W apokaliptycznym nadmiarze produkcji znalazłem prawdziwą serialową perłę. Na dodatek jest to czarna perła, bo rzadko zdarzają się tak osobliwe, ambitne i porażające zarazem dzieła. Tym bardziej jest to perła czarna, bo opowiada historię wzlotu Benito Mussoliniego, awansu człowieka znikąd i jego dochodzenia do władzy absolutnej.
Akurat mamy stulecie wprowadzenia faszystowskiej dyktatury we Włoszech, dobry to więc moment, żeby obejrzeć ten serial i jeszcze lepszy pretekst, żeby się zastanowić nad naszą przyszłością. Bo, że faszyzm się odradza, to jasne, tyle że nie jest to faszyzm czarnych koszul, ale eleganckich garniturów, nie podkutych buciorów, ale lśniących oksfordów.
Podobno we Włoszech „Mussolini. Syn stulecia” wywołał prawdziwe trzęsienie ziemi, okraszone politycznymi erupcjami na miarę Wezuwiusza i Rzymu podpalonego przez Nerona. Gdyby w Polsce to arcydzieło doprowadziło choć do niewielkiej refleksji, byłoby doskonale. Serial jest na podstawie cyklu powieści „M. Syn stulecia” Antonia Scuratiego, których nie czytałem, ale jeśli choć w połowie są tak doskonałe jak serial, to znaczy, że są wybitne.
Wielkość „Syna stulecia” polega nie tylko na tym, że jest fantastycznie zrobiony pod względem artystycznym i produkcyjnym, że jest i bezczelnie teatralny, i wizualnie perfekcyjny, a mnogość nawiązań do stylistyki dawnego kina i jarmarcznych przedstawień zachwyca, tak jak przeraża skala zbrodni tu ukazanych. Nie tylko dlatego, że aktor fenomenalnie grający Mussoliniego rozbija czwartą ścianę i zwraca się do nas bezpośrednio jak Frank Underwood w „House of Cards”. Nie tylko dlatego, że twórcy wrzucili tu kilka grepsów, na przykład gdy Mussolini mówi do nas: „Make Italy great again!”. Także dlatego, że jest tak bardzo aktualny i bieżący, że powoduje paraliżujący lęk.
To jest wierny historii i faktom dokument z narodzin potwora i opera buffa zarazem, bo w końcu jesteśmy we Włoszech. I thriller przerażający jak ekshumacja zwłok socjalisty zabitego przez zbydlęconych bojówkarzy w czarnych koszulach.
Zbyt często lekceważyliśmy, i lekceważymy nadal, błaznów i klaunów pojawiających się w polityce, wyśmiewaliśmy ich i wciąż wyśmiewamy jako zwykłych szaleńców. Ale polityczny szaleniec ma to do siebie, że nawet gdy błaznuje, to jest śmiertelnie poważny i pokazuje nagle swoje diabelskie oblicze. Jeśli pojawia się polityk, którego uważacie za pajaca, to wzmóżcie czujność – mało jest tak niebezpiecznych postaci jak klaun w polityce.
„Tylko my, faszyści, możemy przywrócić porządek w państwie, które znów pokazało swoją słabość” – mówi Mussolini na wiecu w Neapolu, a wkrótce nastąpi legendarny marsz na Rzym, czyli zamach stanu, który czarnym koszulom otworzył drogę do totalitarnej władzy. A jak już faszyści „przywrócą porządek” w państwie, to wówczas zacznie się płacz, że okazywaliśmy słabość, a mediacje i kompromisy na nic się zdały, ale jest to płacz poniewczasie, płacz bezsilności i zawodzenie, że historia znów się powtarza. Ano powtarza się, czasem jako farsa, ale częściej jako horror.
W przypadku klęski zamachu stanu Mussolini miał już spakowane dwie walizki i planował ucieczkę z kochanką do Szwajcarii. Naturalnie porzucając żonę i dzieci, bo faszysta nieustannie mówi, że rodzina jest najważniejsza, ale gdy przychodzi godzina prawdy, to ze strachem w oczach ucieka, porzucając wszystkich, dzięki którym cokolwiek osiągnął. Faszysta, wrzeszczący o swojej odwadze i poświęceniu, zawsze kombinuje, żeby nawiać, jeśli sprawy pójdą nie po myśli, nie chce zaś umierać na barykadzie za swoje rzekome ideały. Jest gotów na poświęcenie życia tysięcy i milionów ludzi, ale nie swojego. Faszysta musi być egotykiem i zakochanym w sobie do nieprzytomności narcyzem, bo przecież interesuje go wyłącznie nieograniczona władza. Faszystowski narcyz – nie ma lepszego serialu ani filmu pokazującego miłość własną polityka – uważa, że cały naród ma obowiązek go kochać i pragnie, by mu przewodził. A jeśli ktoś go jeszcze nie pokochał, to zostanie zmuszony do miłości pałką i pistoletem.
Mussolini domaga się miłości, jest pewien, że zasługuje na uwielbienie tłumu, i jednocześnie gardzi nieprzebranymi masami skandującymi: „Duce! Duce!” i wykonującymi salut rzymski. Oto dramat faszysty: pragnie być kochany, ale nienawidzi tych, którzy go kochają.
Demokracja to wymarzony ustrój dla faszysty, gdy zamierza zdobyć władzę – daje ona mu tyle wolności, że ma czas naostrzyć nóż, którym poderżnie demokracji gardło. Niechaj zostaną nam w pamięci sceny, gdy we włoskim parlamencie bezradny tłum liberalnych demokratów patrzy w osłupieniu i ze strachem, jak Mussolini ze swoimi bandytami rozwalają kraj, a przy okazji pałkami głowy tych, którzy ośmielili się nie kochać Duce. W odcinku opowiadającym o marszu na Rzym przywódcy demokratycznej władzy mówią: „Dajmy im parę stanowisk, to się uspokoją”. Nie uspokoją się. Nie ma tylu stanowisk i takiej władzy, która zadowoliłaby faszystów. Muszą mieć jeszcze więcej niż wszystko.
W „Mussolinim. Synu stulecia” obłędnych scen jest multum, a każda z nich staje się wielką metaforą ludzkiej podłości. Kiedy Mussolini zostaje premierem, a przed sobą ma kolejne wybory i wizję przejęcia całego parlamentu, na wyścigi rusza armia oportunistów, którzy chcą się zapisać do partii faszystowskiej i startować na posłów. Zaprą się po trzykroć swoich przekonań – o ile je kiedyś naprawdę mieli. Z lewicowców i liberałów staną się żarliwymi faszystami i nieważne, czy uwierzyli w faszyzm, czy tylko w święty stołek parlamentarny.
Mussolini wygrywa wybory parlamentarne po to, żeby już więcej nie było żadnych wyborów i żeby żaden Włoch nie miał innego wyboru, jak tylko być poddanym Duce.
Z tego serialu można wypisywać całe zdania wypowiadane z ekranu przez Mussoliniego i są to zdania mrożące krew w żyłach: „Historię tworzą wyrzutki. Rozpalcie ich gniew, uzbrójcie ich w bomby i broń, a w razie potrzeby w wyborcze ołówki”. Albo: „Równowaga społeczna i ład to nasza zguba. Potrzebujemy chaosu. Chaosu, strachu i nienawiści”. I są to zdania proroczo mądre, bo przecież Mussolini otwartym tekstem mówił, że chce zniszczyć demokrację, tyle że demokracja jak zwykle myślała, że to tylko rojenia jakiegoś bufona.
Tu wszyscy mówią zdania, od których sztywnieją kończyny. „Stulecie demokracji się skończyło. Czas na silnych mężczyzn” – powiada Margherita Sarfatti, kochanka Benita, która pomogła go wynieść do władzy, gdy był jeszcze bardzo słabym mężczyzną, a której on później pozbył się bez żadnych sentymentów oczywiście.
„Nie należało nas wpuszczać do parlamentu” – mówi do widzów Mussolini, gdy głosuje za wotum nieufności wobec rządu premiera Giolittiego z partii liberalnej, który chciał się dogadać z faszystami, żeby nie demolowali Włoch. Otóż z faszystami nie można się dogadywać, bo to dogadywanie się z czarną mambą, żeby jeśli już ukąsiła, to nie śmiertelnie. Jad czarnej mamby zabija najszybciej na świecie i z czarną mambą nie można prowadzić negocjacji. Tak jak z faszystami nie można się dogadywać, żeby wzięli sobie trochę władzy i ograniczyli się w swej nienawiści. Z faszystami nie wchodzi się w koalicje, z faszystami się nie romansuje.
