Polska sieć energetyczna jest sprawna, ale przeciążona, inwestycje są realizowane z opóźnieniami, a ryzyko awarii, także w wyniku ataków, rośnie. Czy w Polsce może zabraknąć prądu? Czy możemy doświadczyć takiego blackoutu jak w Hiszpanii, Portugalii i Francji? Sprawdzamy.
Polska sieć energetyczna na papierze wygląda solidnie. Około 15 tys. km linii wysokiego napięcia, stacje transformatorowe, kilka elektrowni o mocy powyżej 1 GW każda. Sercem systemu zarządzają Polskie Sieci Elektroenergetyczne (PSE), które balansują dostawy i zapotrzebowanie.
Tyle w teorii, a jak jest w praktyce? System jest na granicy wydolności.
Bilans mocy jest napięty. W szczytach zimowych i letnich Polska często importuje energię z Niemiec, Czech, Litwy czy Szwecji. To bufor bezpieczeństwa, ale import nie będzie gwarantowany w sytuacji, gdy cała Europa będzie walczyć o własne dostawy.
Znacząca część linii przesyłowych ma już po 30-40 lat i została zaprojektowana w innych czasach, gdy w Polsce nie było setek tysięcy pomp ciepła, ani milionów urządzeń elektronicznych. Tymczasem modernizacja idzie wolno. Nowe linie powstają, ale nie nadążają za rosnącym zapotrzebowaniem.
W Polsce tego typu blackouty — spowodowane awariami sieci przesyłowej — miały już miejsce i zapewne w przyszłości będą powtarzały się częściej. Największy, odcinający całą północno-zachodnią Polskę, uświadomił problem, ale nadal niewiele zrobiono w sprawie poprawy sytuacji.
Awarie sieci energetycznych. Blackout w Szczecinie
Cofnijmy się w czasie do 8 kwietnia 2008 r., gdy w Szczecinie i okolicach kilkaset tysięcy ludzi zobaczyło, czym jest prawdziwy blackout. Przestały działać światła na skrzyżowaniach, stanęły tramwaje, a w szpitalach odpalono awaryjne agregaty prądotwórcze.
Trzy kluczowe linie wysokiego napięcia prowadzące z Elektrowni Dolna Odra do Szczecina nagle przestały działać. Efekt domina był natychmiastowy i potężny obszar północno-zachodniej Polski został odcięty od prądu.
Eksperci od lat alarmowali, że sieć wokół Szczecina jest przestarzała, przeciążona i bez zapasowych połączeń. Jednak, jak to często bywa z głosami ekspertów, alarmy trafiały w polityczną próżnię. Dopiero gdy cała aglomeracja została odcięta od energii, stało się jasne, że inwestycje w infrastrukturę krytyczną nie są „opcjonalne”, ale są kwestią bezpieczeństwa państwa.
W latach 90. XX w. i na początku XXI w. inwestycje w sieci wysokiego napięcia były odkładane na później, bo były drogie, nieefektowne i politycznie „nieatrakcyjne”. W efekcie region zachodniopomorski od strony sieci przesyłowej przypominał wyspę zapomnianą przez modernizację.
Dopiero po awarii zdecydowano o przyspieszeniu budowy nowoczesnych linii przesyłowych. W krótkim czasie rozpoczęto prace nad nową linią Krajnik–Baczyna, która zapewniła dużo stabilniejsze połączenie Szczecina z resztą kraju. Powstał także nowy projekt modernizacji Elektrowni Dolna Odra.
Sieć energetyczna. Czy Polska jest bezpieczna?
— Co do tego, czy Polska jest bezpieczna, to niestety taka awaria może się zdarzyć, dokładnie tak jak to miało miejsce w Szczecinie w 2008 r., gdy nastąpi splot niekorzystnych warunków — mówi „Newsweekowi” osoba związana z bezpieczeństwem energetycznym kraju, która prosi o zachowanie anonimowości.
Obecnie sieć w północno-zachodniej Polsce jest znacznie lepsza – mocniejsza, nowocześniejsza i bardziej odporna na awarie. Jednak inne regiony kraju nadal wymagają poważnych inwestycji. Transformacja energetyczna, wzrastające zapotrzebowanie na energię w przemyśle i gospodarstwach domowych jeszcze bardziej obciążają sieci przesyłowe. Problemów jest jednak więcej.
— To, czego powinniśmy się obawiać najbardziej, to sytuacja, gdy ktoś będzie chciał wywołać taką awarię sztucznie, np. sabotując sieć przesyłową — mówi ekspert. — I to jest wyzwanie, bo warunki naturalne uderzają raz, a dywersanci mogą atakować raz za razem i utrudniać wysiłki zmierzające do naprawy sieci — dodaje.
Takie ataki w Europie już się zdarzały. W grudniu 2015 r. Ukraina stała się poligonem doświadczalnym dla pierwszego w historii skutecznego cyberataku na sieć energetyczną. Rosyjscy hakerzy z grupy Sandworm, powiązanej z GRU, włamali się do systemów sterowania trzema ukraińskimi operatorami sieci i w ciągu kilku minut wyłączyli zasilanie dla ponad 200 tys. osób.
Ofiarami padły nie tylko sieci przesyłowe, ale sparaliżowano także centra zarządzania i uniemożliwiono szybkie wznowienie dostaw. Mechanizm był przerażająco prosty. Wykorzystano phishing i złośliwe oprogramowanie, aby zdobyć hasła administratorów, a potem przejęto kontrolę nad urządzeniami sterującymi i wyłączono linie przesyłowe.
Sytuacja została opanowana po kilku godzinach, ale wywołała szok w NATO i UE.
Jeśli odpowiednio zaplanowany cyberatak może wyłączyć kilka regionów Ukrainy, to i Polska musi traktować takie zagrożenie śmiertelnie poważnie. Czy wyciągnięto z tego wnioski? I tak, i nie.
Jaka jest odporność polskiej sieci energetycznej?
Polska sieć energetyczna jest lepiej zabezpieczona niż ukraińska w 2015 r. PSE wdrożyły zaawansowane mechanizmy cyberochrony, systemy wczesnego wykrywania ataków i programy ochrony infrastruktury krytycznej, ale idealnego systemu nie ma. Wciąż istnieją słabe punkty, a w dodatku poziom skomplikowania sieci rośnie szybciej niż tempo jej modernizacji. Farmy wiatrowe, fotowoltaika, magazyny energii i pompy ciepła zwiększają presję na system sterowania i stabilizację napięcia.
W dodatku, jak podkreśla specjalista, metody mogą być inne, bo te z Ukrainy są już znane i sieć jest lepiej zabezpieczona.
— Możliwy jest konwencjonalny sabotaż — zauważa ekspert. — Mogą za nim stać wynajęci najemnicy, albo zwerbowani ludzie udający „ekologów”, czy osoby zajmujące się „walką z 5G”.
Uszkodzenie kilku głównych elementów sieci mogłoby doprowadzić do tzw. kaskadowego wyłączenia, czyli rozprzestrzenienia awarii na cały kraj. Najważniejszą sprawą byłoby wtedy zdiagnozowanie sytuacji i pozyskanie informacji o tym, co zostało zaatakowane, jaki element został wyeliminowany.
— Nawet pora dnia ma znaczenie — wyjaśnia ekspert.
PSE i rząd od kilku lat inwestują w cyberbezpieczeństwo, np. wprowadzając programy ochrony infrastruktury krytycznej, czy tworząc Wojska Obrony Cyberprzestrzeni, ale eksperci ostrzegają, że zagrożenia rosną szybciej niż możliwości ochrony. I to w najbliższych latach będzie stanowiło największy problem. Zwłaszcza jeśli chodzi o uderzenia dywersyjne. Na to polskie służby nie są przygotowane, co pokazała choćby sytuacja z zatrzymaniem i późniejszym wypuszczeniem osób podejrzewanych o sabotaż w gdańskim porcie.
Warto wziąć pod uwagę, że blackout jest możliwy, a wręcz powinniśmy się go spodziewać. Mniej prawdopodobny jest atak w ramach wojny hybrydowej. Znacznie większym zagrożeniem jest przeciążenie sieci, rosnące zapotrzebowanie na energię, opóźnione inwestycje w odnawialne źródła energii, czy budowę elektrowni atomowych, o których słyszymy od kilku dekad.