Ważna lekcja z zamachów 11 września. Terroryzm przybiera dziś nową formę

Najważniejszą lekcją dla antyterrorystów było wtedy to, że tak katastrofalne akty przemocy nie wymagają zaawansowanych narzędzi ani ogromnych zasobów — wystarczy zła wola, staranne przygotowanie i umiejętność wykorzystania luk, które są na wyciągnięcie ręki.

Jednak w ciągu 25 lat od tej tragedii, która na zawsze odmieniła losy Stanów Zjednoczonych i dużej części świata, gwałtowny rozwój technologii powszechnie dostępnych każdemu, kto ma dostęp do internetu, sprawił, że te luki urosły do niewyobrażalnych rozmiarów. Rozprzestrzenienie dronów, sztucznej inteligencji i innych innowacji — będących w 2001 r. w powijakach — dało osobom o złych intencjach swobodny dostęp do niezliczonych nowych narzędzi masowej destrukcji.

— Najistotniejsza zmiana nie dotyczy jednej konkretnej technologii — powiedziała „Newsweekowi” Kerry Chávez, ekspertka ds. bezpieczeństwa międzynarodowego, specjalizująca się w wykorzystaniu nowych technologii przez podmioty niepaństwowe. — Najważniejsze jest odwrócenie proporcji po stronie podaży, które otworzyło przed brutalnymi aktorami niepaństwowymi zupełnie nowe lub znacznie bardziej zaawansowane sposoby prowadzenia wojny.

Niezależnie od tego, czy mowa o ataku dronem rozpylającym śmiercionośne substancje chemiczne nad zatłoczonym stadionem, czy o hakerze wspieranym przez AI, który paraliżuje infrastrukturę krytyczną — to dwa scenariusze, z którymi Chávez często spotyka się w symulacjach i grach wojennych.

— To nie konkretny typ zagrożenia martwi mnie najbardziej. Najważniejsze jest, jaką postawę przyjmą zarówno atakujący, jak i obrońcy w najbliższej przyszłości, bo to przesądzi o skali przewagi i asymetrii, jaką te narzędzia zapewnią — stwierdziła ekspertka.

Dawniej, jak podkreśla Chávez, ograniczenia finansowe i restrykcje eksportowe sprawiały, że większość ugrupowań zbrojnych nie miała dostępu do wojskowych systemów czy zaawansowanych technologii. Dziś rynki dronów i AI są o wiele bardziej dostępne dla zwykłych konsumentów, a służby odpowiedzialne za wykrywanie zagrożeń mają coraz większy problem, by dotrzymać tempa zmian.

— Oznacza to, że zagrożeń jest więcej i są bardziej zróżnicowane, bo technologie podwójnego zastosowania pozwalają na swoistą demokratyzację destrukcji — wytłumaczyła. — Innymi słowy, coraz więcej brutalnych aktorów niepaństwowych może stosować przemoc, bo próg wejścia jest niższy, a ich możliwości są większe niż kiedykolwiek. Mam tu na myśli liczbę, rozmiar, potencjał, różnorodność i motywację bądź ideologię tych grup. To rozciąga możliwości istniejących służb bezpieczeństwa do granic, bo trzeba albo rozdzielać ograniczone już zasoby, albo przekierowywać je z innych obszarów, by załatać nowe luki.

ISIS w roli technologicznego lidera

Jedna z pierwszych poważnych zmian nastąpiła około 2013 r., gdy branża dronów zaczęła orientować się na mniejsze i tańsze modele. Wcześniej kojarzono je głównie z amerykańską stroną tzw. wojny z terroryzmem — z ogromnymi, zaawansowanymi maszynami, jak kultowy General Atomics MQ-9 Reaper, kosztujący ok. 34 mln dol. za sztukę, polujący na cele w niebie nad Afganistanem, Pakistanem, Somalią czy Jemenem.

Pojawienie się tańszych systemów znalazło jednak nieoczekiwane zastosowanie, gdy na Bliskim Wschodzie pojawiła się nowa siła. Państwo Islamskie (ISIS), wyrosłe z irackiej filii Al-Kaidy, szybko odwróciło reguły wojny dronowej do góry nogami, używając tanich, uzbrojonych quadkopterów do ataków na nieprzygotowanych przeciwników i często nagrywając rzeź, by wywołać jak największy efekt psychologiczny.

Jeszcze ważniejsze od biegłości w wykorzystaniu dronów okazały się działania medialne ISIS i jego aktywność w mediach społecznościowych. Żadna poprzednia organizacja o tak brutalnym i powszechnie zakazanym charakterze nie miała bezpośredniego dostępu do globalnej publiczności. ISIS pokazało, że potrafi przekuć tę uwagę w skuteczną rekrutację — to jeden z najbardziej destrukcyjnych trendów w dziejach terroryzmu ostatnich 25 lat.

— Zdecydowanie największą zmianą była pojawienie się mediów społecznościowych i ich skuteczne wykorzystanie przez ISIS do rekrutacji i zbierania funduszy — powiedział „Newsweekowi” Bruce Hoffman, specjalista ds. antyterroryzmu i bezpieczeństwa wewnętrznego w Council on Foreign Relations i współautor końcowego raportu Komisji ds. 9/11 powołanej przez Kongres. — ISIS stało się pierwszą prawdziwie międzynarodową organizacją terrorystyczną, rekrutując 53 tys. cudzoziemskich bojowników z ok. 80 państw. Było też pionierem w wykorzystaniu dronów w końcówce lat 2010, co dziś stało się standardem w konfliktach na Bliskim Wschodzie; z powodzeniem stosują je Hamas, Hezbollah, Huti i Iran. Choć samozwańczy kalifat ISIS w Iraku i Syrii został oficjalnie rozbity przez koalicję przeciwników w 2019 r., organizacja nadal działa w podziemiu i rozszerza działalność w miejscach takich jak Afganistan czy wiele regionów Afryki, zwłaszcza Sahel, gdzie rywalizuje zarówno w mediach społecznościowych, jak i na polu walki z regionalną filią Al-Kaidy.

Afgańska odnoga ugrupowania, znana jako ISIS-K lub ISKP, zwróciła na siebie szczególną uwagę zdolnością do przeprowadzania jednych z najbardziej krwawych zamachów poza Bliskim Wschodem w ostatnich latach — zaatakowała Iran w styczniu 2024 r. i Rosję dwa miesiące później. Jednocześnie ISIS-K zintensyfikowało groźby wobec Zachodu, wykorzystując rozległe, wielonarodowe i wielojęzyczne sieci, często z naciskiem na użycie dronów przeciw dużym zgromadzeniom ludzi. ISIS zaczęło także eksperymentować ze sztuczną inteligencją, generując wirtualnych prezenterów do relacjonowania najnowszych masakr dokonywanych w imieniu kalifatu. To dopiero początek, ponieważ analitycy ostrzegają, że przyszłe zamachy mogą być planowane częściowo lub w całości przez autonomiczne AI zarówno przez ISIS, jak i inne ugrupowania bojowe oraz samotnych sprawców.

Organizacja wydaje się planować jeszcze głębszą integrację AI ze swoimi strukturami. W numerze magazynu ISIS-K „Voice of Khurasan” z lutego pojawił się cały zestaw porad dotyczących tego, jak wykorzystać AI do realizacji celów dżihadu. Jeszcze świeższy przykład, przekazany „Newsweekowi” przez organizację Tech Against Terrorism, to seria wpisów z lipca na forum sympatyków ISIS, gdzie użytkownicy wymieniali się sposobami na bezpieczne „łamanie zabezpieczeń” modeli AI, by uniknąć wykrycia przez służby wywiadowcze.

Pokolenie terroryzmu w natarciu

Tymczasem zagrożenie ze strony dronów od dawna jest na uwadze służb. Gdy pięć lat temu, przy okazji 20. rocznicy 11 września, „Newsweek” analizował ich zabójczy potencjał w kontekście zamachów terrorystycznych, przedstawiciele USA, Izraela i Iranu ujawniali działania podejmowane przez swoje rządy w celu ograniczenia tego rosnącego problemu. Dziś te trzy państwa są stronami konfliktu, w którym drony, a zwłaszcza drony Shahed, kosztujące zaledwie 7 tys. dol. za sztukę, stały się potężnym, ekonomicznym narzędziem zmieniającym oblicze współczesnej wojny.

To nie przypadek, że Rosja korzysta z licencyjnej wersji tej samej irańskiej platformy jako głównej broni w innej tragicznej wojnie, która dzieje się w Ukrainie. W 2024 r. Moskwa wprowadziła nową, jeszcze tańszą bezzałogową innowację, korzystającą ze światłowodów, które nie emitują żadnych sygnałów elektronicznych i pozwalają na ominięcie tradycyjnych systemów przechwytywania. To rozwiązanie trafiło już do rąk Hezbollahu, stanowiąc nowe wyzwanie nawet dla izraelskiej zaawansowanej technologicznie armii, która dziś mierzy się z pokoleniem bojowników wychowanych na grach komputerowych.

Oprócz tego, że Ukraina stała się śmiertelnie niebezpiecznym poligonem dla nowych systemów uzbrojenia, wojna ta jest także laboratorium, w którym rozprzestrzeniają się umiejętności i zasoby operowania dronami wśród niezliczonych nowych pilotów, w tym tysięcy zagranicznych ochotników walczących po obu stronach, spośród których niektórzy mają ukryte motywacje.

— Wojna w Ukrainie stwarza mnóstwo okazji dla osób o złych intencjach, by poprzez istniejące sieci przestępcze zdobyć broń z pola walki niezbędną do uzbrajania dronów zarówno do zrzutów, jak i ataków samobójczych — ostrzega Carl Peterson, analityk ds. nowych technologii i aktorów niepaństwowych w Militant Wire.

Peterson śledzi tzw. „diasporę dronową”, która z Ukrainy rozlewa się na kilka kontynentów. Przykładami są m.in. sygnały od ukraińskich władz o możliwej pomocy dla tuaregskich rebeliantów walczących z prorosyjskim rządem Mali, który jednocześnie zmaga się z ISIS i Al-Kaidą w rejonie Sahelu, czy aresztowanie obywatela USA wraz z sześcioma Ukraińcami w Indiach za rzekomy udział w szkoleniu dronowym w ogarniętej wojną Mjanmie.

Za szczególnie — jak to określił — „niepokojące dla Amerykanów” Peterson uznaje przypadki członków międzynarodowych organizacji przestępczych, a zwłaszcza meksykańskich karteli narkotykowych czy kolumbijskiej, lewicowej partyzantki ELN, którzy celowo wyjeżdżali do strefy działań w Ukrainie i próbowali dołączać do tamtejszych sił zbrojnych, by zdobyć umiejętności obsługi dronów. Po tym, jak Donald Trump uznał kartele za zagraniczne organizacje terrorystyczne i rozpoczął naloty na podejrzanych handlarzy narkotyków, doświadczeni w bojach przestępcy mogą być bardziej skłonni do tego, by rozszerzyć działania poza lokalne areny walki.

W obliczu niedawnego wzrostu liczby udaremnionych spisków z użyciem dronów w Europie oraz fali doniesień o dronach nad wrażliwymi miejscami w USA (w tym nad bazami wojskowymi) Peterson stwierdził, że „z pełnym przekonaniem oczekuje, iż amerykańskie służby bezpieczeństwa i organy ścigania będą musiały mierzyć się z coraz większą liczbą zamachów i planów z udziałem dronów”.

— Niestety, z upływem czasu uważam, że istnieje duże prawdopodobieństwo, iż jeden z takich planów zakończy się sukcesem — dodał.

„Make America Safe Again”

Jedną z pierwszych linii obrony przed tym, by taki scenariusz nie stał się rzeczywistością, pozostaje FBI, które wyciągnęło wnioski z katastrofalnych błędów wywiadowczych sprzed 25 lat.

— Po zamachach 11 września FBI przeszło ogromną transformację, koncentrując się bardziej na zdobywaniu informacji wywiadowczych, aby móc wykrywać spiski terrorystyczne i powstrzymywać je, zanim zostaną wcielone w życie — przekazało FBI w oświadczeniu wydanym dla „Newsweeka”. — Rozwinęliśmy też współdzielenie informacji zarówno z partnerami amerykańskimi, jak i zagranicznymi, by skuteczniej chronić kraj i naszych sojuszników. Od tego czasu agencja jest dobrze przygotowana, by rozwijać swoje zdolności technologiczne i reagować na ewoluujące zagrożenia.

FBI podało dane obrazujące duży wzrost skutecznych operacji antyterrorystycznych od początku drugiej administracji Trumpa — m.in. „rozbicie 55 zagranicznych organizacji terrorystycznych (wzrost o 96 proc.), 1145 aresztowań osób podejrzanych o terroryzm oraz ponad 1097 udaremnionych zamachów (wzrost o 19 proc.)”. Tylko w ciągu pięciu tygodni na przełomie 2025 i 2026 r. FBI uniemożliwiło cztery potencjalne zamachy. Agencja dostosowuje się także do nowego ryzyka związanego z dronami, oficjalnie określanymi jako systemy bezzałogowe (UAS), powołując wyspecjalizowaną jednostkę do „wykrywania, śledzenia i neutralizacji zagrożenia ze strony dronów, zanim zostanie ono zrealizowane”.

— Systemy detekcji odróżniają rutynowe, niegroźne loty dronów od wzorców lotów wskazujących na rozpoznanie, wymierzenie lub zbliżanie się do chronionego obiektu — tłumaczy FBI. — Zdolność śledzenia pozwala agentom w czasie rzeczywistym ocenić zamiary operatora, odróżniając nieświadomego hobbystę od realnego zagrożenia. Jeżeli konieczne jest unieszkodliwienie drona, dokonują tego osoby przeszkolone i certyfikowane przez Narodowe Centrum Szkoleniowe ds. Przeciwdziałania UAS FBI. Walka z potencjalnym wykorzystaniem bezzałogowców przez terrorystów to trwały priorytet bezpieczeństwa narodowego, a nie reakcja na pojedyncze zdarzenie czy konkretną groźbę.

Kluczową rolę odgrywa także Departament Bezpieczeństwa Krajowego (DHS), powołany w 2003 r. jako element zmian po 11 września.

— Stany Zjednoczone stoją w obliczu coraz większego i coraz bardziej złożonego zagrożenia terrorystycznego, które bardzo się zmieniło od czasu zamachów 11 września 2001 r. — powiedział rzecznik DHS w rozmowie z „Newsweekiem”. — Wcześniej głównym problemem były scentralizowane międzynarodowe organizacje terrorystyczne. Dziś te grupy nadal stanowią zagrożenie, ale panorama jest szersza i bardziej rozproszona. Pojedyncze osoby i małe komórki coraz częściej samodzielnie planują zamachy, często kierując się różnymi motywacjami ideologicznymi i politycznymi. Organizacje terrorystyczne takie jak ISIS i Al-Kaida nie ustają w poszukiwaniu sposobów na przeprowadzenie ataku na terytorium USA lub zainspirowanie do tego innych. Równocześnie terroryści krajowi nadal przygotowują akty przemocy, często napędzane antyrządowymi przekonaniami i chęcią destabilizacji społeczeństwa.

Rzecznik stwierdził także, że decyzja Trumpa o uznaniu karteli i międzynarodowych organizacji przestępczych (w tym kartelu Sinaloa, Jalisco New Generation Cartel, MS-13 i Tren de Aragua) za zagraniczne organizacje terrorystyczne oraz wzmocnienie ochrony granic doprowadziły do „znacznego wzrostu liczby incydentów związanych z terroryzmem na granicy”. Wskazał także na zmienność zagrożeń, podkreślając, że „terroryści coraz częściej eksperymentują z generatywną sztuczną inteligencją — nie tylko do tworzenia i rozpowszechniania brutalnej propagandy w sieci, ale także do opracowywania sposobów wykorzystania materiałów wybuchowych i broni biologicznej do przeprowadzenia zamachów”.

— Postępy w AI mogą sprawić, że działalność terrorystyczna będzie szybsza, łatwiejsza do skalowania i trudniejsza do wykrycia — powiedział rzecznik. — W odpowiedzi rząd USA ściśle współpracuje z firmami prywatnymi, by wzmacniać sposoby projektowania, wdrażania i konfigurowania systemów AI, tak aby ograniczyć to ryzyko.

Jak dodał, DHS „bardzo poważnie traktuje też możliwość użycia dronów w pobliżu infrastruktury krytycznej lub w celu zakłócenia akcji ratunkowych”, inwestując w technologie przeciwdronowe i współpracując ze służbami porządkowymi zgodnie z nowymi przepisami. Po przejęciu Agencji ds. Cyberbezpieczeństwa i Infrastruktury, która — według rzecznika DHS — za czasów administracji Joe Bidena skupiała się na cenzurze, marketingu i polityce wyborczej zamiast na obronie amerykańskiej infrastruktury krytycznej, agencja powołana w 2018 r. przez pierwszą administrację Trumpa ponownie „skupia się na realizacji ustawowej misji: być krajowym koordynatorem ds. ochrony i bezpieczeństwa infrastruktury krytycznej”.

— Nawet po trzech przestojach rządu demokratów Departament Bezpieczeństwa Krajowego prezydenta Trumpa nieustannie pracuje, by deportować najgroźniejszych przestępców, strzec naszych wybrzeży, zabezpieczać granice i zapobiegać przemytowi narkotyków do amerykańskich społeczności — dodał rzecznik. — Zrobimy wszystko, by Ameryka była znów bezpieczna.

Nowa broń masowego rażenia

W kontekście nowych widm XXI w. — dronów i AI — nie chodzi już o wybór jednego lub drugiego. Hoffman uważa, że obecnie AI przede wszystkim pomaga rządom w wykrywaniu zamachów planowanych przez bojowników. Jednak wraz z rozwojem dronów sytuacja może radykalnie się zmienić.

— Patrząc w przyszłość, największym zagrożeniem są ataki z wykorzystaniem technologii roju (jak widzieliśmy w Izraelu w 2023 r.) w połączeniu z dronami wykorzystującymi AI do namierzania celów — mówi Hoffman. — Takie zamachy w środowisku miejskim będą zarówno bardzo trudne do wykrycia i obrony, jak i niezwykle niszczycielskie.

Hoffman jest sceptyczny wobec tego, czy władze poświęcają wystarczającą uwagę połączeniu dronów i AI. Gdy przemawiał przed Kongresem w maju, zwracał uwagę na to, że walka z terroryzmem jako całość znalazła się dopiero na siódmym miejscu wśród priorytetów administracji Bidena i w ogóle nie została uwzględniona w zestawieniu ogłoszonym przez Donalda Trumpa.

— Wraz z postępem technologicznym sytuacja tylko się pogarsza — podkreśla, wskazując na jeszcze poważniejszy scenariusz, z którym amerykański Departament Bezpieczeństwa Krajowego musi się liczyć. — AI może znacząco skrócić czas badań i wdrożeń, jeśli chodzi o efektywne użycie przez terrorystów broni biologicznej lub chemicznej.

Hoffman nie jest odosobniony w tej ponurej wizji. Zachary Kallenborn, doktorant nauk o wojnie w King’s College London, doradzający amerykańskiej armii w ramach programu Mad Scientist Laboratory, również dostrzega nowe drogi dla bojowników do pozyskania broni masowego rażenia.

— Terroryzm CBRN (chemiczny, biologiczny, radiologiczny, nuklearny) wciąż budzi poważne obawy, a wiele nowych technologii obniża bariery wejścia — tłumaczył Kallenborn w rozmowie z „Newsweekiem”. Choć podkreśla, że zdobycie klasycznych technologii WMD jest trudne z racji złożoności, niedostępności i ceny, ekspert zaznacza, że bojownicy wcale nie muszą posiadać takich środków, by zadać porównywalne straty.

— Pojawiają się nowe opcje masowej destrukcji, jak cyberbroń czy zmasowane ataki dronami — mówi Kallenborn. — Uważam, że roje dronów to potencjalnie nowe narzędzie broni masowego rażenia. Mimo że powinniśmy obawiać się technologicznego terroru, środowisko bezpieczeństwa narodowego wciąż za mało uwagi poświęca zagrożeniu społecznemu. Chodzi mi o terroryzm, który wywołuje konflikty lub uniemożliwia pokój, a jego skutki mogą być porównywalne z najgorszymi przykładami broni masowego rażenia. W końcu dwa strzały zamachowca Gavrilo Principa uruchomiły I wojnę światową i kosztowały życie 20 mln ludzi.

Kallenborn zwraca też uwagę na to, czy amerykańskie władze rzeczywiście dbają o ochronę infrastruktury, która w przypadku ataku mogłaby doprowadzić do katastrofy na wielką skalę. Przypomniał choćby, że w 2023 r. Kongres pozwolił wygasnąć programowi norm bezpieczeństwa dla zakładów chemicznych.

— Zamach na zakład chemiczny mógłby spowodować emisję toksycznych substancji na masową skalę, zagrażając tysiącom ludzi — ostrzega Kallenborn. — Nasza infrastruktura jest coraz bardziej powiązana i uzależniona od cyfrowych technologii. Gdybyśmy stali się społeczeństwem bezgotówkowym, to przy braku prądu nie kupimy jedzenia, wody czy leków. Coraz częściej mamy do czynienia z infrastrukturą rzeczywiście globalną, od której zależy cały świat, jak podmorskie kable, fabryki półprzewodników czy wielkoskalowe zakłady produkcji szczepionek. Co by było, gdyby terrorysta wysadził jeden z takich obiektów?

Jednak podstawowe pytania, jakie zadaje sobie Kallenborn, są szersze: „Co dzisiaj znaczy terroryzm?” i „Dlaczego to w ogóle ma dla nas znaczenie?”. Ekspert uważa, że powodzenie strategii na przyszłość zależy od sposobu, w jaki podejdziemy do tych dylematów.

— Administracja Trumpa przekonuje, że bardziej powinniśmy martwić się obecnym wzrostem lewicowego terroryzmu. A może, jak twierdzą ich przeciwnicy, długoletnią historią prawicowego terroryzmu, choć na mniejszą skalę? A może nadal największym wyzwaniem jest islamizm? — pyta. — To uczciwa debata i każda ze stron ma mocne argumenty, ale trzeba ją prowadzić otwarcie.

Bo walka z terroryzmem to nie tylko ochrona życia. W samych Stanach Zjednoczonych w 2024 r. terroryzm doprowadził do śmierci ok. 20 tysięcy osób. A jednak ataki na World Trade Center mocniej zapadły w naszej zbiorowej świadomości. I słusznie.

— Ataki z 11 września były zamachem na amerykański styl życia i nasze społeczeństwo, dokonanym przez zorganizowaną grupę, która życzyła nam jak najgorzej — podsumowuje Kallenborn. — To powinno być naszą główną troską: przeciwdziałać zorganizowanym, wrogim ideologiom, które są w stanie planować i przeprowadzić skomplikowane, skoordynowane zamachy, takie jak te z 2001 r.

Tekst opublikowany w amerykańskim „Newsweeku”. Tytuł, lead i śródtytuły od redakcji „Newsweek Polska”.