. Gdy organizm zaczyna reagować, trucizna została już wchłonięta z przewodu pokarmowego i dotarła do wątroby.

Po gwałtownych problemach żołądkowo-jelitowych może nadejść pozorna poprawa. Wymioty ustępują, brzuch boli mniej, a poszkodowany zaczyna wierzyć, że organizm poradził sobie z trucizną. W tym samym czasie uszkodzenie wątroby nadal postępuje. Kolejna faza może przynieść żółtaczkę, zaburzenia krzepnięcia, spadek poziomu glukozy, zaburzenia świadomości oraz ostrą niewydolność wątroby. W najcięższych przypadkach konieczne może być pilne przeszczepienie narządu.

Obróbka kuchenna nie rozwiązuje problemu. W badaniu laboratoryjnym alfa-amanityna zachowała aktywność biologiczną nawet po podgrzewaniu w temperaturze 90 stopni Celsjusza przez 16 godzin. Długie gotowanie, smażenie, marynowanie czy suszenie nie zamieniają więc trującego owocnika w bezpieczny posiłek. Nie działają również ludowe testy z cebulą, mlekiem ani srebrną łyżeczką. Trujący grzyb nie musi zmienić smaku, zapachu ani wyglądu potrawy.

Po zjedzeniu podejrzanych grzybów trzeba natychmiast zadzwonić pod numer 112 albo zgłosić się do szpitalnego oddziału ratunkowego. Czekanie na pierwsze objawy zabiera czas potrzebny lekarzom. Warto zabezpieczyć resztki dania, surowe owocniki, obierki oraz fotografie zbioru. Pozostałe osoby, które jadły tę samą potrawę, także powinny otrzymać pilną pomoc medyczną, nawet jeśli czują się dobrze.

Z jakimi jadalnymi grzybami najczęściej mylony jest sromotnik?

Najgroźniejszą pomyłką jest uznanie muchomora zielonawego za czubajkę kanię. Dojrzała kania ma szeroki kapelusz pokryty brązowymi łuskami, wyraźny garbek pośrodku oraz wysoki trzon z ciemnym wzorem przypominającym skórę węża. Jej masywny pierścień zwykle można przesuwać wzdłuż trzonu. Podstawa bywa zgrubiała, ale nie otacza jej błoniasta pochwa. Muchomor ma przeważnie gładszy kapelusz, przyrośnięty pierścień oraz charakterystyczną „torebkę” u podstawy.

Największe ryzyko stwarzają młode owocniki. Kania z zamkniętym kapeluszem nie ma jeszcze dobrze widocznego garbka i łusek, dlatego może przypominać jasnego muchomora. Ruchomy pierścień stanowi cenną wskazówkę, lecz nie powinien przesądzać o rozpoznaniu. Może być uszkodzony lub słabo rozwinięty. Przed włożeniem grzyba do koszyka trzeba więc obejrzeć cały owocnik, łącznie z podstawą trzonu.

Muchomor zielonawy bywa mylony również z innymi jadalnymi grzybami blaszkowymi:

• gąska zielonka: ma żółte lub żółtozielone blaszki, które u muchomora pozostają białe. Nie tworzy pierścienia ani błoniastej pochwy otaczającej podstawę trzonu;

• gołąbek zielonawy: wyróżnia się kruchym miąższem. Jego trzon łatwo przełamuje się niczym kawałek kredy. Nie ma pierścienia, bulwiastej podstawy ani błoniastej „torebki”;

• młode pieczarki: mogą mieć jasny, zaokrąglony kapelusz, lecz ich blaszki z wiekiem zmieniają barwę – najpierw są różowe, później stają się brązowe lub niemal czarne. Blaszki muchomora zielonawego zachowują biały kolor;

• czubajka czerwieniejąca: ma łuskowaty kapelusz, a jej miąższ po przecięciu lub uciśnięciu czerwienieje. Na trzonie nie występuje wzór typowy dla dojrzałej kani, dlatego niedoświadczony grzybiarz może pomylić ją zarówno z kanią, jak i niebezpiecznym muchomorem.

Początkujący grzybiarze powinni zaczynać od dobrze rozpoznanych gatunków rurkowych, czyli mających pod kapeluszem strukturę przypominającą gąbkę. Wśród występujących w Polsce grzybów z tej grupy nie ma gatunków śmiertelnie trujących. Część może jednak wywołać dolegliwości żołądkowe albo zepsuć całe danie silnie gorzkim smakiem. Grzyby blaszkowe wymagają znacznie większej wiedzy, ponieważ właśnie do tej grupy należą śmiertelnie niebezpieczne muchomory.

Aplikacja, internetowa grupa i zdjęcie wykonane telefonem mogą pomagać w nauce, lecz nie powinny decydować o zjedzeniu niepewnego owocnika. Kadr często nie obejmuje podstawy trzonu, a oświetlenie zmienia odcień kapelusza. Brud, wilgoć oraz uszkodzenia zacierają kolejne cechy rozpoznawcze. Jeśli grzyb wzbudza jakiekolwiek wątpliwości, powinien zostać w lesie albo trafić do oceny grzyboznawcy. W przypadku muchomora sromotnikowego ostrożność nie jest przesadą. Jeden błędnie rozpoznany owocnik może zatruć całą potrawę.