O El Raval usłyszeć można najróżniejsze rzeczy. Pesymiści mówią o imigrantach, optymiści używają słów „kosmopolityzm” i „wielokulturowość”. Jako że uwielbiam wszelkie przejawy różnorodności, a homogeniczne monolity nudzą mnie szalenie, zamieszkałem właśnie tam. Publikujemy fragment książki „Barcelona. Łakomym okiem. Przewodnik po mieście i jego kuchni” Bartka Kieżunia.
O tym, że za sąsiadów będę miał emigrantów z całego świata i że powietrze przesycać będzie zapach kardamonu i cynamonu, a nie wędzonej papryki, wiedziałem dobrze. Z obliczeń barcelońskiego ratusza wynika bowiem, że najgęściej zaludniona dzielnica Barcelony w połowie składa się z imigrantów i że jest ich, delikatnie licząc, dwadzieścia pięć tysięcy.
Na początku było jednak zupełnie inaczej. Kiedy w XIV wieku szalejąca przez pięć lat epidemia dżumy zdziesiątkowała społeczność Europy, Bliskiego Wschodu i północnej Afryki, dla wszystkich stało się jasne, że trzeba przynajmniej próbować coś zrobić. W Dubrowniku i Wenecji izolowano personel przybywających do miasta statków na trzydzieści dni, kładąc tym samym podwaliny pod kwarantannę, której nazwa wywodzi się z włoskiego quaranta giorni. Powód jest prosty! Z czasem wydłużono okres separacji o kolejnych dziesięć dni.
W Barcelonie, której populacja podczas epidemii zmniejszyła się o trzydzieści procent, Piotr IV Aragoński zadecydował o rozbudowie miasta i postawieniu murów obronnych po drugiej stronie strumienia, jakim była wówczas Rambla. Powiększenie Barcelony miało zapewnić przestrzeń dla powstania mieszkańców miasta i zmniejszać uzależnienie od dostaw spoza murów. To po pierwsze. Drugi cel był równie zrozumiały. Otóż w mniej zaludnionej niż centrum dzielnicy zamierzano zakładać szpitale, w których chorzy byliby odizolowani od zdrowych. Z czasem do szpitali dołączyły zakony i kościoły, bo po szalejącej dżumie w Europie zaczęła szaleć kontrreformacja. Ogrody i szpitale Raval, wymyślone przez Piotra IV, zwanego także Ceremonialnym, wielokrotnie miały szansę się sprawdzić, bo dżuma, która raz pojawiła się w Europie, nie miała zamiaru odpuszczać i co jakiś czas zmniejszała liczbę jej mieszkańców z zaskakującą skutecznością.
Barcelona: witraż z domu publicznego w muzeum
I tak dzielnica trwała bez większych zmian aż do XIX stulecia. Kiedy jednak zaczęło się dziać — to już na całego. Po pierwsze kasata zakonów spowodowała zwiększenie dostępnych przestrzeni. Po drugie rewolucja przemysłowa i powstające jak grzyby po deszczu fabryki potrzebowały pracowników. Po trzecie marynarze przybywający do portu marzyli o seksie. I tak powstało Raval — dwudziestowieczny mit, o którym mówiono barri xinès, a więc dzielnica chińska, mimo że Chińczyków niemal tu wówczas nie było.
Do 1956 roku, kiedy to w Hiszpanii wydano przepisy zakazujące prostytucji, barri xinès słynąć będzie z burdeli. Najbardziej znanym będzie lokal zwany Madame Petit, powstały w 1888 roku, gdy dla wszystkich stało się jasne, że wystawa światowa przyciągnie do Barcelony mężczyzn z całego świata. Personel był tam mocno międzynarodowy, a na sławę miejsca pracowały Francuzki i Niemki oraz Kubanka. Mimo zamknięcia w 1956 roku i zniszczenia budynku w czasie przebudowy dzielnicy, jeden z witraży zdobiących burdel można oglądać dziś w Muzeum Barcelony.
Gigantyczną sławą cieszyła się też La Criolla. Była to wspaniała imprezownia, miejsce kosmopolitycznej nieokiełznanej rozwiązłości — jak o tym barze pisze Paco Villar, autor poświęconej mu książki. To właśnie w La Criolli spotykali się najlepsi crossdresserzy miasta, członkowie ówczesnej katalońskiej i europejskiej inteligencji, najwyżsi rangą urzędnicy wojskowi i ci z policji, a także politycy. Wszyscy razem pod jednym dachem dzielili grzechy, nieszczęścia i kilka chwil wieczności — pisze Villar, jak się zdaje, o orgazmach.
Raval nadaje się do wielkiej literatury
Raval rozsławił Jean Genet. W „Dzienniku złodzieja” opisuje on swoje lata w Barcelonie. Barri xinès zamieszkiwali wówczas wyrzutkowie społeczni. Robotnicy niemogący związać końca z końcem, oszuści, drobni złodzieje, prostytutki płci obojga, żebracy, dezerterzy i crossdresserzy. Zamiast ówczesnego standardu, czyli spacerów i niedzielnej mszy, w życiu przyszłego słynnego pisarza były kradzieże z kościelnych puszek i płatny seks z marynarzami za garść peset oraz słynna peleryna, ukradziona policjantowi na nabrzeżach w porcie, już po zaspokojeniu seksualnych pragnień stróża prawa w posterunku wartowniczym.
Niska jakość budynków stojących w Raval, stawianych dla robotników byle jak i na czas, oraz barwna przeszłość dzielnicy zdominowały narrację na tyle, że przez lata nikt nie chciał tu mieszkać. Liczono na zmianę, wznosząc w dzielnicy Museu d’Art Contemporani de Barcelona, czyli muzeum sztuki współczesnej. Nie bardzo się udało, efekt Bilbao nie nastąpił, a małe mieszkania po robotnikach zajęli w XXI wieku imigranci i turyści.
Uwielbiam Raval, bo mimo zaklinania rzeczywistości przez barceloński ratusz jest to osobna całość rządząca się swoimi prawami, i to niezależnie od tego, że pojawiła się tu nawet trzeciofalowa kawiarnia oraz barber. I za to bardzo ją lubię! Za klimat, nie za barbera, żeby było jasne.
Barcelona i najstarszy bar w mieście
W Raval działa też najstarszy bar w Barcelonie, czyli La Marsella. Jego drzwi po raz pierwszy zostały otwarte w 1820 roku. Sprawia wrażenie zaniedbanego, zniszczonego, pozostawionego samemu sobie i być może właśnie to zachęca do zrobienia kroku dalej. Na lustrach wypełniających wnętrze widnieją wypisane dwie zasady Marselli: Prohibido cantar i Absenta. Pierwsza oznacza, że nie wolno śpiewać, co rozumiem i szanuję. Druga, że należy zamówić absynt, tak jak wszyscy ci, którzy bywali tu przez ponad dwieście lat, a trochę ich było. Wśród klientów Marselli znaleźli się między innymi: Miró, Gaudí, Hemingway, Dalí i Picasso, a Woody Allen zdecydował się nakręcić tutaj część Vicky Cristiny Barcelony.
Drugiego dnia po zamieszkaniu w Raval postanowiłem sprawdzić, gdzie urodził się Manuel Vázquez Montalbán, bo wiedziałem, że gdzieś obok. Okazało się, że jego dom znajduje się pięćdziesiąt metrów od mojego, i przez kolejne tygodnie przechadzałem się pod jego oknami niemal codziennie. Miałem oczywiście świadomość, że już nie żyje, ale w ogóle mi to nie przeszkadzało, bo dla mnie Montalbán i jego bohater detektyw Pepe Carvalho to Barcelona! Pepe pali w kominku książkami, uwielbia dobre jedzenie, nie stroni od alkoholu i przygodnego seksu. Jednak, co dużo ważniejsze, jego przygody posłużyły Montalbánowi do analizy i krytyki sytuacji politycznej i kulturowej zmieniającej się Hiszpanii. I jeśli się boicie, że będzie nudno, sięgnijcie po „Nagrodę”, która jest genialną satyrą na środowisko literackie. Jeżeli w związku z miejscem narodzin Montalbána najdzie was literacki nastrój, zajrzyjcie do El bar Decamerón de la librería La Central del Raval. To jedno z nielicznych miejsc kawiarnianych w Barcelonie, pełnych spokoju i roślin w uroczym ogrodzie.
Fragment książki „Barcelona. Łakomym okiem. Przewodnik po mieście i jego kuchni” Bartka Kieżunia wydanej przez Wydawnictwo Buchmann. Tytuł, lead i skróty od redakcji „Newsweeka”. Książkę można kupić tutaj.
Okładka książki „Barcelona. Łakomym okiem. Przewodnik po mieście i jego kuchni”.
