Prawie sto lat temu pokazał na ekranie kobiecy orgazm. Publiczność była zachwycona, ale papież nie darował

Coś, co z dzisiejszej perspektywy wydaje się zupełnie niewinną sceną, w tamtych czasach było na tyle odważne (rozbieranie się panny młodej traktowane jest jako striptiz), że reżyser podpisał się nie nazwiskiem, ale pseudonimem. Zaledwie rok później inny francuski twórca Georges Méliès – już z otwartą przyłbicą – zdecydował się nakręcić dzieło jeszcze odważniejsze. „Après le bal” („Po balu”) to trwająca około minuty produkcja, w której obserwujemy, jak służąca rozbiera i myje swoją panią. Przez chwilę widzimy nagie pośladki tej drugiej, co czyni z Mélièsa pierwszego, który pokazał nagość na taśmie.

„Pożar porywa duszę mas”

Historycy są przekonani, że filmów pornograficznych na przełomie XIX i XX w. (do 1915 r.) powstało znacznie więcej niż te kilkadziesiąt, o których wiemy. Chociaż cieszyły się coraz większą popularnością – zaczęto je traktować jako atrakcję na wieczorach kawalerskich, pokazując je przy użyciu obwoźnych projektorów lub w specjalnych salach – ich produkcja często była utrzymywana w tajemnicy. W większości przypadków nie wiadomo, kto je tworzył, kim byli występujący.

Tym bardziej że był to okres, w którym kino jako takie budziło moralne i etyczne wątpliwości. Było nowym medium i rodziło obawy, że osłabi wpływy religii i tradycyjnych norm społecznych. Obawiano się, że pokazywane na ekranie treści – nawet jeśli nie dotyczyły bezpośrednio erotyki – będą zachęcać do buntu, rozwiązłości i zakwestionowania dotychczasowego porządku społecznego.

Publicysta Ludwik Skoczylas pisał w 1913 r. na łamach „Kroniki Powszechnej”, że „szał kinoteatralny jak pożar porywa duszę mas i duszę młodzieży i spalając w niej wszystkie szlachetne porywy i zapały, zostawia wstrętny zapach spalenizny”. Filmy pokazujące seksualność tylko potęgowały ten niepokój.

Sytuacja zaostrzyła się w latach 30. Wpływ na to miały przede wszystkim zmiany polityczne – w wielu krajach rosły w siłę ruchy konserwatywne i nacjonalistyczne, które stawiały sobie za cel „moralne oczyszczenie” społeczeństwa. W Stanach Zjednoczonych coraz większe wpływy zyskiwały organizacje religijne, a w Europie narastały tendencje autorytarne, kontrolujące również kulturę i obyczajowość. Cenzura była jednym z narzędzi dyscyplinowania obywateli. Co nie zatrzymało samej produkcji filmów pornograficznych, zepchnęło ją co najwyżej jeszcze głębiej do podziemia.

Wyjątkiem były kraje takie, jak Francja czy Czechosłowacja. Nagie ciało czy pocałunek w filmie nie prowadziły automatycznie do zakazu dystrybucji. W Czechosłowacji w 1933 r. wyemitowano nawet film „Ekstaza”, który przeszedł do historii erotyki. W jednej ze scen reżyser Gustav Machatý po raz pierwszy pokazał na ekranie kobiecy orgazm. Zrobił to, skupiając się tylko na twarzy aktorki.

I chociaż publiczność była zachwycona, to Machatý spotkał się z reperkusjami. Film został potępiony przez papieża Piusa XI i zakazany w kilku krajach. Większość świata podążała bowiem za trendem wyznaczonym przez Stany Zjednoczone – tam cenzurą objęte było wszystko, co choć odrobinę odbiegało od konserwatywnej, chrześcijańskiej moralności.

Zakazać wszystkiego

Wielki kryzys i obserwowanie coraz bardziej brunatniejącej Europy stały się żyznym podglebiem dla rozrostu ruchów moralizatorskich. Najsłynniejszym był Legion Przyzwoitości – organizacja katolicka, która w kinowych obrazach widziała zachęty do grzechu. Takie podejście wspierały ówczesne elity, obawiające się utraty kontroli nad masową kulturą, którą kino zaczynało coraz mocniej kształtować.

Aby zapobiec zgorszeniu obywateli, w 1934 r. wprowadzono więc kodeks Haysa. Dokument stworzony przez republikańskiego polityka Williama Harrisona Haysa określał, jakie sceny nie mogą się pojawiać w produkowanych i dystrybuowanych w kraju filmach.

Zakazano pokazywania m.in. seksu pozamałżeńskiego, nagości, porodów, relacji homoseksualnych czy związków międzyrasowych, a także namiętnych pocałunków. Niedopuszczalne było też, by w wypowiadanych przez aktorów kwestiach padały nazwy narządów płciowych. Jak czytamy w książce „Pornografia. Historia, znaczenie, gatunki” Lecha M. Nijakowskiego, ograniczenia poskutkowały powstawaniem „art-theaters – sal kinowych, będących zarazem miejscem różnego typu imprez kulturalnych, ogniskujących życie społeczne”. W części z nich można było obejrzeć filmy uznane za obsceniczne, erotyczne.

W tamtym okresie powstawały też tak zwane stag films. Były to krótkie – trwające do 12 minut – kręcone w ukryciu przez amatorów filmy z lekką lub hardcorową pornografią. Tworzono je w domach publicznych, na tyłach barów czy w wynajętych mieszkaniach, gdzie jeden materac wystarczał, by stworzyć prowizoryczny plan zdjęciowy. Operatorami bywali fotografowie, bywalcy lokali, właściciele projektorów. Reżyser? Często był to po prostu ktoś, kto miał kamerę i pomysł, jak szybko zarobić. Scenariusze nie istniały – wystarczała para gotowa się rozebrać i uprawiać seks.

Aktorzy i aktorki byli rekrutowani pośród pracownic seksualnych, narkomanów, bezdomnych czy znajomych znajomych. Twarze często pozostawały poza kadrem albo zakładano aktorom peruki i maski, by nie dało się nikogo rozpoznać. Dystrybucja była równie chałupnicza – filmy kopiowano w domowych warunkach i przekazywano dalej: bractwom studenckim, stałym klientom domów publicznych, zaufanym kolekcjonerom.

Trudno dziś określić dokładną skalę zjawiska. Narodowy Komitet ds. Wartości Społecznych w Filmie (który pilnował m.in. przestrzegania kodeksu Haysa) twierdził, że w 1927 r. zidentyfikował co najmniej 50 takich produkcji. Dziennikarz popkulturowy Dave Thompson na podstawie tej liczby oszacował, że tylko w latach 20. w Stanach Zjednoczonych musiało powstać około 300-400 stag films.

Lawina sporów

Odwilż zaczęła się w drugiej połowie lat 50. W USA ważnym wydarzeniem było orzeczenie Sądu Najwyższego w sprawie Roth v. United States z 1957 r. Chociaż uznano wtedy, że obsceniczność nie jest chroniona przez pierwszą poprawkę, jednocześnie zaznaczono, że postrzeganie jej się zmienia, jeśli mowa o dziełach „z wartością społeczną czy artystyczną”. To wywołało lawinę sporów prawnych, ale też zainspirowało twórców – również tych spoza głównego nurtu, by częściej wplatać nagość i seks do swoich produkcji właśnie pod hasłem „wartości artystycznej”.

Dalsze luzowanie restrykcji przyszło z rewolucją seksualną, która w latach 60. zaczęła rozlewać się na cały świat. Wraz z rosnącą dostępnością antykoncepcji oraz rozwojem psychoanalizy i feminizmu zaczęto postrzegać seks jako naturalny element życia. Tym samym otwarto drzwi do akceptacji materiałów o charakterze seksualnym. I tak w 1969 r. Dania, jako pierwszy kraj na świecie, zalegalizowała pornografię jako pokazywanie seksu explicite – z genitaliami w stanie pobudzenia i penetracją.

Kraj już wcześniej słynął z liberalnego podejścia do obyczajowości, a w drugiej połowie lat 60. trwała tam intensywna debata o wolności słowa i zniesieniu cenzury. Rząd – kierując się zarówno pragmatyzmem, jak i opiniami ekspertów – zdecydował się na ten krok, argumentując, że brak jest dowodów na szkodliwość pornografii dla społeczeństwa. Chodziło też o uregulowanie rynku, który i tak funkcjonował w podziemiu.

Po legalizacji Dania szybko stała się światowym centrum produkcji pornografii. Największą firmą była Color Climax Corporation, produkująca zarówno soft, jak i hardcorowe materiały, często eksportowane do krajów, w których pornografia wciąż była nielegalna. Filmy sprzedawano w sex-shopach, wypożyczano, a także wysyłano pocztą. Ten model liberalizacji zaczął inspirować inne państwa. Tak zaczęła się złota era porno.

Łechtaczka w gardle

W 1971 r. po raz pierwszy zareklamowano w „New York Timesie” gejowski film pornograficzny. Wyreżyserowany przez Wakefielda Poole’a „Boys in the sand” to właściwie zlepek różnych ujęć seksu dwóch mężczyzn w różnych miejscach: na plaży, w lesie, nad basenem i w końcu w przestronnym domu. W tamtym czasie to obraz przełomowy: nie tylko dlatego, że zakorzeniał porno w mainstreamie przez to, jak był reklamowany, ale również, bo pokazywał seks homoseksualny jako normalną część rzeczywistości.

Kolejnym przełomowym filmem pornograficznym było „Głębokie gardło” w reżyserii Gerarda Damiano. To pierwszy obraz z kategorii XXX, który wprowadzono do oficjalnej, szerokiej dystrybucji w Stanach Zjednoczonych. Grana przez Lindę Lovelace bohaterka ma problemy z osiągnięciem orgazmu. Udaje się do lekarza.

Gabinet lekarski. Jasne światło, niemal teatralna scenografia. Bohaterka siedzi na kozetce, a ubrany w biały kitel mężczyzna przystępuje do badania. Spogląda Lindzie głęboko w gardło i w końcu wygłasza absurdalną diagnozę: „Twoja łechtaczka znajduje się w gardle!”.

Na twarzy Lindy pojawia się zdziwienie, ale też zaintrygowanie nową możliwością. Lekarz tłumaczy, że rozwiązaniem jej problemów seksualnych będzie „deep throat” – głęboki seks oralny. Scena przechodzi w erotyczny pokaz technik, a w kolejnych ujęciach bohaterka „ćwiczy” nową umiejętność. Całość utrzymana jest w stylu pastiszu na lekarzy, misje terapeutyczne, ale w rzeczywistości to pretekst do jednego z najbardziej ikonicznych aktów w historii kina porno.

Granice wolności

Oglądanie „Głębokiego gardła” stało się częścią kulturowego manifestu liberalnej moralności i wolności. Stało się też cezurą tzw. porno chic, trendu przenikania się erotyki i pornografii z kulturą popularną. Rewolucja seksualna była świeża, bunt wobec konserwatyzmu silny, a obietnica wyzwolenia z moralnego nadzoru – kusząca. Do kin ustawiały się kolejki, jakby chodziło o nowe dzieło Felliniego. Według pisarki Lili Anolik do oglądania „Głębokiego gardła” przyznawali się choćby Woody Allen, Jack Nicholson, Truman Capote. Po raz pierwszy w historii pornografii pojawiło się wrażenie, że można ją oglądać bez wstydu i legalnie.

Jednak ten liberalny ferment wywołał ostrą reakcję. Ameryka konserwatywna była wściekła – pojawiły się liczne protesty organizowane przez środowiska chrześcijańskie, a także lokalne inicjatywy blokujące pokazy filmu. FBI prowadziło dochodzenia, a odtwórca głównej roli męskiej, Harry Reems, został formalnie oskarżony o „dystrybucję treści obscenicznych”. Wtedy zaczęły narastać pytania również po liberalnej stronie: jak daleko może sięgnąć wolność, zanim stanie się przemocą? Co kryje się za kulisami ekranowej emancypacji?

Radykalna feministka Andrea Dworkin widziała w filmie symbol seksualnej dewastacji i komercjalizacji ciała kobiety. Do tego aktorka odgrywająca główną rolę w „Głębokim gardle” po kilku latach wyznała, że została przymuszona przez męża Chucka Traynora do udziału w produkcji, a na planie doświadczyła przemocy fizycznej i psychicznej. Stała się też jedną z głównych działaczek antypornograficznych.

Do popularności kinematografii pornograficznej przyczynił się też rozwój technologii. Najpierw telewizji satelitarnej, która oferowała wiele kanałów jednocześnie – w tym również erotycznych. A potem kaset wideo. Filmy w końcu mogły być oglądane w dowolnym czasie w domowym zaciszu. Odbiorców zachęcały też przystępne ceny odtwarzaczy i kaset. W połowie lat 70. o podbicie sektora kina domowego walczyły ze sobą dwie japońskie firmy – JVC oraz Sony. Ta pierwsza stworzyła kasety VHS, druga Betamax. I choć to produkt Sony oferował lepszą jakość, przegrał w tym starciu. Miały na to wpływ dwa czynniki: niższa cena VHS i to, że JVC pozwoliło producentom pornografii na oficjalne, licencjonowane wykorzystywanie formatu. Sony straciło na pruderii.

Idolka Teresa

W Polsce do popularności VHS w latach 80. również dołożyła się pornografia. I to nie byle jaka, ale ta tworzona przez Polkę – Teresę Orlowski, która wyemigrowała do Niemiec Zachodnich, gdzie zaczęła występować w filmach dla dorosłych pod pseudonimem Foxy Lady. Potem sama zaczęła produkować takie filmy, a założone przez nią VTO (Verlag Teresa Orlowski) zyskało miano największego producenta pornografii w Europie. Ewa Stusińska w książce „Miła robótka. Polskie świerszczyki, harlekiny i porno z satelity” podaje, że VTO wypuszczało po 12 filmów rocznie i sprzedawało 5-10 tys. kopii każdego tytułu. Wiele z nich było szmuglowanych do Polski. Orlowski była podziwiana jako aktorka filmów pornograficznych, ale też jako kobieta sukcesu, która w RFN zyskała status celebrytki i zarobiła ogromne pieniądze.

Część późniejszych materiałów Orlowski przypominało to, co dziś widzimy w większości pornografii – sam akt seksualny, często agresywny, bez żadnej fabuły. Być może przewidziała brutalizację pornografii, która nadeszła wraz z narodzinami internetu i pojawieniem się pod koniec XX w. gatunku „gonzo porno”. Chodzi o sposób kręcenia, w którym kamerzysta, reżyser – twórca filmu – jednocześnie w nim uczestniczy. Czasem wychodzi zza kamery, jednak wiele scen kręconych jest z takiej perspektywy, żeby i widz mógł poczuć się tak, jakby brał udział w oglądanych scenach.

Nieopłacalna etyka

Do nasilenia przemocy w filmach dołożyła się też założona w 2004 r. w Kanadzie firma MindGeek, która kontroluje dziś większość rynku pornograficznego. To do niej należą m.in. PornHub, RedTube czy YouPorn. Gigant dyktuje warunki, stąd w tak wielu filmach aktorzy i aktorki nie używają zabezpieczenia, a kobiety są traktowane przedmiotowo. Odpowiedzią jest w teorii etyczna pornografia, która od kilku lat zyskuje na popularności. W praktyce to jednak wciąż margines. – Ludzie w niej występujący są sprawiedliwie wynagradzani, pokazane są realistyczne relacje, pojawiają się osoby LGBT+. Niestety jest jej niewiele, bo jest droga i nieopłacalna na tle darmowego mainstreamu – mówi seksuolog Michał Tęcza.

Wyjaśnia, że pornografia może być częścią zdrowego życia seksualnego, o ile mówimy o osobach dorosłych. Pomaga chociażby rozładować napięcie za pomocą masturbacji. Może też wspierać seksualność w relacjach. Oglądanie jej razem może inspirować do rozmów o fantazjach, potrzebach, urozmaiceniach.

Wkrótce rynek zaleje kolejna kategoria – pornografia AI. Już powstają pierwsze takie filmy. A niedługo będą zapewne dostępne w wersji interaktywnej, w której – niczym w ulepszonym „gonzo porno” – oglądający nie tylko będą widzieć sceny z pierwszoosobowej perspektywy, ale też je tworzyć i w czasie rzeczywistym wpływać na ich przebieg. – Jeśli dziś nie zaczniemy szerokiej, pogłębionej dyskusji na temat pornografii i nie weźmiemy się na poważnie za edukację seksualną, skutki mogą być opłakane – ocenia Tęcza.