Lot w kosmos Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego przekładano już wielokrotnie. Teraz jednak start misji IGNIS jest już w zasadzie pewny. Drugi Polak w kosmosie spędzi na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej dwa tygodnie. I na pewno nie będzie się w tym czasie nudził. Aż 20 godzin poświęci na przeprowadzenie eksperymentów w ramach jednego tylko programu edukacyjnego Polskiej Agencji Kosmicznej.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka
Oferta, jakiej nie było
Foto: Newsweek
Wraz z Polakiem na Międzynarodową Stację Kosmiczną (ISS) lecą Węgier Tibor Kapu, Shubhanshu Shukla z Indii oraz Amerykanka Peggy Whitson, szefowa misji i była astronautka NASA.
Pierwotnie załoga Ax-4 (czyli czwartej załogowej misji wysyłanej w kosmos przez prywatną spółkę Axiom Space), miała wylecieć 29 maja o 19.03 naszego czasu, ale drobne usterki sprzętu opóźniły start. Kolejny termin wyznaczono na pierwszy tydzień czerwca, ale z powodu złej pogody i awarii przekładano go wielokrotnie. Ostatnim terminem był 11 czerwca, ale start odwołano, gdy technicy wykryli wyciek ciekłego tlenu z pierwszego stopnia rakiety Falcon 9.
Uznański-Wiśniewski i reszta załogi wystartują z Kennedy Space Center, czyli kosmodromu na Florydzie. Na ISS dowiezie ich kapsuła załogowa Dragon, którą w kosmos wyniesie właśnie rakieta Falcon 9. Zarówno rakieta, jak i kapsuła to dzieło Space X, czyli kosmicznej firmy Elona Muska. Kilka dni temu, kiedy najbogatszy człowiek świata publicznie posprzeczał się z prezydentem Trumpem, zagroził nawet przez chwilę, że „ze skutkiem natychmiastowym” wycofa z użycia kapsuły Dragon. Szybko jednak zmienił zdanie i zapewnił, że tego nie zrobi. Bez Dragona trudno w tym momencie myśleć o lotach pasażerskich w kosmos. Konkurencyjny Starliner Boeinga zaliczył kilka miesięcy temu kosmiczną wpadkę: choć dowiózł załogę na ISS, to ryzyko awarii było tak duże, że kapsuła wróciła na Ziemię pusta, a astronauci czekali nie dwa tygodnie, lecz kilka miesięcy na powrót na pokładzie Dragona.
Kto wysyła Polaka w kosmos?
Misję Ax-4, o kryptonimie IGNIS (ogień) organizuje prywatna firma Axiom Space, w której władzach zasiada m.in. były szef programu ISS w NASA. Rakietę i kapsułę podstawia Space X Elona Muska, infrastruktura startowa należy do NASA, ale sponsorem całej misji jest ESA – Europejska Agencja Kosmiczna, do której od 2012 r. należy także nasza POLSA – Polska Agencja Kosmiczna.
Polak trafił do załogi Ax-4 dzięki umowie podpisanej między ESA i Ministerstwem Rozwoju i Technologii jeszcze za rządu Mateusza Morawieckiego. Ale wcześniej, w 2021 r., dr Sławosz Uznański-Wiśniewski przeszedł rygorystyczne eliminacje do Europejskiego Korpusu Astronautów. Zgłosiło się ponad 22 tys. osób, w tym ponad 500 z Polski. Na końcu zostało 17, do tego 11 osób rezerwowych, w tym dr Uznański-Wiśniewski.
Koszt lotu na ISS to 65 mln euro i w tej cenie mieści się nie tylko start rakiety i pobyt na stacji, ale także szkolenia i przygotowania, możliwość przeprowadzenia kilkunastu eksperymentów na pokładzie ISS oraz działania edukacyjne i promocyjne.
Co Sławosz Uznański-Wiśniewski będzie robił w kosmosie?
– Wspólnie z ekspertami ESA wybraliśmy 13 najlepszych propozycji spośród 66 bardzo dobrych zgłoszeń – mówiła „Newsweekowi” dr Aleksandra Bukała, która ze strony POLSA nadzoruje misję Polaka.
Jeden z eksperymentów, jakie przeprowadzi nasz astronauta, to Leopard ISS, czyli test niewielkiego komputera (10x10x10 cm), wyposażonego w algorytmy sztucznej inteligencji. Chodzi o to, by dowiedzieć się, jak zachowują się takie jednostki w warunkach wzmożonego promieniowania kosmicznego na orbicie. Jeśli test wypadnie pomyślnie, być może kolejne generacje satelitów będą miały na pokładzie podobne komputery, które np. przyspieszą analizę zdjęć i ich kompresję, a więc i szybkość przesyłu danych na Ziemię. Uznański-Wiśniewski będzie też testował miernik promieniowania. Jeśli chodzi o promieniowanie, ma mocne papiery, bo pracując w CERN i Wielkim Zderzaczu Hadronów, specjalizuje się właśnie w tej dziedzinie.
Jednak zdecydowanie najwięcej czasu zajmą eksperymenty z zakresu fizjologii, medycyny i biologii. Specjaliści z różnych polskich firm i laboratoriów chcą sprawdzić, jak pobyt w kosmosie wpływa na budowę kości, tkanek miękkich, mięśnie, mikrobiom w jelitach, a także stan psychiczny astronautów. Do tego dochodzą jeszcze eksperymenty związane ze sterowaniem urządzeniami za pomocą fal mózgowych.
W ramach eksperymentów biologicznych na orbitę trafią nawet drożdże z wszczepionym genem niesporczaka, czyli jednej z najbardziej odpornych istot na Ziemi. Z kolei hinduski astronauta wiezie na orbitę same niesporczaki, by badać ich rozwój w warunkach kosmicznych. I Polska, i Indie do tej fauny dorzucają wulkaniczne glony, które być może kiedyś będą w stanie pomóc w produkcji tlenu w kosmosie.
Lista eksperymentów zaplanowanych przez trójkę specjalistów Ax-4 liczy prawie 60 pozycji przygotowanych przez 31 krajów. Jednym z najmniej oczywistych jest np. test „kołyski Newtona” w warunkach nieważkości. Jak będą zachowywać się zawieszone na nitkach kulki, które na Ziemi przekazują sobie energię od pierwszej do ostatniej i z powrotem? Przekonamy się dzięki Polakom, którzy znaleźli sposób, jak zabrać ten dość ciężki sprzęt na orbitę, mimo drastycznych ograniczeń co do wagi bagażu. W bagażu Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego znalazło się też miejsce na liofilizowane pierogi, naszywkę z polską flagą z kosmicznego skafandra Mirosława Hermaszewskiego, plakat Andrzeja Pągowskiego upamiętniający lot Polaka z 1978 r. Mało? Do tego jeszcze kawałek bursztynu (także w celach naukowych), bryłka soli z Wieliczki, faksymile stron z dzieł Mikołaja Kopernika i Marii Skłodowskiej Curie, wiersz Wisławy Szymborskiej, partytura mazurka Chopina i ludowa krajka.
Jedną czwartą czasu pracy na pokładzie stacji kosmicznej zajmą naszemu astronaucie eksperymenty w ramach programu edukacyjnego. POLSA ogłosiła specjalny konkurs dla młodzieży, w którym można było zgłaszać pomysły na takie doświadczenia w stanie nieważkości. Najlepsze i najciekawsze Uznański-Wiśniewski będzie realizował na orbicie w sumie aż przez 20 godzin. Czterokrotnie w ciągu lotu nasz astronauta ma się łączyć z Ziemią w ramach wydarzeń edukacyjnych. Uczniowie z Warszawy i Łodzi będą mogli podczas łączenia zadawać pytania. W Rzeszowie i Wrocławiu odbędą się z kolei dwie audycje radiowe z udziałem Uznańskiego-Wiśniewskiego, który będzie łączył się z ISS.
POLSA planuje też liczne działania edukacyjne już po powrocie Polaka z orbity. Wszystko po to, by rozbudzić zwłaszcza wśród młodych zainteresowanie kosmosem. Poprzedni lot Polaka na orbitę miał miejsce 28 czerwca 1978 r., w zupełnie innej epoce politycznej. Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego (rocznik 1984) nie było jeszcze wtedy nawet na świecie, podobnie jak wielu ludzi młodych ludzi, dla których lot polskiego astronauty powinien być inspiracją.
Jak wygląda życie na orbicie?
Dr Aleksandra Bukała zaznacza, że Uznański-Wiśniewski nie będzie miał wielu chwil prywatności, bo przez dużą część misji będzie oklejony różnymi czujnikami.
Z braku ciążenia wiele rzeczy na orbicie nie jest tak oczywistych, jak na Ziemi. Choćby czynności fizjologiczne. Kosmiczna toaleta to zaawansowany projekt inżynieryjny z różnymi końcówkami dla kobiet i mężczyzn. Co ciekawe, w kosmosie płyny fizjologiczne podlegają oczyszczeniu i recyklingowi. Zapasy wody owszem, są, ale to ciężki towar, a przy ładowaniu rakiety liczy się dosłownie każdy kilogram. Poza tym płyny wpływają na środek ciężkości statku kosmicznego.
Brak ciążenia sprawia też, że trudno powiedzieć, że ktoś położył się spać – raczej udał się do łóżka-śpiwora, w którym zasnął w stanie nieważkości.
Opanowanie życia w tych warunkach wymagało długich ćwiczeń. Od miesięcy Uznański-Wiśniewski, Kapu i Shukla trenowali pod okiem Peggy Whitson – i w Ameryce, i w ośrodku ESA pod Kolonią, a także np. w Japonii. Jak wygląda takie szkolenie? Na opublikowanych przez Axiom filmikach widać np. jak załoganci trenują na makiecie ISS otwieranie włazów. Albo kosmiczną konsumpcję. Bo w warunkach nieważkości to, co wydaje się proste na Ziemi, może sprawiać niezwykłe problemy. Tubki czy puszki trzeba otwierać ostrożnie, by ich zawartość nie unosiła się w kabinach ISS. Z tego samego powodu trzeba ostrożnie postępować z wodą, by jej swobodne krople nie doprowadziły gdzieś do zwarcia. W kosmosie nie ma miejsca na błędy.
Kim jest Sławosz Uznański-Wiśniewski?
Polski astronauta nie jest pilotem, lecz inżynierem, specjalistą od wpływu promieniowania na układy elektroniczne. Ukończył z wyróżnieniem studia na Politechnice Łódzkiej, potem na uniwersytecie w Nantes, na tamtejszej politechnice, a w 2011 r. doktoryzował się w Marsylii. Współpracował przy projektowaniu wielu komercyjnych satelitów (m.in. dla polsko-fińskiej spółki ICEYE), ale najwięcej doświadczeń zdobył, pracując w genewskim CERN, gdzie tworzył elektronikę odporną na promieniowanie – m.in. w słynnym Wielkim Zderzaczu Hadronów (LHC). Przepracował tam blisko dekadę, z czego przez dwa lata odpowiadał jako inżynier za pracę zderzacza.
Prywatnie od kilku miesięcy jest mężem Aleksandry Wiśniewskiej, posłanki Koalicji Obywatelskiej.
Kim są pozostali członkowie misji Ax-4?
Oprócz Polaka w misji Ax-4 polecą Węgier Tibor Kapu (również inżynier), Hindus Shubhanshu Shukla (pilot wojskowy) oraz Amerykanka Peggy Whitson – dyrektorka ds. lotów załogowych w Axiom Space i kosmiczna rekordzistka: na pokładzie ISS spędziła 675 dni, więcej niż ktokolwiek w Ameryce. Z wykształcenia Whitson jest biolożką i chemiczką. Kiedy na Uniwersytecie Rice w Houston broniła doktoratu z chemii… Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego jeszcze nie było na świecie.
