Dziewczynkom wmawia się, że powinny się cieszyć z tego, że chłopcy ciągną je za włosy, obłapiają, popychają. „To takie końskie zaloty”, „Pewnie mu się podobasz” – wyjaśniają rodzice lub dziadkowie. Zawstydzają dziewczynkę – wychodzi na to, że ona nie jest dość przenikliwa i wyluzowana, by odczytać prawdziwe intencje chłopaka. Jak uczyć dziewczynki, że odmowa i sprzeciw są dobre i w wielu sytuacjach — właściwe? Przeczytaj ten tekst, by się tego dowiedzieć.
Kobiece „nie” przez tysiąclecia ginęło w patriarchalnym systemie nakazów, norm, obyczajów i przekazów kulturowych. W wielu ważnych dla siebie kwestiach kobiety z naszego kręgu kulturowego jeszcze do niedawna nie mogły się wypowiadać w ogóle. Do dziś ich sprzeciw nie zawsze jest słyszany i traktowany poważnie.
W Polsce dopiero w 2025 r. weszły w życie przepisy, wedle których brak zgody na seks jest jedną z przesłanek do uznania czynu za zgwałcenie.
Z tego tekstu dowiesz się:
jak nauczyć dziewczynkę mówić „nie”?
jakie konsekwencje może mieć zawstydzanie dziewczynek przez rodzinę?
jakie z pozoru niewinne zwroty mogą mieć negatywny wpływ na rozwój dziewczynek?
jak działa mechanizm zamrożenia?
Sposób myślenia o odmowie doskonale pokazuje tekst piosenki z lat 60. zespołu Kawalerowie:
Kiedy dziewczyna mówi: „nie”,
to „nie” nie znaczy wcale, że odmawia.
Może po prostu sprawdzić chce,
czy ty upomnisz się o swoje prawa. (…)
Kiedy dziewczyna mówi, ty
jej słów nie musisz wcale brać zbyt serio.
Zamknij na cztery spusty drzwi
i sprawdź – na pewno kocha, kocha tak jak ty!
„Nowy numer „Newsweeka Psychologia” już w sprzedaży”
Foto: Materiał prasowy
Nie trzeba specjalnie analizować tego tekstu, by odczytać go jako zachętę do przemocy seksualnej („upomnisz się o swoje prawa”, „jej słów nie musisz brać zbyt serio”). Piosenkę śpiewał duet: Wiesław Czerwiński i Sława Czerkan, a łagodny ton kobiecego głosu zdawał się ilustrować tezę, że kobiety tak naprawdę nie wiedzą, czego chcą.
Końskie zaloty
To się zmienia, żyjemy w czasach przełomu. Ale nadal bywa, że dziewczynkom wmawia się, iż powinny się cieszyć z tego, że chłopcy ciągną je za włosy, obłapiają, popychają. „To takie końskie zaloty”, „Pewnie mu się podobasz” – wyjaśniają rodzice lub dziadkowie. Zawstydzają dziewczynkę – wychodzi na to, że ona nie jest dość przenikliwa i wyluzowana, by odczytać prawdziwe intencje chłopaka.
Przy tym usprawiedliwiają przemoc i podsuwają skojarzenie, że brutalność idzie w parze z miłością. Odmawiają też dziewczynce prawa do bronienia swoich granic. Po latach, już jako dorosła kobieta, może ona tkwić w związku pełnym przemocy psychicznej, fizycznej lub ekonomicznej. Jak ma się jej sprzeciwiać, skoro dotąd bagatelizowano jej prawo do samoobrony? Jak ma powiedzieć „nie”, gdy to słowo było tak długo traktowane jako przejaw krnąbrności, sztywniactwa czy wyniosłości?
Zamrożenie zamiast sprzeciwu
W efekcie wiele kobiet reaguje zamrożeniem, gdy spotyka się z naruszaniem swoich granic. Zamrożenie to reakcja układu nerwowego w sytuacji stresu, konfliktu wewnętrznego. Osoba czuje się jak odrętwiała, nie walczy ani nie ucieka, nie wie, co powiedzieć, albo nie może wydobyć słowa. W sytuacji dużego zagrożenia zamiera. W mniej zagrażających momentach reaguje chichotem, odwraca wzrok.
Przykład z życia: uczennica nie wie, co ma zrobić, gdy kolega z ławki obcina jej kosmyk włosów. Zapytana, czy się na to zgodziła, mówi, że nie chciała tego, ale nie wiedziała, że może się sprzeciwić. Studentka w bibliotece widzi, jak obcy mężczyzna kradnie jej portfel położony na stoliku. Czuje się jak sparaliżowana i nie może wydobyć głosu, gdy złodziej bezczelnie patrzy jej w oczy. Albo: kobieta w ciąży czuje ogromny dyskomfort i wstyd, gdy krewny dotyka jej brzucha i komentuje rozmiar biustu, ale „nie chce robić afery”. Kobietom trudno jest zareagować spokojnym, ale wyraźnym sprzeciwem, gdy ktoś przekracza ich granice. W autobusie mężczyzna szeroko rozstawia kolana, zajmując półtora miejsca, a obok kobieta kuli się na skrawku swojej przestrzeni i milczy. Dlaczego? Bo tak ją wychowano: masz się nie sprzeciwiać, bo głośne „nie” mówią tylko awanturnice. Takich, które protestują, nikt nie lubi – brzmi przekaz kulturowy. Można z nich szydzić. Widać to w internetowych komentarzach pod tekstami silnych kobiet, działaczek na rzecz równych praw.
Co ciekawe, wiele nastolatek chce się sprzeciwiać i robi to głośno, ale w sposób wulgarny. Dziewczyny w odpowiedzi na zaczepki przeklinają. Tak, jakby były pewne, że trzeba dosadności, gniewu, groźby, żeby ktoś je wziął pod uwagę.
Wiele argumentów za tym, by uczyć siebie i córki asertywności, można znaleźć w książce „Bo nie” Natalii Waloch. Oto jeden z nich:
„Chłopcy są doceniani za to, kim są i jacy są, dziewczynki ocenia się według tego, jakie są wobec świata. – Postawiłabym tezę, że dziewczynki wychowuje się do mówienia »tak« oraz do milczenia – mówi prof. Iwona Chmura-Rutkowska. – Co oznacza mówienie światu »tak«? Co oznacza bycie cicho? Bycie miłą i ugodową. Nie mówisz, co myślisz. Jesteś taka, jak inni chcą, żebyś była.
Dr hab. Elżbieta Korolczuk, socjolożka z Uniwersytetu Södertörn w Sztokholmie i Uniwersytetu Warszawskiego, która zajmuje się m.in. tematyką płci kulturowej (gender), dodaje: – Moim zdaniem nie chodzi nawet o to, że boimy się powiedzieć »nie«, tylko że uznajemy, że więcej wygramy na tym, że powiemy »tak«. Później jesteśmy rozczarowane, bo okazuje się, że to wcale tak nie działa, że nagroda w postaci akceptacji, pochwały czy bycia zauważoną nie przychodzi”.
