Po co nam festiwale? FEST FORUM w Krakowie

Jedni organizują festiwale w dużych miastach i mają już rozpoznawalną na świecie markę. Inni działają w małych miejscowościach, które dzięki nim i wiernym uczestnikom wydarzeń ożywają raz w roku. Pierwsi dysponują dużym budżetem, drudzy znacznie mniejszymi środkami. Jednak niezależnie od skali imprez, wszyscy mierzą się z faktem malejących dotacji, a brak uregulowań prawnych i finansowych nie pozwala im się rozwijać. Organizatorzy festiwali, dziennikarze i menedżerowie kultury spotkali się w Krakowie na FEST FORUM, by zastanowić nad ich przyszłością i zrównoważonym rozwojem.

Wydarzenie zainaugurowało wystąpienie Jana Briersa, prezydenta European Festivals Association. Nadało ono FEST FORUM charakter międzynarodowy – EFA jest bowiem instytucją zajmującą się współpracą pomiędzy festiwalami w całej Europie, wspierającą menedżerów i występujących na wydarzeniach artystów. Istotny okazał się wykład prof. Waldemara Kuligowskiego, antropologa kulturowego. Jednym z jego głównych tematów stała się wspólnotowość, która dla organizatorów festiwali stanowi niesamowity kapitał. To ona sprawia, że publiczność na nie wraca, w ciemno kupując karnety.

O swoich doświadczeniach dyrektorki Krakowskiego Biura Festiwalowego, opowiedziała Carolina Pietyra. Instytucja przygotowuje rocznie pięć dużych festiwali, trzy muzyczne – Misteria Paschalia, Festiwal Muzyki Filmowej i Sacrum Profanum, dwa literackie – Festiwal Miłosza i Festiwal Conrada, a także wydarzenia interdyscyplinarne, takie jak krakowskie Wianki. Każda z imprez ma swoją specyfikę, co powoduje, że należy podejść do nich w odmienny sposób.

Carolina Pietyra: Tworzenie festiwali to praca ekosystemowa. Jako organizatorzy wchodzimy w interakcje z wieloma osobami. To wyzwala szczególną energię. Porównuję ją do tego, co dzieje się podczas spotkania rozproszonej po świecie rodziny, która widuje się raz w roku z okazji świąt. Dlatego tak ważne jest budowanie wspólnoty. My chcemy ją budować nie tylko między uczestnikami festiwali, ale też ich organizatorami. Chcemy czuć, że nie jesteśmy sami w tym, co robimy. I temu właśnie służy FEST FORUM. Będziemy regularnie się spotykać, by łatwiej było nam osiągać wspólne cele.

Te cele to zrównoważony rozwój festiwali, zwiększenie ich roli w realizacji polityki kulturalnej w skali miast i regionów, a także całego kraju oraz rozpoczęcie zmian ustawodawczych związanych z ich finansowaniem. FEST FORUM będzie starało się sygnalizować, z jakimi problemami styka się branża, wyciągać wnioski z dyskusji, zbierać je i przekazywać zarówno do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, jak i do poszczególnych samorządów.

Na pierwszym spotkaniu organizatorzy festiwali postanowili zdiagnozować sytuację, w której się znajdują. Magdalena Sroka, dyrektorka kreatywna Międzynarodowego Festiwalu Kina Niezależnego Mastercard Off Camera, podkreśliła, że żadne z tego typu wydarzeń nie jest w stanie funkcjonować bez wsparcia publicznego. Według niej, duże festiwale nie mają szansy obejść się bez partnera komercyjnego.

Magdalena Sroka: Naszym wieloletnim partnerem, z czego jesteśmy bardzo dumni, jest Mastercard. Wiemy, jak ważne przy takiej współpracy są wspólne wartości, autentyczność, zaufanie. Istotne dla rangi festiwalu jest wsparcie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego Dlatego konsekwentnie występujemy o dotacje. Istotną rzeczą jest dla nas marka, jaką jest Kraków, miasto światowego dziedzictwa UNESCO. Dajemy gwarancję, że brand partnera komercyjnego będzie widoczny na flagach znajdujących się w głównych punktach miasta – na Rynku i placu Szczepańskim, ale też w transmisji z telewizyjnej gali. Bo dla partnera komercyjnego znaczenie ma mocny partner medialny. Podobnie jak gwiazdy, które chętnie przyjeżdżają na do Krakowa.

Jerzy Kornowicz: Na Międzynarodowy Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień”, którym kieruję, nie spotkacie państwo potwierdzania artystycznych wyborów oczywistych. Publiczność ufa nam i naszym rekomendacjom, nawet, jeżeli nie są jeszcze szerzej podzielne. Bywa, że dopiero po koncertach na Jesieni twórcy i wykonawcy wyruszają w świat, gdzie robią tzw. kariery. My wsłuchujemy się, czasami ryzykując, w muzykę i staramy się rozpoznać, co jest w niej wartościowe. Wychodzimy z założenia, że „Warszawska Jesień” ma służyć poznaniu siebie i świata poprzez sztukę dźwięku. A nie utwierdzaniu się w raz ustalonych sądach, szczególnie tych zapożyczonych. I tak się dzieje.

Zupełnie z innej perspektywy opowiadały o swojej pracy dyrektorki mniejszych festiwali: Marta Czarnecka z Festiwalu Literacki Sopot i Aleksandra Zając ze Slot Art Festivalu.

Marta Czarnecka: Festiwale literackie nie mają długiej tradycji, trudno jest im przebić się do mainstreamu. Nie posiadamy sponsorów komercyjnych, zazwyczaj udaje się nam uzyskać dotację samorządową lub rządową. Dzięki temu większość z festiwali jest bezpłatna dla uczestników. Literacki Sopot jest ważnym miejskim wydarzeniem kulturalnym, dlatego mamy stabilną sytuację budżetową. Niektóre z festiwali literackich żyją ze zbiórek publicznych i nigdy nie wiadomo, czy się one odbędą. A są naprawdę ważne, choćby ze względu na swoją dwoistość. Z jednej strony festiwale promują autorów i książki, a z drugiej dają publiczności przestrzeń do wymiany myśli i do rozmowy o ważnych sprawach. Wydaje się, że w spolaryzowanym społeczeństwie ważne jest utrzymanie przestrzeni sprzyjających rozmowie, dyskusji, wychodzących poza lubię/nie lubię. Przestrzeni, gdzie możemy spotkać się na żywo, porozmawiać, rozpoznać siebie w innych, doświadczyć spotkania.

Aleksandra Zając: Reprezentuję festiwale społecznościowe. Ich programy często tworzone są przez odbiorców, a my jesteśmy jedynie akuszerami ich pomysłów. Na Slot Art Festival do Lubiąża na Dolnym Śląsku przyjeżdża co roku kilka tysięcy osób, aby razem mieszkać, tworzyć, pracować. Wspólnymi siłami zmieniamy dawny obiekt klasztorny w tymczasowe miasteczko, uczymy się być razem i doświadczać wspólnoty. Głównym źródłem naszego finansowania są bilety. To ważny sygnał dla uczestników, że to oni są mecenasami festiwalu i że bez nich się on nie odbędzie. Podobnie jak bez wolontariuszy, których zadania wykraczają poza noszenie krzeseł. Slot Art Festival przygotowuje 2 tysiące wolontariuszy. Prawie setka z nich to szefowie ekip, z którymi pracujemy przez cały rok. To wszystko buduje żywą społeczność, sieć relacji, a równocześnie pomaga eksperymentować i testować rozwiązania, które mogłyby stać się standardem w branży festiwalowej, np. monitoring burz z systemem SkyPredict czy dbanie o higienę akustyczną podczas plenerowych koncertów.

O tym wszystkim organizatorzy festiwali mówili nie tylko podczas indywidualnych wystąpień, ale też w trakcie debaty zorganizowanej w formule long table. Każdy z nich mógł usiąść przy stole i podzielić się swoimi doświadczeniami, zarówno tymi pozytywnymi, jak i tymi przyprawiającymi o ból głowy. Jednak na pytanie moderatorki, dlaczego to robią, wszyscy odpowiadali w podobnym duchu. Każdy z nich bowiem wierzy, że przez kilka dni w roku jest w stanie pozytywnie wpływać na innych ludzi.

To pierwsze, ale nie ostatnie spotkanie w ramach FEST FORUM. Kolejne zapowiedziane jest już na listopad 2025 roku. Jego inicjatorem jest KBF, a współorganizatorami instytucje centralne, takie jak Narodowe Centrum Kultury i Centrum Rozwoju Przemysłów Kreatywnych. W skład rady programowej wchodzą: Katarzyna Jakubowiak, Waldemar Kuligowski, Carolina Pietyra, Jarosław Wasik, Aleksandra Zając.