Po co samodzielnie szukać odpowiedzi, skoro w kilka sekund poda ją sztuczna inteligencja? Paradoksalnie właśnie w erze ChatGPT umiejętność samodzielnego myślenia i wyciągania wniosków staje się jedną z najcenniejszych kompetencji. Dlaczego?
Już starożytny filozof Sokrates uważał, że mądrość to nie bezrefleksyjne przyjmowanie rzeczywistości, ale proces jej przetwarzania. Użył nawet metafory „rodzenia” wiedzy, wprost nawiązując do położnictwa. Platon ostrzegał ludzi przed pismem, które, jego zdaniem, miałoby dawać jedynie pozory wiedzy. Na piedestale stawiał ćwiczenie pamięci i wewnętrzny dyskurs. Oświeceniowy mędrzec Immanuel Kant uważał, że samodzielne myślenie pozwala człowiekowi podejmować własne decyzje, bez zewnętrznych wpływów, które przecież nie muszą być dla nas dobre. A jak jest dziś?
Najnowszy Newsweek Psychologia już w sprzedaży!
Foto: Materiały prasowe
Wiedza z drugiej ręki
W psychologii i kognitywistyce samodzielne formułowanie wniosków rozumiane jest jako aktywny proces myślenia. Najpierw odbieramy z otoczenia surowe informacje — pochodzące z obserwacji, rozmów czy własnych doświadczeń. Następnie interpretujemy je przez pryzmat emocji, posiadanej wiedzy, wcześniejszych doświadczeń, przekonań i wyznawanych wartości. Dopiero na tej podstawie dochodzimy do określonych wniosków. Mogą one być dla nas satysfakcjonujące (np. gdy uznajemy, że zachowaliśmy się zgodnie z własnymi zasadami), neutralne lub trudne do przyjęcia (np. gdy uświadamiamy sobie, że ważna dla nas relacja dobiegła końca lub przestała nam służyć).
W wieku nastoletnim myślenie odgrywa niezwykle ważną rolę. To czas odkrywania siebie, swojej tożsamości, krystalizowania się sieci społecznej, systemu wartości. W tym okresie często dochodzi do tzw. moratorium, a więc procesu poszukiwania swojej życiowej drogi, bez podejmowania żadnych konkretnych zobowiązań. Młoda osoba może rozważać aplikowanie na studia medyczne, ale zastanawiać się także nad wolontariatem. Często młodzież pomaturalna decyduje się na tzw. gap year, czyli na rok bez studiów, pracy czy nauki szkolnej poświęcony jedynie na myślenie nad własną przyszłością i swobodne wypróbowywanie różnych opcji.
Z najnowszego raportu „Nastolatki 3.0” opublikowanego przez Polski Instytut Badawczy NASK wynika, że 70 proc. polskich nastolatków deklaruje doświadczenie w wykorzystywaniu narzędzi sztucznej inteligencji, a co dziesiąty używa ich codziennie. Aż 48 proc. młodych osób używa AI bezpośrednio do nauki, a 40 proc. przyznaje, że odrabia z nią prace domowe. Zamiast popularnej jeszcze kilka lat temu Wikipedii czy wyszukiwarki Google — nastolatkowie współcześnie preferują szybką odpowiedź i sprowadzają proces poszukiwania do minimum.
Amerykański ośrodek badawczy Pew Research Center opublikował w 2026 r. raport, z którego wynika, że co trzeci nastolatek używa narzędzi sztucznej inteligencji do edycji tekstów, a więc oddaje w zewnętrzne ręce proces nadawania ostatecznej struktury własnych myśli. Aż 12 proc. ankietowanych dorastających ludzi szuka w AI także emocjonalnego doradcy i prowadzi z chatbotami towarzyskie konwersacje.
Badania prowadzone przez RAND Corporation opublikowane w tym samym roku pokazały, że 67 proc. ankietowanej młodzieży uważa, że nadmierne wykorzystywanie zasobów sztucznej inteligencji obniża ich zdolność do samodzielnego myślenia. Jednocześnie nie przeszkadza im to wykorzystywać AI do np. odrabiania zadań domowych.
Dostępność, szybkość, brak wysiłku i — nieraz pozorna — poprawność informacji stają się ważnymi korzyściami, czasami ważniejszymi od własnego wkładu czy pełnej kontroli nad efektem końcowym.
Pojawia się także złudzenie kompetencji: osoba młoda może mieć wrażenie, że coś potrafi bądź pamięta, bo wie, gdzie może to znaleźć. To jednak iluzja, gdyż świat społeczny jest na tyle złożony, że nieraz wymaga aktywności, przyswojenia dużej ilości materiałów z różnych źródeł, a także analitycznego do nich podejścia. Bywa, że także treningu: żeby umieć kierować autem, należy przejeździć przynajmniej kilkadziesiąt godzin z instruktorem i zdać egzamin na prawo jazdy. W dobie szybko przekazywanej informacji nastolatek oglądający w kółko idealnie zmontowane filmy w mediach społecznościowych może ulec wrażeniu, że wie i umie dużo więcej niż w rzeczywistości, nagle stając się ekspertem w dziedzinie wystąpień publicznych, gotowania czy ćwiczeń siłowych.
Osoba, która przygotowała esej na lekcję historii w pełnej współpracy z AI, może mieć poczucie, że „zaliczyła” temat, jednak bez zaangażowania własnego myślenia wiedza pozostaje w pamięci dużo krócej. Nie ma też szansy, by została w pełni zintegrowana z pamięcią trwałą, a więc naszym osobistym słownikiem umysłowym, magazynem doświadczeń, przeżytych wydarzeń, wiedzy.
Cena świętego spokoju
Myślenie może prowadzić do konkretnych efektów — napisania eseju, podjęcia decyzji zakupowej czy nawiązania relacji. Przede wszystkim jest jednak złożonym procesem psychologicznym, który bez regularnego ćwiczenia staje się coraz trudniejszy i mniej naturalny. Szczególnie wyraźnie widać to u młodzieży, obciążonej gwałtownymi zmianami hormonalnymi, niepewnością dotyczącą przyszłości oraz poszukiwaniem własnego miejsca w grupie rówieśniczej.
Nastoletni opór przed poznawczym wysiłkiem ma także bardzo jednoznaczne neurobiologiczne uzasadnienie. Kora przedczołowa, odpowiedzialna za planowanie aktywności, hamowanie impulsów i podtrzymanie działania, rozwija się do nawet 25. roku życia. Jednocześnie układ nagrody jest niezwykle aktywny i łaknie szybkich efektów. Problem w tym, że adolescencja to także okres najbardziej intensywnego przycinania synaptycznego — nieużywane ścieżki neuronalne zanikają, a zdolność mózgu do znoszenia poznawczego trudu po prostu słabnie.
Nic więc dziwnego, że to właśnie nastolatkowie poszukują sposobów emocjonalnego ukojenia — intensywnie jak żadna inna grupa wiekowa. Ogromną ulgę przynosi tu wykorzystywanie sztucznej inteligencji do podejmowania decyzji, zaufanie osądowi kogoś bardziej pewnego siebie czy starszego albo ucieczka w uzależnienia, od telefonu, gier komputerowych, substancji chemicznych. Proces ulgi po dużym napięciu jest na tyle nagradzający, że młody człowiek chce to powtórzyć. Im częściej deleguje jakąś ważną decyzję w zewnętrzne ręce, tym bardziej trudność samodzielnych sądów rośnie.
To zrozumiały psychologicznie mechanizm: kiedy nie ma zagrożenia, czujność maleje, emocje stają się mniej intensywne, a ciało nie dostaje od mózgu impulsu do działania. Szybka odpowiedź redukuje skutecznie niepewność i wzmacnia przekonanie o tym, że wszystko jest w porządku. To jednak nie działa długoterminowo, ponieważ życie nie opiera się jedynie na podawaniu szybkich i bezrefleksyjnych odpowiedzi, ale także na np. skomplikowanych decyzjach moralnych czy światopoglądowych. Tutaj zamiast jednoznacznego sądu potrzeba długich godzin poświęconych na analizę sytuacji, rozważenia wszystkich za i przeciw.
Czasami zero-jedynkowy sąd w ogóle nie jest możliwy. Jak w przypadku problemów społecznych: dostęp do aborcji, służby zdrowia, eutanazji czy adopcji dzieci przez jednopłciowe pary. W takich momentach pozostaje wiele miejsca na własną opinię, na którą składają się nie tylko wychowanie czy kulturowe zaplecze, ale także styl myślenia, cechy osobowości, grupa rówieśnicza, życiowy moment. Kiedy więc w tak ważnych tematach młodzi zostają postawieni przed faktem dokonanym, np. ktoś narzuca im własną opinię, pojawia się tzw. psychologiczna reaktancja. Zjawisko to polega na poczuciu ogromnego dyskomfortu spowodowanego presją zewnętrzną, narzuceniem komuś cudzej opinii. Nastolatek bez wykrystalizowanego jeszcze systemu wartości może czuć się w takiej sytuacji wyjątkowo źle.
Dlaczego warto myśleć?
Budowanie własnej niezależności jest w wieku młodzieńczym jednym z najważniejszych zadań rozwojowych. Dużo bardziej rozwijające i naturalne od otrzymania gotowego rozwiązania problemu jest sformułowanie własnej opinii — choćby miała się ona później zmienić albo zderzyć ze zdaniem innych. To w dyskusji nastolatkowie uczą się zaufania do samego siebie, argumentacji, ugodowości, ale i pewnego nonkonformizmu. Kiedy jakaś ważna myśl spotka się z aprobatą czy ciekawością otoczenia, nastolatek czuje dumę, satysfakcję, staje się autonomiczną, dojrzałą jednostką. Najlepszy czas na odpowiedzenie sobie na ważne, filozoficzne pytania jest właśnie w nastoletniości. Osoba młoda zastanawia się często: „kim jestem?”, „jaki jest sens tego wszystkiego?”, „do czego mam w życiu dążyć?”. Każdy nastolatek może odpowiadać na te pytania inaczej — zależy to m.in. od genów, osobowości i życiowych doświadczeń. Dlatego oddawanie decyzji w tak ważnych sprawach innym osobom czy sztucznej inteligencji wiąże się z dużym ryzykiem.
Hipotetyzowanie, zadawanie pytań czy podważanie zastanego porządku świata rozwijają także kreatywność — komponent myślenia niezwykle przydatny w życiu i późniejszej pracy.
Myślenie, choć obciążające poznawczo, bywa bardzo przyjemne. Niektórzy młodzi celowo więc angażują się w spotkania kół filozoficznych, czytają dzieła myślicieli, piszą wiersze, biorą udział w pracach na rzecz ekologii czy społeczności lokalnej. To wszystko w dorosłości bardzo procentuje, sprzyja trzymaniu się swoich zasad i byciu asertywnym.
Samodzielne analizowanie i rozwiązywanie problemów wzmacnia poczucie własnej skuteczności znacznie bardziej niż korzystanie z gotowych odpowiedzi. Mówi o tym paradoks wysiłku. Choć z natury go unikamy, to w rzeczywistości aktywności, w które wkładamy najwięcej pracy, cenimy i lubimy najbardziej. To także budowanie rezerwy poznawczej. Nastolatkowie, którzy myślą samodzielnie, nie tylko zapewniają sobie większe możliwości w dorosłości, ale też chronią się tym samym przed depresją i stresem.
Małgorzata Osowiecka-Szczygieł — psycholożka i wykładowczyni. Pracuje w Akademii Medycznych i Społecznych Nauk Stosowanych w Elblągu, prowadzi zajęcia na Uniwersytecie WSB w Gdańsku oraz na Uniwersytecie SWPS w Sopocie i Warszawie. Naukowo zajmuje się wpływem kontaktu z poezją na twórcze myślenie, a także pisaniem ekspresyjnym jako formą terapii wśród osób z doświadczeniem traumy czy chorujących przewlekle. Prowadzi zajęcia m.in. z: psychometrii, statystyki, psychologii poznawczej, interwencji kryzysowej, diagnozy twórczości oraz emocji i motywacji. Prowadzi także warsztaty i szkolenia z twórczego rozwoju dla firm i instytucji. Zajmuje się promocją debiutanckiego tomu poezji „Plama na świecie”