Cierpienie w naszym społeczeństwie jest dziś czymś niewygodnym, czymś, co najlepiej ukryć przed innymi i przeżywać w samotności, tak by jak najszybciej wrócić na „normalne” tory – do uśmiechu, maksymalnej efektywności i wydajności. Sama często czuję, że nie jestem od tej presji wolna. Publikujemy fragment książki Oriny Krajewskiej pt. „Zostawić stare za sobą. Przewodnik po końcach i nowych początkach”.
Sharon Salzberg, nauczycielka medytacji loving-kindness, twierdzi, że mierzymy się dzisiaj z epidemią samotności. A przecież tęsknota za połączeniem, bliskością i współtowarzyszeniem jest głęboko zakorzeniona w naszej ludzkiej naturze, nawet jeśli uwierzyliśmy, że jesteśmy samowystarczalni albo że najlepiej przeżywać wszystko w odosobnieniu. Wyrazem tego pragnienia odbudowania utraconych więzi jest to, z jakim impetem dzisiejszy świat na tę tęsknotę odpowiada. W filmie dokumentalnym „Eternal You”Hansa Blocka i Moritza Riesewiecka oglądamy branżę start-upów, które wykorzystują sztuczną inteligencją do tworzenia awatarów umożliwiających rozmowę z bliskimi po ich śmierci. To rynek, który rozwija się niezwykle dynamicznie.
Film bada ludzkie pragnienie nieśmiertelności, choć dla mnie przede wszystkim ukazuje, albo nawet obnaża, osamotnienie, z którym się obecnie zmagamy. Pokazuje, jak bardzo dzisiejszy świat nie daje nam przestrzeni na przeżywanie żałoby we wspólnocie. Sztuczna inteligencja i nowe technologie próbują wyjść naprzeciw tej potrzebie. Ktoś w tym filmie powiedział, że wraz ze zmieniającym się światem powstają nowe rytuały upamiętnienia. Kiedy pomyślę o tym w ten sposób, widzę w tym raczej naturalny przejaw kreatywności, zmiany, transformacji i postępu. Warto jednak pozostać czujnym. Rozwiązania oparte na AI wydają się o tyle niebezpieczne, że przy tak dynamicznym ich rozwoju nie ma jasnych wskazówek – swoistego BHP – jak z nich odpowiedzialnie korzystać. Jeśli będziemy używać tych narzędzi z głęboką intencją, aby pomogły nam coś w sobie pożegnać, z czymś się w sobie spotkać albo zadać sobie pytania, których wcześniej nie postawiliśmy – mogą okazać się bardzo wartościowe. Problem może pojawić się wtedy, gdy staną się sposobem na kurczowe trzymanie się złudzenia, że ktoś, kogo już z nami nie ma, jest tu dalej w prawie niezmienionej formie. To właśnie ta iluzja może być niebezpieczna, prowadząc nas do unikania prawdziwego procesu żałoby i akceptacji straty.
Samotność i proces żałoby
Czy da się więc odbudować więzi tak, abyśmy w dzisiejszym świecie czuli i czuły się mniej samotni? Czy możemy na nowo doświadczać pełni tego, co na życie się składa, po swojemu, we własnym tempie i z akceptacją dla tego procesu? A być może uda nam się znów włączyć temat straty i śmierci w nasze życie w sposób, który nie będzie budził lęku ani kojarzył się wyłącznie z rozpaczą, utratą sił czy czarną dziurą?
Oczywiście lęku przed śmiercią prawdopodobnie nie da się do końca przezwyciężyć, bo to właśnie on w dużej mierze trzyma nas przy życiu. Wydaje mi się jednak, że dzisiaj stał się on o wiele bardziej złożony. Brak edukacji na temat śmierci, a także w wielu przypadkach brak realnej ekspozycji na jej doświadczenie sprawiły, że lęk ten urósł w swojej abstrakcji. Boimy się nie tylko perspektywy własnego odejścia, ale także straty bliskich oraz samego odchodzenia i żałoby. Jak więc oswajać ten temat mądrze? Czy rozmowy o śmierci nie odbierają przypadkiem chęci do życia? A jeśli jeszcze nie doświadczyliśmy straty, to czy w ogóle jest sens ją przywoływać? Taki temat może się przecież stać dodatkowym ciężarem, którego w życiu nie potrzebujemy, i wywołać trudne emocje. Czy nie lepiej żyć, skupiając się na tym, co tu i teraz, a kiedy przyjdzie moment konfrontacji, po prostu zacisnąć zęby, wziąć na klatę wszystko to, co trudne chwile przyniosą – i iść dalej? Z takimi pytaniami zagłębiałam się w ten temat.
Do tej pory przez wszystkie straty w życiu przechodziłam intuicyjnie. Dzisiaj myślę, że gdybym od początku wiedziała, że można sobie na tej drodze pomóc – że wokół są kompetentne osoby, które temat odchodzenia pomagają oswoić, aby przejść przez tę drogę czule i świadomie, a także że istnieją konkretne inicjatywy i programy wsparcia – oszczędziłabym sobie wielu wewnętrznych ślepych zaułków oraz mnóstwa niepewności. Na szczęście w kluczowych momentach trafiałam na osoby, które bardzo mi pomagały. Dzięki terapii i wsparciu przyjaciół mogłam przejść przez stratę ze wsparciem. Kochający ludzie wokół to ogromny dar.
Jaki stosunek do odchodzenia mam dzisiaj? Czy jestem gotowa, aby o nim rozmawiać? Przed chorobą i odejściem mojej mamy ten temat nigdy nawet nie przemknął mi przez myśl. Pierwszym wywiadem, jaki przeprowadziłam w życiu (do książki „Holistyczne ścieżki zdrowia. Bądź”), była rozmowa z Anną Michną-Humeniuk (wcześniej Borzeszkowską), coachką, psychoonkolożką oraz nauczycielką mindfulness i cancer coachingu. Ania przez lata wspierała i nadal wspiera działania naszej fundacji – Fundacji Małgosi Braunek Bądź – swoją wiedzą, warsztatami i konsultacjami. Spotykaliśmy się na prowadzonych przez nią kursach mindfulness przeznaczonych dla osób chorych onkologicznie, w grupie wsparcia dla osób chorych przewlekle i ich rodzin, a czasami na warsztatach z cancer coachingu (autorski program Shariann Tom, który daje oparcie i rozwija osoby doświadczające choroby nowotworowej).
Wywiad z Anią miał dotyczyć roli psychologicznego wsparcia w procesie leczenia, ale przerodził się w głębszą rozmowę o konfrontacji z tym, co najtrudniejsze. Czasami niektóre słowa trafiają do nas tak głęboko, że pozostają w pamięci na zawsze, stając się częścią osobistego zbioru złotych myśli, które coś w nas zmieniają. Tak właśnie było, kiedy Ania powiedziała:
„Śmierć jest przecież obok nas przez całe nasze życie. Mocna refleksja może być bodźcem, aktywatorem do tego, żeby się obudzić. To, że nie będziemy mówić o śmierci, nie oznacza, że nie umrzemy. Każdy umrze. Za to rozmowa o niej według mnie może wpłynąć na jakość naszego życia. Jest taka piękna i mądra książka, polecam ją absolutnie każdemu, Czego najbardziej żałują umierający autorstwa Bronnie Ware. Osoby, z którymi rozmawia autorka, wymieniają między innymi:
— Żałuję, że nie miałam więcej odwagi, by żyć w zgodzie ze sobą, a nie z oczekiwaniami innych ludzi;
— Żałuję, że szczerze nie wyznawałam swoich uczuć;
— Żałuję, że nie pozwoliłam sobie na bycie szczęśliwszym człowiekiem;
— Żałuję, że nie utrzymywałam kontaktu ze swoimi przyjaciółmi;
— Żałuję, że tak ciężko pracowałam.”
Proces żałoby: zadaj sobie to pytanie
Jeśli masz ochotę, proszę, zadaj sobie pytanie: czego ty byś żałowała/żałował, gdyby to dziś miało skończyć się twoje życie? Co możesz zrobić, aby nie żałować lub żałować choćby odrobinę mniej? Co możesz zrobić już dziś? Często mówimy, że boimy się śmierci. Ale czego tak naprawdę się boimy?
Podczas tamtej rozmowy z Anią po raz pierwszy otworzyła się we mnie nowa perspektywa. Zrozumiałam, że można mówić o stracie w taki sposób, który nie wyrzuca nas na margines życia, a przy odpowiedniej asyście i wewnętrznemu zaopiekowaniu może sprowokować do głębokiej refleksji nad naszym istnieniem i stać się naprawdę transformującym i budzącym doświadczeniem. Taka praca wewnętrzna może skłonić nas do zadania sobie pytań o to, co chcemy zrobić z czasem, który nam pozostał – niezależnie od naszego stanu zdrowia i etapu życia.
Frank Ostaseski jest cenionym na całym świecie nauczycielem buddyjskim i współzałożycielem Zen Hospice Project oraz założycielem Metta Institute. Wykładał na uniwersytetach, na przykład w Harvard Medical School, w korporacjach, takich jak Google i Apple Inc. Naucza także w głównych ośrodkach duchowych na całym świecie. Towarzyszył ponad tysiącu osób w procesie umierania i przeszkolił tysiące lekarzy oraz opiekunów rodzinnych na całym świecie. Jego przełomowa praca została zaprezentowana w serialu Billa Moyersa „PBS On Our Own Terms”, wyróżniona w „The Oprah Winfrey Show”i uhonorowana przez Jego Świątobliwość Dalajlamę. Frank jest autorem książki „The Five Invitations: Discovering What Death Can Teach Us About Living Fully”. Kiedy poprosiłam Franka o wypowiedź do książki, na pytanie o to, jak rozumie stratę, odpowiedział:
„Rozpacz po stracie może być największym uzdrawiającym doświadczeniem w życiu. To z pewnością jeden z najgorętszych pożarów, jakie napotkamy. Przenika twarde warstwy ochronne, pogrąża nas w smutku, strachu i rozpaczy, których tak bardzo staraliśmy się uniknąć. Pewna kobieta powiedziała mi, że przez trzy lata po druzgocącej śmierci męża nie czuła się związana z nikim ani z niczym. „Jedyne, czego chciałam, to zniknąć”. Powoli, stopniowo, z uwagą wyłaniała się z ciemności. Po pewnym czasie praktyki powiedziała: „Zdecydowałam się żyć i dzięki temu teraz moje życie jest cenne i pełne uważności. Nie tracę już czasu… Wiem, jak krótkie może być życie… Podejmuję większe ryzyko i żyję pełniej”.”
Czy nie tracimy czasu na bycie gdzieś „obok” siebie?
To pytanie zaczęło mnie nurtować podczas odchodzenia mojej mamy, która zachorowała na raka jajnika w 2013 roku. Miałam wtedy dwadzieścia pięć lat. Nowotwór był bardzo złośliwy i początkowa diagnoza dawała jej trzy miesiące życia. Mimo to mama była bardzo zdeterminowana, zaczynała dzień praktykami duchowymi, relaksacyjnymi i prozdrowotnymi – ćwiczeniami oddechowymi, medytacjami, wizualizacjami. Zmieniła dietę, przyjmowała odpowiednie suplementy i robiła wszystko, by wzmocnić system odpornościowy. Myślę, że jej niezwykła determinacja w obliczu choroby sprawiła, że gdy odchodziła, była pełna dobroci, a także wewnętrznej siły.
Towarzyszenie mamie w tym doświadczeniu miało na mnie ogromny wpływ. Dzięki temu zrozumiałam, co naprawdę jest w życiu ważne. Jej choroba i odejście doprowadziły mnie do momentu, w którym po raz pierwszy świadomie podjęłam decyzję, że nie chcę „być obok siebie”. Pragnę być obecna w swoim życiu i zrobię wszystko, co mogę, by być w nim szczęśliwą, a nie tkwić w niesłużących mi mechanizmach. Postanowiłam krok po kroku odkrywać, jak się do tego zbliżać. Był to dla mnie punkt zwrotny. Układanie się w równowadze to oczywiście proces, który trwa do dziś i zapewne będzie trwał całe życie. W tę ścieżkę wpisane są wzloty, upadki i ślepe uliczki. Mam jednak nadzieję, że raz obrany kurs już ze mną pozostanie.
Fragment książki „Zostawić stare za sobą. Przewodnik po końcach i nowych początkach” Oriny Krajewskiej wydanej przez Wydawnictwo W.A.B. Tytuł, lead i skróty od redakcji „Newsweeka”. Książkę można kupić tutaj.
Okładka książki „Zostawić stare za sobą. Przewodnik po końcach i nowych początkach”
