Mają 10 lat i tracą pewność siebie. Tak stereotypy krzywdzą dziewczynki

„Newsweek”: Od jakiego wieku dziewczyny biorą udział w waszych warsztatach?

Eliza Durka: Dziewczyny i chłopcy, bo zazwyczaj pracujemy z całymi klasami. To ważne, żeby wszystkie dzieci widziały inspirujące wzorce kobiet, które zapraszamy do szkół i które wykonują różne zawody.

A my zaczynamy już od pierwszej klasy szkoły podstawowej.

Nie za wcześnie, żeby rozmawiać z dziećmi o ich przyszłości?

– Nie, ponieważ cała koncepcja międzynarodowej organizacji Inspiring Girls, która działa już w czterdziestu krajach na całym świecie i której jesteśmy częścią, opiera się na wczesnej interwencji. Inspirujemy poprzez warsztaty, ale przede wszystkim poprzez dzielenie się wiedzą. W Polsce zajmujemy się prowadzeniem badań nad problematyką społeczną podnoszenia aspiracji edukacyjnych i zawodowych dziewczyn i kobiet. Nasze badania i raporty są ogólnopolskie, dostępne za darmo dla wszystkich na stronie Fundacji. Wiemy, że stanowią inspirację nie tylko dla pedagogów i opiekunów, ale także innych organizacji i biznesu. I to właśnie z partnerami z różnych sektorów realizujemy wspólne działania edukacyjne dla dzieci w szkołach i społecznościach lokalnych. Jak sama nazwa wskazuje, pokazujemy im „inspirujące dziewczyny”. Czyli kobiety, które dzielą się z nimi swoim doświadczeniem, wyjaśniają, na czym polega ich zawód i jaką życiową drogę pokonały.

Wspieracie jednocześnie dziewczyny i chłopców?

– Tak, bo gdy dowiadują się, z czym mierzą się ich koleżanki, zaczynają je lepiej rozumieć i współpracować z nimi. W przyszłości może się to przełożyć na ich kontakty w pracy czy w życiu prywatnym. Chcemy, żeby chłopcy również mieli okazję poznawać nowe profesje i realizujące się w nich kobiety. Ich historie nie opowiadają wyłącznie o sukcesach. Zależy nam, aby pokazać młodym prawdziwy obraz, często inny niż lukrowane treści z mediów społecznościowych.

W jakim wieku dziewczyny spotykają się z pierwszymi ograniczeniami?

– Cezura około dziesiątego roku życia jest szczególna. Wtedy zaczynają oddziaływać na nie stereotypy wpływające na ich przyszłe wybory edukacyjne i zawodowe.

Dorośli zdają sobie z tego sprawę?

– Wszyscy dobrze znamy stereotypy, choć nie zawsze je dostrzegamy. Są trudno zauważalne, bo często nieświadomie „oddychamy” nimi, choć wcale celowo nie chcemy np. obniżać nimi aspiracji dziewczyn. Nie tylko w Polsce posługujemy się utartymi schematami, ale i na świecie. Gdyby było inaczej, Organizacja Narodów Zjednoczonych nie stawiałaby wzmacniania dziewczyn i kobiet jako piątego globalnego celu zrównoważonego rozwoju.

Najpopularniejszy mit, z którym mierzą się dziewczyny?

– Że one i kobiety mają mniejsze zdolności matematyczno-logiczne niż chłopcy bądź mężczyźni. Wiele uczennic szkoły podstawowej wraca pewnego dnia ze szkoły i nagle oznajmia rodzicom: „Nie lubię matematyki. Jestem z niej kiepska”. Mówią to, choć nie mają ku temu podstaw. Nie istnieją gigantyczne różnice między nimi a chłopcami w tym przedmiocie. A mimo to podobne sformułowania stają się wśród nich wręcz modne. Niestety, potem działają jak samospełniająca się przepowiednia.

To znaczy?

– Dziewczyny naprawdę zaczynają wierzyć, że są kiepskie z matematyki i innych przedmiotów ścisłych. Zresztą, świat zewnętrzny nie wyprowadza ich z błędu. I to właśnie na tym etapie szkoły podstawowej zaczyna się proces, o skutkach którego debatujemy jako dorośli. Bo kobiety, według danych Światowego Forum Ekonomicznego, stanowią tylko 28,2 proc. pracowników w obszarze STEM, czyli w nauce, technologii, inżynierii i matematyce. Z kolei 30,2 proc. pracuje w sztucznej inteligencji i tylko 12,8 proc. zajmuje stanowiska najwyższego szczebla, które w języku angielskim określa się jako C-suite.

Coś jeszcze ogranicza dziewczyny?

– W okolicach dziesiątego roku życia spada ich pewność siebie. W naszym ostatnim raporcie Inspiring Girls Polska „Pewność siebie dziewczyn w Polsce” widać wyraźnie, pod jaką są presją i jak system szkoli je do bycia „perfekcyjnymi”. Więcej dziewczyn obawia się porażek w nauce, niż czerpie radość z sukcesów. Zamiast cieszyć się z osiągnięć, kładą większy nacisk na unikanie błędów, co wynika z lęku przed konsekwencjami złych ocen. A przecież potknięcia to też nauka i szansa na rozwój! Na tym też w dużej mierze opiera się edukacja w obszarze STEM.

Zaniepokoiło mnie w państwa raporcie, że aż 77 proc. dziewczyn chciałoby być pewniejszych siebie.

– Zachęcam do spojrzenia na te dane z większym optymizmem. Bo w tym samym raporcie 78 proc. dziewczyn deklaruje, że nad pewnością siebie da się pracować, że można ją budować. A zatem wiele z nich jest zmotywowanych i głodnych działania.

Jeśli dla kogoś te dane są trudne, to z pewnością dla dorosłych. Bo uzmysławiają nam, w jakim świecie dorastają dziewczyny i jak bardzo potrzebują odpowiednich wzorców. Nie chodzi jedynie o te z najbliższego otoczenia: rodziców czy szkołę. Gdy w 2021 r. uruchamialiśmy w Polsce Inspiring Girls, chcieliśmy zrozumieć, jaka jest specyfika polskich dzieci. Dzięki pracy nad raportem „Aspiracje dziewczynek w Polsce” dowiedzieliśmy się, że dla tych w wieku od dziesięciu do piętnastu lat najważniejszym wzorcem do naśladowania i autorytetem jest mama. Następnie tata, ktoś z rodziny i długo, długo nic. Okazało się, że dziewczyny są rozdarte między domem a światami fantazji i rozrywki, które widzą w internecie. Nie ma w ich życiu inspirujących osób z tzw. realu – dorosłych działających w nauce, polityce, biznesie. Ani aktywistów społecznych, pisarzy, reżyserów, nawet aktorów.

Może brakuje im wiedzy o zawodach?

– Zgadza się. Oczywiście w ich głowach są obecne emblematyczne profesje, jak prawniczka czy lekarka. Ale przecież świat idzie do przodu. Pojawia się mnóstwo różnorodnych zawodów. W Inspiring Girls uważamy, że ważną rolę ma tu do odegrania sektor biznesowy. To on w dużej mierze rysuje przed młodymi horyzont marzeń, aspiracji, wyobrażeń o życiu. Zresztą, dzieci mówią to same z siebie, co pokazały ostatnie obrady

XXX Sejmu Dzieci i Młodzieży. Młodzi posłowie i posłanki co roku zgłaszają różne tematy do dyskusji, a następnie wybierają najważniejszy z nich. W ten sposób chcą zwrócić uwagę dorosłych, w czym najpilniej potrzebują ich pomocy. Podczas sesji z 2024 r. uznali, że jest to „Wsparcie w wyborze ścieżki życiowej i zawodowej”. Podkreślali, jak bardzo potrzebują programów mentoringowych, kontaktów z firmami i przedstawicielami różnych zawodów, aby dowiedzieć się, na czym dokładnie polega ich praca.

Jak brak wzorców wpływa na ich myślenie o przyszłości?

– Gdy wraz z agencją badawczą IQS badaliśmy aspiracje dziewczyn, prawie połowa chciała pracować jako youtuberki, instagramerki, tiktokerki. Wybierały więc te zawody, które znały i widziały. Jako Inspiring Girls Polska chcemy jednak poszerzać ich horyzonty. Publikujemy raporty, żeby pokazać tę problematykę i zainspirować różnych interesariuszy do działań na rzecz zmiany tej sytuacji. I dlatego też współpracujemy z firmami z różnych branż, z którymi realizujemy wspólne programy edukacyjne – to właśnie pracujące w tych firmach kobiety zostają naszymi mentorkami. Jako tzw. role models opowiadają m.in. w szkołach o swojej ścieżce edukacyjnej i zawodowej.

Porażki są jej częścią?

– Nie ma nic gorszego, niż stanąć przed klasą i zreferować jej własny sukces. To zdystansowałoby mentorkę, która w jednej chwili stałaby się dla dzieci pomnikowa. Zależy nam, aby historie mentorek były szczere. Wiele z nich podkreśla, że też nie wiedziały, co zrobić ze swoją przyszłością.

A jakie kobiety zostają mentorkami?

– Firmy, z którymi pracujemy, robią wewnętrzną rekrutację. Zgłaszają się więc kobiety czujące, że mają do przekazania jakąś historię. Pamiętam, jak jedna z nich wspominała na warsztatach, że w ósmej klasie uzmysłowiła sobie, jak bardzo chciała dostać się do wymarzonego liceum. W rekrutacji liczył się jednak język angielski, którego nie znała w wystarczającym stopniu, a jej rodziców nie było stać na korepetycje. Doszła do wniosku, że albo nauczy się języka sama, albo zrezygnuje z marzeń. Uczyła się więc ze wszystkiego, co znalazła w internecie, oglądała filmy. I dostała się. Jej opowieść miała pokazać dziewczynom, że w sieci można być nie tylko bierną konsumentką, ale także wykorzystywać ją do swojego rozwoju.

Jak wygląda praca mentorek z dziewczynami?

– Jako fundacja przygotowujemy je podczas specjalnych treningów. Ich wystąpienie nie może odbywać się ex cathedra niczym na wykładach. Historie mentorek mają pochodzić z serca. Powinny być zrozumiałe dla młodych. Oni mają prawo nie rozróżniać uniwersytetu od politechniki. Albo nie rozumieć, czym jest CV, dział HR bądź skrót CEO. W drugiej fazie przygotowań prosimy kobiety, aby dokonały autorefleksji. Niektóre pierwszy raz w życiu zastanawiają się, o czym jest ich historia, co mają do przekazania, czego nauczyły się o sobie, co wyniosły ze szkoły, co sprawiło, że dokonały określonych wyborów bądź jak reagowały na porażki.

Jak ważne są ich doświadczenia dla dziewczyn i chłopców?

– Dzieci często opowiadają nam, że nie widzą związku między tym, czego uczą się w szkole, a tym, jak będą mogły wykorzystać to w przyszłości. Staramy się budować mosty, żeby pokazać to połączenie. Np. jedna z mentorek przyznała, że największym wyzwaniem w pracy są dla niej relacje międzyludzkie. Spotkania z klientami bardzo ją obciążały. Wolała w tym czasie siedzieć w biurze. Ale, jak zaznaczyła, nie mogłaby uprawiać tego zawodu bez dbania o relacje z innymi. Dlatego szkoliła się z kompetencji miękkich: uważnego słuchania, empatii, komunikatywności czy odnajdywania się w pracy zespołowej. „A wiecie, gdzie zaczynacie je nabywać? – zwróciła się nagle do klasy. – No właśnie tutaj, w szkole”. Dzieci były zaskoczone, gdy inne mentorki powiedziały, że praca często przypomina szkołę.

A co po warsztatach mówią dziewczyny?

– Ostatnio piątoklasistka podzieliła się z nami taką wypowiedzią: „Mentorka powiedziała mi, że w życiu ma się wiele szans i żebym nie przejmowała się tym, jeśli coś mi się nie uda za pierwszym razem. Że to nie jest koniec świata i żebym się nie poddawała i nie załamywała, tylko próbowała dalej”. Takie słowa są dla nas bardzo ważne, bo dziewczynki i chłopcy uważają porażki za ostateczność. Wydaje im się, że jeśli dostaną jedynkę z przyrody czy biologii, a chcą zostać lekarzami, to mogą już pożegnać się z marzeniem o medycynie. Dziewczyny przyznają, że po spotkaniach z mentorkami zdają sobie sprawę, ile tak naprawdę zawodów istnieje i w jak wielu z nich będą potrzebowały wiedzy z przedmiotów ścisłych. Choć imponują im nowe technologie, nie do końca zdają sobie sprawę, że do ich tworzenia potrzebna jest m.in. matematyka. Dużym zaskoczeniem są dla nich też nasze warsztaty z przywództwa.

Dlaczego?

– Często zaczynamy je pytaniem: „W waszej klasie jest dwadzieścioro pięcioro dzieci, ale tylko jedna przewodnicząca albo jeden przewodniczący. Jak myślicie: ile liderek i liderów może być wśród was?”. Po dłuższej dyskusji dochodzimy do wniosku, że liderów jest tyle, ile dzieci w klasie. Bo przywództwo mniej ma wspólnego z funkcją, a więcej z działaniem. To ważne, żeby rozmawiać o tym z dziećmi, bo z naszych danych wynika, że niechętnie angażują się w działania przywódcze. W badaniu, które przeprowadziliśmy w 2023 r., tylko 17 proc. chłopców i ledwie

11 proc. dziewczynek przyznaje, że – choćby sporadycznie – zdarza im się działać jako liderki i liderzy.

Ale jakie ma to znaczenie, kiedy ma się dziesięć lat?

– Dzieci mają prawo nie dostrzegać skutków tego zjawiska. Natomiast my, dorośli, powinniśmy widzieć ten horyzont. Przecież dziewczyny, które już na tym etapie śmielej rysują swoje aspiracje edukacyjne i zawodowe, są później bardziej aktywne zawodowo. To zaś rozwija rynek pracy i zmniejsza lukę płacową. One będą mieć odwagę sięgać po wyższe stanowiska, chętniej podejmą ryzyko i łatwiej wejdą np. w dziedzinę nauki, technologii czy biznesu.

Dlatego traktujemy naszą misję jak zasiewanie ziarna – nie tylko w dzieciach, które uczestniczą w naszych warsztatach, ale przede wszystkim w dorosłych, którzy czytają nasze raporty badawcze lub uczestniczą w naszych konferencjach. Mamy nadzieję, że ich również zainspirujemy do działania.