Matka pyta lekarza: „Córce się zbliża komunia, może by jej dać ze dwa razy zastrzyk z Ozempicu, żeby się dopięła w sukience?”. Lekarz potraktował to jak żart, ale czy to był żart?
Córka Kaśki nigdy nie była otyła. Miała nadwagę, to fakt. Za małą, żeby jej to robiło fizyczną krzywdę, ale w sam raz, żeby ją przeorało psychicznie. Normalne, że w siódmej klasie dziewczyny chcą się podobać. Tańczą hip-hop, zaczynają się malować, chodzą na pierwsze randki. W tym wieku, niezależnie od pokolenia, pojawiają się te same teksty: „Jezu, ale jestem gruba”. Rzucają je do swoich odbić w lustrze wcale nie te pulchne dziewczyny. Tylko te szczupłe.
Pulchna dziewczyna jest jak bohaterka drugiego planu w filmie. Zawsze w chłodnym cieniu gwiazdy. Kaśce, która też była pulchną dziewczyną, serca pęka na myśl, że jej Marysia mogła się czuć we własnym życiu jak bohaterka drugiego planu. To dlatego się zgodziła na Wegovy. To taki Ozempic, tylko dopuszczony od dwunastego roku życia. Lekarz przepisał, choć chyba nie powinien. Bo Marysia wcale nie była gruba. Ale się czuła.
Dzieci na lekach na odchudzanie. „Miała efekty uboczne, nieprzyjemne to dla niej było”
— Proszę włączyć zdrowy tryb życia — mówił lekarz. — Kiedy już córka zredukuje kilogramy, proszę odstawić lek. Zdrowego trybu życia proszę nie odstawiać.
Rzuca jeszcze: — Tutaj jest lista możliwych efektów ubocznych. Biegunki mogą się zdarzać, wymioty, uczucie słabości, zwłaszcza na początku. Proszę przyjść, jakby się coś poważniejszego działo.
O bulimii nie wspomniał, bo lek nie powoduje bulimii. Bulimię powoduje strach przed tym, że zrzucone kilogramy wrócą i wszystko na nic. Lek zadziałał, Marysia zrzuciła siedem kilogramów. Kaśka uznała, że wystarczy. Ale Marysia nie.
— Miała efekty uboczne, nieprzyjemne to dla niej było. Wychodziłyśmy na miasto, mnie takie wyjścia strasznie cieszą, bo wiem, że za chwilę córka już nigdzie ze mną nie będzie chodziła, a ona ani ciastka, ani nic, a jak kawa, to czarna, gorzka. W końcu mówię jej: dość, odstawiamy lek, już się nauczyłaś inaczej jeść, to teraz własnymi siłami. A ona w płacz. Że dlaczego chcę jej to zrobić. Parę tygodni później pierwszy raz zobaczyłam, jak zmusza się do wymiotów.
— Wszystkie gwiazdy mają dziś ozempicowe sylwetki, a dzieciaki, które je obserwują na Instagramie, chcą być takie same — dodaje Klaudia. Ma syna i córkę. Jedenaście i trzynaście lat. Oboje ze skłonnością do tycia. — Ozempic jest normalnym tematem szkolnych rozmów. Przychodzi Helena ze szkoły i mówi, że mama Amelki obiecała jej, że jak Amelka skończy piętnaście lat, to będzie mogła zacząć brać. Co Amelkę trochę wkurza, bo ona się nie może doczekać i by chciała już. Czy Amelka ma nadwagę? W sumie to nie.
Albo inna sytuacja: siedzą dziewczynki pod szkołą i jedzą batoniki, czekoladki, czipsy i co tam jeszcze. I rozmowy: „Jezu, przytyję”. „Ale jak przytyję, to sobie załatwię Wegovy”.
— Buduje się na tym absurdalną rywalizację. „Moja mama mi pozwoli brać leki, a twoja nie”. „A twojej nie będzie stać”. I tak dalej — opowiada Klaudia. — Tylko w ostatnim miesiącu miałam w domu dwie awantury, bo młoda się wściekała, że jej nie chcę zaprowadzić do lekarza po leki i co ze mnie za matka.
— Problemem jest coraz większa moda na Ozempic wśród osób, które są szczupłe — mówi psycholożka i psychoterapeutka Katarzyna Kucewicz. — Wraca anoreksja, świat znów zachwyca się chorobliwie szczupłymi sylwetkami. Wszyscy chcą się upodabniać do gwiazd, a gwiazdy są coraz szczuplejsze, często z ogromną niedowagą. Powrót takiego ideału sylwetki jest przykry, niebezpieczny. Dzieci też to widzą, często u własnych matek. Matki mówią córkom: „Nie jedz tyle, bo utyjesz i będziesz gruba, nieładna. Będziesz miała gorzej w życiu”. Z troski mówią, ale nie są świadome, jak wielką krzywdę mogą zrobić takie słowa.
Kucewicz tłumaczy, że rodzice budzą w dzieciach obsesję kontroli, poczucie: jestem nie taka, jak trzeba. Trzeba podchodzić z ogromną delikatnością do redukcji masy ciała u dzieci, żeby nie wpędzić ich w zaburzenia odżywiania. Co z tego, że matka odchudzi córkę, jak ona potem całe życie będzie miała problemy. To bardzo częsty model: matka przykładająca ogromną wagę do wyglądu i córka, która ma z tego powodu zaburzenia odżywiania. — Mam wiele pacjentek, które odnoszą sukcesy zawodowe, mają super życie prywatne, są piękne. A mówią na terapii: „czuję się ze sobą dobrze maksymalnie do rozmiaru 36, powyżej tego staję się nikim”. One to wyniosły z domów — dodaje psychoterapeutka.
Basia: wśród koleżanek Ozempic jest częstym tematem rozmów
Baśka dobrze wie, jak to jest być „grubą dziewczyną”. To ta, która jest zawsze w cieniu swojej szczupłej przyjaciółki z klasy. Która się uśmiecha i kiwa głową, kiedy ta drobniutka, szczuplutka Calineczka opowiada o swoim pierwszym chłopaku, pierwszej randce w kinie, pierwszym trzymaniu za rękę i pierwszym pocałunku. Gruba dziewczyna bardzo szybko dowiaduje się, jakie są zasady. Że jej szczupłe koleżanki przeżywają swoje piękne przygody, a ona je tylko ogląda, słucha o nich. I marzy, że i jej kiedyś przytrafią się takie wspaniałe przeżycia. Ale się nie przytrafiają. Albo jeszcze gorzej: jak się przytrafią, to potem wszyscy są zdumieni: jak to, ktoś cię chciał?
— Ja miałam strategię na żartownisię. Śmiałam się sama z siebie, opowiadałam dowcipy o sobie i swoim grubym ciele. Pierwsza rzucałam okrutne żarty o grubasach i śmiałam się z nich najgłośniej, żeby nikt tego okrucieństwa nie przebił. Ale przecież bolało mnie to wszystko strasznie. Schudłam na studiach, wjechałam w sport, dietę, zdrowy tryb życia. Do dziś mnie to bardzo dużo kosztuje, dwukrotnie w ostatnich dwóch latach brałam Mounjaro, żeby to tylko nie wróciło.
Córka Basi ma czternaście lat i jest szczupła. Nie zawsze tak było. — Jak ja się bałam, że będzie musiała przechodzić przez to samo, co ja. Popełniłam masę błędów z tego lęku. Upominałam ją, żeby nie jadła słodyczy, zapisywałam na zajęcia sportowe. Być może odebrałam jej część dziecięcej beztroski. Natomiast wśród jej koleżanek Ozempic jest częstym tematem rozmów. „Jak tylko przytyję, będę brała analogi”. Pogarda dla otyłości jest chyba jeszcze większa niż kiedyś, choć przecież dziś jest znacznie więcej dzieci zmagających się z tą chorobą. Ale skoro jest cudowny lek, to trzeba być już prawdziwym looserem, żeby mieć nadwagę, prawda? Znam matki, które podają swoim córkom Ozempic bez konsultacji z lekarzem. Żeby nie przytyła na wakacje, żeby się zmieściła w ubrania. Chodzą wychudzone, ciała mają przemęczone nadmiarem siłowni. Jest przekonanie, że jak masz córkę z nadwagą, to źle o tobie świadczy. Jesteś złą matką, nie dbasz o dziecko. Ich dzieci są wytresowane do chudości.
Kiedy dziecko walczy z otyłością. „Do dziś mam żal, że nie zareagowałam”
Elżbieta Brzozowska, współzałożycielka Fundacji Zdrowie i Edukacja Ad Meritum, od ponad dwudziestu lat angażuje się w kampanie promujące zdrowy styl życia, a od kilku lat w edukację na temat leczenia choroby otyłościowej, z którą zmaga się i ona, i jej córki. Sama przeszła operację bariatryczną sześć lat temu i schudła ponad 50 kg.
— Choć badania pokazują, że na otyłość u dzieci ma głównie wpływ styl życia, to coraz więcej wiadomo też o genach, które mogą warunkować predyspozycję do otyłości — opowiada. „Zobaczysz — powiedziała kiedyś jej najstarsza córka Małgosia — kiedyś odkryją, co jest powodem tego, że my wszyscy już w pierwszych klasach podstawówki tak się zaokrągliliśmy”.
— Pamiętam, jak mój ojciec mówił mamie: „Uważaj na Elę, bo wchodzi w ten wiek, w którym ja bardzo przytyłem”. Uważanie nic nie dało.
Każde z dzieci Brzozowskiej przeszło przez etap otyłości. Jej młodsza córka, Zosia, miała poczucie niesprawiedliwości: „Czemu dzieci się śmieją, dokuczają? — pytała. — Dlaczego chude koleżanki mogą jeść słodycze, a ja nie?”.
— Dzieci bywają okrutne, nie myślą, czy sprawią przykrość — mówi Brzozowska. — Moje córki słyszały straszne słowa: „świnia na horyzoncie”, „opuchnięty chomik”. Zosia sama o sobie mówiła, że jest dziwolągiem. Pamiętam, jak z drugą córką, Basią, byłyśmy na pobieraniu krwi. Pielęgniarka nie potrafiła się wkłuć. „O matko, rączki jak pączki. No, nie pobiorę”. Basia miała pięć, może sześć lat. Do dziś mam żal, że nie zareagowałam.
— Mam marzenie, mamo — mówiła Zosia — żeby kiedyś wymyślili taką maszynkę, która sprawi, że schudnę.
„Dziecko myśli, że ten lek to czarodziejska różdżka”
— Też miałam takie marzenia — wspomina Elżbieta Brzozowska. — Byłam bezsilna wobec tego wszystkiego. Ja sama od dwóch lat przyjmuję Mounjaro, dzięki czemu zawróciłam nawrót otyłości po czterech latach od operacji. Wiem, jak działają analogi — w końcu nie ma ciągłego apetytu, pojawia się uczucie sytości. Zosia też dostała lek, przez rok schudła 10 kilo. Jest w Programie Leczenia Otyłości w Centrum Zdrowia Dziecka, gdzie pracuje z lekarzami, dietetykiem, psychologiem i fizjoterapeutą. Powiedziała: „mamo, już nie jestem dziwolągiem”.
— U dzieci jest ten sam problem, co u wielu dorosłych, część osób myśli, że lek to czarodziejska różdżka, która rozwiąże wszystkie problemy i nic więcej nie trzeba robić — mówi Katarzyna Kucewicz. — Tymczasem lek jest tylko jedną ze składowych redukcji. Jeśli lekarz zaleca leki, można i warto je stosować, ale tylko po to, by wspomóc pracę nad całkowitą zmianą stylu życia. Dziecko musi się zdrowo odżywiać, mieć dużo ruchu. Jakiś czas temu poznałam historię rodziny — wszyscy byli na analogach: mama, tata, dziecko też. Nie pomogło, uznali, że muszą mieć rodzinną lekooporność. A dalej jedli w restauracjach i kawiarniach.
Kucewicz — autorka m.in. książki „Waga z głowy” — sama od dziecka zmaga się z chorobą otyłościową.
— Takie dzieci są wytykane palcami, ośmieszane, dyskredytowane. Czują się odmieńcami, gorsze, pomijane. Słyszą rzeczy, które zostają w pamięci do końca życia. To zabiera bardzo dużo pewności siebie, otwartość, wszystko. Ciało powinno być domem, bezpiecznym miejscem. Jeśli nie jest, to dziecko nigdzie nie czuje się bezpiecznie, zaczyna nienawidzić swojego ciała, siebie, wszystkiego dookoła. To są straszne rany, ale ich nie zadaje otyłość, tylko fat fobia. Był czas, że myślałam, że to się skończy. Że fat fobia u dzieci jest przeżytkiem, że moda jest bardziej inkluzywna, język się zmienia, świadomość. Tak się nie stało. W szkołach dalej jest potworna przemoc.
— Czy gdybyś dziś mogła podać dwunastoletniej sobie lek w rodzaju Ozempicu zrobiłabyś to?
— Gdyby lekarz zobaczył moją historię medyczną, współistniejące choroby, gdyby stwierdził, że warto, to jak najbardziej. Lek pomaga opanować apetyt, który nie ma podłoża emocjonalnego, tylko jest związany z nieprawidłowym działaniem hormonów. Gdybym wtedy dostała taki lek i tym samym szansę na zdrowe życie, to by było dla mnie zbawienie. Uniknęłabym wielu przykrości.
Wyobraźmy sobie siedmioletnie dziecko z chorobą otyłościową. Idzie do szkoły, gdzie być może będzie się zmagać z przemocą rówieśników, zapewne usłyszy rzeczy, które je do końca życia poranią. I ono może dostać lek, który może mieć jednak poważne konsekwencje zdrowotne. Co jest mniej szkodliwe?
— To jest dylemat, który powinniśmy oddawać w ręce specjalistów — mówi Kucewicz. — Lekarze nie powinni przepisywać leków lekką ręką. Ale są sytuacje, w których powinni. Pamiętajmy, jakie szkody powoduje otyłość. Ona sama nie wyhamuje, nie cofnie się. Jeżeli nie wspomożemy dziecka, będzie ono coraz bardziej niesprawne, coraz bardziej chore. Choroba będzie dawała coraz więcej powikłań. Otyłość jest niebezpieczna. Pytanie, co jest bardziej niebezpieczne: otyłość czy lek? Badania zdają się potwierdzać, że otyłość.
Rozmawiałam ostatnio ze znajomym lekarzem. Opowiedział mi taką historię: przychodzi pacjentka i mówi: „Córce się zbliża komunia, może by jej dać ze dwa razy zastrzyk, żeby się dopięła w sukience?”. Lekarz to potraktował jak żart, ale czy to był żart? Skoro coraz więcej osób korzysta z analogów, żeby sobie zrobić bikini body na wakacje, to jaki problem, żeby robić to dzieciom? Wstrzykujesz lek, przez dwa tygodnie nie masz apetytu, zrzucasz trzy kilo. I masz bikini body. A w dziecięcej wersji: komunia body. Mnie, jako ekspertce, takie historie mrożą krew w żyłach.
— Leki nie są problemem. Robią to, po co zostały stworzone: pomagają zredukować wagę — wzdycha Baśka. — Problemem jest kompletnie szalona kultura, w której żyjemy. Tak samo jest z morfiną czy fentanylem. Do czego służą? Do znieczulania, narkozy, leczenia bólu. Niestety mogą też zmienić ludzi w narkozombie. Podobnie Ozempic. Masz chorobę otyłościową? Robisz sobie zastrzyki, a jak masz głowę na karku, to robisz to wszystko pod kontrolą lekarza, zmieniasz całe swoje życie i wszystko super. Ale możesz też — i to niestety nasza kultura zdaje się coraz bardziej promować — być osobą szczupłą, walić Ozempic i promować te swoje zapadnięte policzki i wklęsłe brzuchy. I tak się powoli zmieniamy w wychudzone zombiaki, za to z nadmuchanymi ustami i pośladkami. A nasze dzieci razem z nami.
Dzieci i leki na odchudzanie. Lekarz: narzędzie, które może pomóc w dokonaniu zmian
Dopiero gdy nie udaje się uzyskać poprawy przez zmianę sposobu jedzenia, trybu życia, pracę z psychoterapeutą nad funkcjami jedzenia w życiu dziecka, lekarze rozważają włączenie farmakoterapii analogami GLP-1. — Te leki pozwalają dać pacjentowi koło zamachowe do wprowadzania zmian, ponieważ czasowo — dopóki są stosowane — dają szybsze poczucie sytości i zmniejszają odczuwanie głodu — mówi prof. Michał Brzeziński z Kliniki Gastroenterologii Dziecięcej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, zajmującej się między innymi leczeniem dzieci z otyłością.
Pod opieką zespołu prof. Małgorzaty Myśliwiec w Klinice Pediatrii, Diabetologii i Endokrynologii Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego w Gdańsku jest obecnie ponad 1000 dzieci z chorobą otyłościową, w tym ponad 250 leczonych farmakologicznie. Semaglutyd jest dopuszczony do terapii od 12. roku życia. — Niestety, dostęp do tej formy terapii jest ograniczony ze względu na brak refundacji niezależnie od stopnia otyłości czy obecności licznych powikłań — mówi prof. Myśliwiec.
Leczenie przynosi spektakularne efekty. — Dziecko, które po raz pierwszy wchodzi do gabinetu, jest smutne i ma zwieszoną głowę. I na kolejnych wizytach, gdy zaczyna redukować masę ciała, mieścić się w wymarzone spodnie czy sukienkę, widać tę różnicę na pierwszy rzut oka. Nawet nie musimy tego dziecka ważyć, bo widzimy, że ono wchodzi uśmiechnięte, zupełnie inaczej ubrane, wyprostowane, dzieci mówią, że wreszcie zaczynają podobać się sobie i — co na przykład dla nastolatków jeszcze ważniejsze — zaczynają być takie jak rówieśnicy — mówi prof. Myśliwiec.
Podobnego zdania jest prof. Brzeziński. — Analogi GLP-1 to efektywne narzędzie, które może nam pomóc dokonać zmian u chorego dziecka. Dlaczego więc mielibyśmy nie zaproponować go 40-kilogramowemu sześciolatkowi, 60-kilogramowemu dziesięciolatkowi czy piętnastolatkowi ważącemu 100 kg? Byłoby nieetyczne nie zaproponować im leku, który ma udowodnione korzystne efekty zdrowotne przy relatywnie niskim ryzyku powikłań w populacji pediatrycznej — mniejszym niż u dorosłych — argumentuje prof. Brzeziński.