– Prawda jest naszym orężem – przekonywał podczas jednego z wystąpień Karol Nawrocki. Pod jego wodzą Instytut Pamięci Narodowej wydał książkę, która mogła powielać sowieckie narracje propagandowe, w dodatku jej autorowi zarzuca się autoplagiat. Cały nakład 800 sztuk trzeba było zaaresztować i schować do magazynu.
Mowa o książce ukraińskiego historyka Serhija Hummenego „Uchodźcy. Nielegalne przekraczanie granicy polsko-sowieckiej w latach 1918-1939”, która od stycznia 2023 r. zalega w magazynie Instytutu Pamięci Narodowej – ustalił „Newsweek”.
Z początku wszystko wydawało się w porządku. W 2019 r. praca Serhija Humennego została wyróżniona w XII edycji konkursu imienia Władysława Pobóg–Malinowskiego na najlepszy debiut historyczny. Konkurs to wspólna inicjatywa Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutu Pamięci Narodowej (do konkursu nadesłano 25 prac, osiem doktoratów oraz siedemnaście prac magisterskich). W efekcie zdecydowano się na jej wydanie.
Po wydrukowaniu w grudniu 2022 r. książka trafiła do magazynu centralnego IPN, a w styczniu 2023 do dystrybucji (można ją było kupić zarówno na stronie wydawnictwa Instytutu, jak i innych księgarni). Zgodnie z prawem książka została też wysłana do bibliotek. Do tego momentu wszystko wydawało się w porządku.
W lutym 2023 r. książka Humennego została jednak zaaresztowana, wycofana ze sprzedaży i cofnięta do magazynu. W odpowiedziach dla „Newsweeka” tak opisuje to rzecznik IPN, Rafał Leśkiewicz:
„W lutym 2023 r. na podstawie decyzji kierownictwa IPN, wobec stwierdzonych poważnych uchybień merytorycznych w książce autorstwa Serhija Humennego, Uchodźcy. Nielegalne przekraczanie granicy polsko–sowieckiej w latach 1918–1939, ujawnionych już po wydrukowaniu książki, w trybie nadzoru jakościowego opublikowanych prac, została ona wycofana z oferty Wydawnictwa IPN. Nakład znajduje się w magazynie centralnym Instytutu w Warszawie”.
Jakie to uchybienia? O tym IPN nie informuje, ale według rozmówców „Newsweeka” może chodzić o fakt, że w kilku fragmentach książka powiela fakty wprost wzięte z sowieckiej historiografii. Jeden z przykładów? Na stronie 115. autor pisze, że w latach 1939-1941 stara linia graniczna dzieliła terytorium „połączonych” ziem białoruskich i ukraińskich. Po wydrukowaniu książki w IPN miano się przerazić – w końcu, pomimo cudzysłowu, takie postawienie sprawy sugeruje, że wcześniej w skład II Rzeczpospolitej wchodziły ziemie białoruskie i ukraińskie w jakiś sposób okupowane przez Polskę. (Sam Humennyj w toku dalszej dyskusji akademickiej zastrzegł, że taka interpretacja jest wyłącznie opinią i niczego takiego nie miał na myśli).
Jak informuje Instytut Pamięci Narodowej zgodę na prace wydawnicze, zgodnie z procedurami, wydał w czerwcu 2020 roku ówczesny dyrektor Biura Badań Historycznych profesor Włodzimierz Suleja. Decyzję miała poprzedzić pozytywna recenzja wydawnicza doktora Artura Ochała. Książka ukazała się w nakładzie 800 egzemplarzy.
„Umowa z autorem na udzielenie sublicencji opiewała na kwotę 3 350 zł brutto. Koszt druku wyniósł 9 912 zł brutto” – informuje IPN.
Warto w tym miejscu wspomnieć, że przełom grudnia 2022 oraz stycznia 2023 to moment, kiedy wydawnictwem Instytutu Pamięci Narodowa zarządza bliska współpracowniczka Karola Nawrockiego z Gdańska – dyrektor Karolina Imianowska. W Muzeum II Wojny Światowej, w którym wcześniej razem pracowali, Imianowska miała między innymi zajmować się muzealnym sklepikiem.
Serhij Humenny. „Uchodźcy. Nielegalne przekraczanie granicy polsko-sowieckiej w latach 1918-1939”
Foto: Materiał prasowy / IPN
Książka IPN zaaresztowana. Kto za to odpowiada?
– Ta książka to metafora tego, jak dziś działa IPN. Najpierw coś bezmyślnie zostaje wydane, potem w wyniku decyzji kierownictwa książka trafia do magazynu. Czy kogoś spotkały konsekwencje służbowe za takie zaniechanie? Przecież prezes Nawrocki mawiał, że zablokuje każdą książkę, która będzie godziła w dobre imię Polski – mówi nasz rozmówca, historyk IPN, proszący o zachowanie anonimowości.
Nasi rozmówcy zwracają też uwagę na dziwne pojęcie następczego nadzoru jakościowego wydawanych pracy – przecież kontrola powinna być zadaniem recenzentów przed wydaniem książki, a nie urzędników po jej opublikowaniu.
– Ktoś to przecież czytał, przed wysłaniem składu do doi druku! IPN zapędził się w kozi róg. Bo skoro już ją wydano, to jej zaaresztowanie przeczy zasadzie wolności akademickiej i możliwości krytycznej dyskusji nad wydanymi dziełami – dodaje nasz rozmówca. Książka była przez miesiąc w obiegu, potem można ja było dostać w antykwariatach, trafiła do bibliotek.
Książka wydana przez IPN plagiatem?
Tym bardziej że książka „Uchodźcy…” stała się już przedmiotem akademickiej dyskusji. W pracy recenzenckiej na temat uchodźców opublikowanej rok temu przez czasopismo Historia Slavorum Occidentis historyk doktor Piotr Olechowski zarzucił jej autorowi autoplagiat. Jego zdaniem ukraiński badacz miał zrobić ukraiński doktorat na podstawie pracy magisterskiej na temat, którą obronił w Polsce.
„Autor nieznacznie zmodyfikował także spis treści, wprowadzając do niego m.in. zagadnienia metodologiczne. Co jednak intrygujące, w opublikowanej po polsku monografii nie wspominał o własnej pracy doktorskiej obronionej na Ukrainie, zaś w maszynopisie złożonym w Kijowie nie ma śladu po wydanej w Warszawie książce. Czyżby zatem Autor dwukrotnie obronił tę samą pracę na różnych uczelniach, w dwóch różnych krajach, i w dodatku uzyskując przy tym dwa odmienne stopnie (polskiego magistra i ukraińskiego doktora historii)?” – dopytywał Olechowski.
W odpowiedzi przedstawionej na łamach tego samego czasopisma doktor Sierhij Humennyj, gdzie w formie listu otwartego zapewniał, że o autoplagiacie nie może być mowy. „…przypuszczenia Pana Piotra Olechowskiego, że popełniam autoplagiat, opierają się wyłącznie na własnej opinii tego autora. W artykule nie przytacza przypadków „autoplagiatu” pomiędzy rozprawą a polskojęzyczną monografią, zamiast tego wskazuje bez potwierdzenia, że są one tożsame” – odpowiadał ukraiński historyk.
Dyskusja trwa, ponieważ w kolejnej odpowiedzi doktor Olechowski takie fragmenty obszernie zacytował. Jak na razie od pół roku nie spotykało się to z odpowiedzią pana Humennego. O całą sprawę zapytaliśmy Instytut Pamięci Narodowej.
„Instytutowi Pamięci Narodowej znana jest sprawa dyskusji, jaka się toczy pomiędzy Autorem książki a dr. Piotrem Olechowskim, w sprawie zarzutów popełnienia autoplagiatu. Na bieżąco śledzimy wymianę zdań i argumentów podnoszonych przez obu naukowców” – czytamy w odpowiedzi przekazanej redakcji „Newsweeka”.
Doktor Serhij Hummenyj nie odpowiedział na nasze prośby o kontakt.
