Referendum odwołujące prezydenta? Do Senatu trafiła niecodzienna petycja

Do Senatu wpłynęła petycja w sprawie umożliwienia przeprowadzenia referendum odwołującego Prezydenta RP. Miałoby ono nastąpić w sytuacji utraty zaufania publicznego do głowy państwa. Obecne przepisy nie przewidują takiego rozwiązania.

Referendum odwołujące prezydenta? Jest petycja

W świetle obowiązującego prawa kadencja prezydenta nie może się skończyć przedterminowo. Jedyne sytuacje, kiedy prezydent przestaje sprawować urząd przed zakończeniem kadencji to: zrzeczenie się urzędu, śmierć, uznanie trwałej niezdolności do sprawowania urzędu ze względu na stan zdrowia, złożenie z urzędu orzeczeniem Trybunału Stanu, stwierdzenie nieważności wyboru.

„Jedyny istniejący instrument – odpowiedzialność konstytucyjna przed Trybunałem Stanu (art. 145 Konstytucji) – ma charakter wyłącznie prawny i wymaga postawienia zarzutu naruszenia Konstytucji lub ustawy albo popełnienia przestępstwa” – argumentuje autor petycji.

„Nie znajduje on zastosowania w sytuacji, w której nie doszło do deliktu konstytucyjnego, a mimo to zachodzi trwały i wyjątkowy kryzys zaufania publicznego, długotrwałe faktyczne niewykonywanie obowiązków urzędu albo inny nadzwyczajny stan, w którym dalsze sprawowanie urzędu godzi w interes państwa. Wobec takiej sytuacji polski porządek konstytucyjny pozostaje bezradny” – dodaje.

Skierowana do Senatu petycja wpisuje się w szersze debaty o instrumentach demokracji bezpośredniej i mechanizmach konstytucyjnych.

Jak miałaby wyglądać procedura?

Autor petycji powołuje się w dokumencie na porządki prawne z innych państw, w których dopuszczana jest możliwość odwołania głowy państwa przed upływem pełnej kadencji. Mówi m.in. o Austrii, Słowacji, czy Łotwie. 

„Postulat nie jest wymierzony w jakąkolwiek osobę sprawującą obecnie lub w przeszłości urząd Prezydenta Rzeczypospolitej ani w jakiekolwiek środowisko polityczne. Chodzi o stworzenie trwałego mechanizmu ustrojowego, który znajdowałby zastosowanie do każdego przyszłego Prezydenta RP niezależnie od jego zaplecza, poglądów i przynależności” – zapewnia autor.

Jak miałaby wyglądać procedura? Autor proponuje dodanie do rozdziału V konstytucji artykułu w brzmieniu:

Art. 131a

1. Sejm, uchwałą podjętą większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, za zgodą Senatu wyrażoną bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów, może poddać dalsze sprawowanie urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej pod referendum ogólnokrajowe.

2. Uchwałę, o której mowa w ust. 1, Sejm podejmuje na wniosek co najmniej 1/4 ustawowej liczby posłów albo na wniosek co najmniej 1 000 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu.

3. Referendum zarządza Marszałek Sejmu, wyznaczając jego datę na dzień wolny od pracy przypadający nie wcześniej niż 60. i nie później niż 90. dnia od dnia wyrażenia zgody przez Senat.

4. Prezydent Rzeczypospolitej zostaje odwołany, jeżeli w referendum wzięło udział więcej niż połowa uprawnionych do głosowania, za odwołaniem oddano większość ważnych głosów, a liczba głosów oddanych za odwołaniem nie jest mniejsza niż liczba głosów uzyskanych przez Prezydenta w wyborach, w których został wybrany.

5. Procedura określona w ust. 1-4 może być wszczęta tylko raz w czasie kadencji, nie wcześniej niż po upływie roku od dnia objęcia urzędu i nie później niż na rok przed upływem kadencji. Nie może być wszczęta ani przeprowadzona w czasie stanu nadzwyczajnego oraz w ciągu 90 dni po jego zakończeniu.

6. W razie odwołania Prezydenta Rzeczypospolitej stosuje się odpowiednio art. 131 ust. 2 oraz art. 128 ust. 2.

7. [Wariant A] Jeżeli referendum nie doprowadziło do odwołania Prezydenta Rzeczypospolitej, Prezydent zarządza skrócenie kadencji Sejmu i Senatu. [wariant B] Jeżeli referendum nie doprowadziło do odwołania Prezydenta Rzeczypospolitej, ponowne wszczęcie procedury w czasie tej samej kadencji jest niedopuszczalne.

8. Przepisy ust. 1-7 nie naruszają odpowiedzialności Prezydenta Rzeczypospolitej przed Trybunałem Stanu, o której mowa w art. 145.

Referendum wymaga zmian w konstytucji

Wprowadzenie możliwości przeprowadzenia referendum odwołującego prezydenta wymagałoby zmiany Konstytucji RP. Na początku września petycja na razie trafiła do Komisji Petycji Senatu RP. Ta może zgłosić wniosek do marszałka Senatu o podjęcie inicjatywy ustawodawczej lub uznać, że postulat nie wymaga zmian prawnych i zakończyć prace.

Realne szanse na wprowadzenie w życie proponowanych zmian są niewielkie. Projekt musiałby zostać zaakceptowany w Sejmie większością 2/3 głosów, a przez Senat przejść bezwzględną większością głosów.

Takie są procedury wprowadzania zmian w Konstytucji RP. Obecnie żadna z sił politycznych w polskim parlamencie nie ma większości konstytucyjnej.

Jak złożyć petycję do Senatu?

Petycja jest formą udziału obywateli w życiu publicznym. Każdy może wystąpić do organów władzy publicznej z propozycją zmian prawa lub rozwiązania określonego problemu. W Senacie petycje są rozpatrywane przez Komisję Petycji, która analizuje zgłoszone postulaty i przedstawia swoje stanowisko.

Nie oznacza to jednak automatycznego rozpoczęcia procesu legislacyjnego.

Petycja dotycząca referendum odwołującego prezydenta jest jedną z kilku propozycji zmian konstytucyjnych, które pojawiły się ostatnio w wykazie petycji publikowanym przez Senat. Obok niej znalazł się m.in. postulat wprowadzenia tzw. weta obywatelskiego.

Źródło: Senat RP, wykaz petycji