Wydawało się, że słodziki pomogą ludziom zaspokoić ochotę na słodki smak. A jednocześnie nie będą oni mieli kłopotów z wagą czy cukrzycą. Okazało się, że to błędne założenie. Badania jednak pokazują, że choć słodziki oszukują organizm, to nie do końca tak, jakbyśmy chcieli. I wcale nie są takie zdrowe.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Słodziki znaleźć można w napojach dietetycznych, przekąskach bez cukru i niskokalorycznych produktach spożywczych. Okazuje się jednak, że częste jedzenie lub picie produktów, które je zawierają, nie zawsze jest obojętne dla zdrowia.
Naturalne i sztuczne
Eksperci wyróżniają dwa rodzaje słodzików. Jedne to sztuczne związki chemiczne, które nie występują w naturze, takie jak aspartam, sacharyna czy sukraloza. Drugie – naturalne, takie jak stewia czy ksylitol, zwany cukrem brzozowym – są pozyskiwane z roślin i trawione w przewodzie pokarmowym nieco inaczej niż cukier. W niewielkich ilościach wchłaniają się do krwiobiegu w jelicie cienkim. Reszta przechodzi do jelita grubego, gdzie fermentuje. Może to prowadzić do wzdęć, biegunek i innych dolegliwości trawiennych, zwłaszcza przy spożyciu dużych ilości.
Sztuczne słodziki przechodzą przez jelita w niezmienionej formie, ale wciąż budzą wątpliwości części ekspertów. – W Kanadzie i Stanach Zjednoczonych kobietom w ciąży i karmiącym piersią odradza się stosowanie sacharyny, bo może ona przechodzić przez łożysko i kumulować się w tkankach płodu. W USA zakazany został kwas cyklaminowy, bo naukowcy podejrzewają, że sprzyja powstawaniu nowotworów. W Polsce jest on dopuszczony do stosowania – mówi dr inż. Agnieszka Leciejewska, dietetyczka w NZOZ Przy Wieży w Choszcznie.
Słodziki, podobnie jak wszystkie substancje dodawane do żywności, są poddawane dokładnym badaniom, które mają sprawdzić ich bezpieczeństwo. Eksperci ustalili dzienną dawkę, czyli ilość substancji, która nie wpłynie negatywnie na zdrowie, ale nie przewidzieli, że niektóre produkty, np. dietetyczne napoje, staną się niezwykle popularne, a ludzie, zwłaszcza młodzi, będą je pić niemal codziennie w takich ilościach, że przekroczą dopuszczalne normy.
Jest jeszcze jedna pułapka, w którą mogą wpaść osoby stosujące słodziki. Na etykietach produktów spożywczych niekiedy nie ma nazwy substancji słodzącej znajdującej się w ich składzie, lecz pojawia się symbol E, pod którym kryją się słodziki. Na przykład aspartam, dodawany do gumy do żucia i słodyczy, ma symbol E951, a sacharyna, obecna w wielu napojach – E954. Można zatem odnieść wrażenie, że w składzie danego napoju, ciastka czy batonu nie ma w ogóle substancji słodzącej, lecz znajdują się jedynie związki zapachowe czy poprawiające smak.
Otyłość i cukrzyca
Słodziki uchodzą za idealne zamienniki cukru, bo nie zawierają w ogóle kalorii albo mają ich bardzo niewiele. Zamiana cukru na słodziki powinna zatem sprzyjać chudnięciu, ale nie zawsze tak jest. Już kilkanaście lat temu dr Sharon Fowler z Health Science Center przy University of Texas wykazała, że zastąpienie cukru słodzikami może prowadzić do otyłości. Uczona przez osiem lat obserwowała ponad 1500 osób, które próbując zrzucić nadmiar kilogramów, piły napoje light, a więc mniej kaloryczne niż napoje słodzone cukrem. Nie pomogło im to schudnąć. Prawie wszyscy badani przytyli.
Do odmiennego wniosku doszła dr Carmen Piernas z University of North Carolina. Badaniu poddała ona ponad 300 dorosłych z nadwagą lub otyłością, którzy próbowali schudnąć, ale dziennie dostarczali organizmowi co najmniej 280 kalorii z różnych napojów. Część ochotników została poproszona, by zastąpiła wodą co najmniej dwie porcje słodkich napojów, a część zamiast zwykłych napojów miała pić dietetyczne. Po sześciu miesiącach badania uczona ustaliła, że uczestnicy w obu grupach stracili na wadze. Osoby pijące wodę i napoje dietetyczne zmniejszyły dzienną dawkę kalorii średnio o 500 kcal. Jedyną różnicą było to, że osoby przydzielone losowo do grupy pijącej napoje dietetyczne jadły mniej deserów w porównaniu ze zwyczajami żywieniowymi, jakie mieli przed rozpoczęciem badania, a osoby z grupy pijącej wodę jadły dodatkowo więcej owoców i warzyw.
Kontrowersje budzi też związek słodzików i cukrzycy typu 2. Indeks glikemiczny tych substancji wynosi od 0 do 35. Stewia ma 3, ksylitol – 9-13, a aspartam – 0. To znacznie mniej niż sacharoza, czyli cukier (ma indeks 68). Słodziki nie podwyższają znacząco poziomu cukru we krwi. Mogą je zatem stosować osoby chore na cukrzycę. Okazuje się jednak, że trzeba to robić z umiarem. Badania wykazały, że słodziki mogą sprzyjać insulinooporności i nietolerancji glukozy, co z czasem może prowadzić do cukrzycy typu 2, zespołu metabolicznego i chorób sercowo-naczyniowych.
Wyniki jednego z takich badań zostały opublikowane na początku kwietnia tego roku w czasopiśmie naukowym „PLOS Medicine”. Naukowcy z paryskiej Sorbony przyjrzeli się diecie ponad 108 tys. osób i odkryli, że ryzyko cukrzycy u tych, które jadły i piły dużo produktów zawierających słodziki, było o ponad 10 proc. większe niż u ludzi, w których diecie nie było słodzików. Uczeni przyznali, że nie są w stanie wyjaśnić, jaki jest związek między słodzikami a cukrzycą. Być może odpowiedzi należy szukać w zmianie mikrobiomu jelitowego.
Z niektórych wcześniejszych badań wynika bowiem, że substancje słodzące zmieniają skład bakterii w jelitach. Wpływa to na sposób, w jaki organizm wchłania cukier i reguluje jego poziom we krwi, a z czasem zwiększa ryzyko zachorowania na cukrzycę. Kilka lat temu grupa naukowców z Ben Gurion University w Izraelu i Nanyang Technology University w Singapurze przebadała sześć substancji słodzących: aspartam, sacharynę, sukralozę, neotam, acesulfam K i adwantam oraz 10 popularnych suplementów dla sportowców zawierających te słodziki i wykazała, że działają one niekorzystnie na mikrobiom jelitowy.
– Osoby, które jedzą żywność przetworzoną i piją napoje ze słodzikami, narażają się na to, że ich mikrobiom nie będzie prawidłowy. W tej sytuacji samo przyjmowanie probiotyków niewiele da, bo dobre bakterie potrzebują pożywienia, czyli prebiotyków, takich jak: inulina, fruktooligosacharydy, zawartych m.in. w warzywach i owocach – tłumaczy dr Leciejewska i radzi, aby jeśli to możliwe, unikać sztucznych słodzików i jeść jak najmniej żywności przetworzonej. – Ale jeśli ktoś ma cukrzycę i zdrowo się odżywia, to jeśli raz na jakiś czas chce zjeść coś słodkiego, to lepiej niech to będzie deser ze słodzikiem, bo wtedy poziom cukru we krwi gwałtownie nie wzrośnie – mówi dr Leciejewska.
Ulubiony smak mózgu
Coraz więcej jest dowodów na to, że słodki smak zwiększa apetyt, niezależnie od rodzaju substancji słodzącej. – Potwierdzają to badania na zwierzętach. Myszy karmione słodzikami jadły nawet o 30 proc. kalorii więcej niż gryzonie, które dostawały jedzenie słodzone cukrem – mówi dr Leciejewska.
U ludzi jest podobnie. – Jedna z moich pacjentek mało jadła, a mimo to nie mogła schudnąć. Okazało się, że piła dziennie 2-3 litry gotowej wody cytrynowej bez cukru. Napój został jednak posłodzony słodzikiem. Słodziki, choć nie zawierają kalorii, utrudniają chudnięcie – mówi dr Leciejewska. – Pijemy napój o słodkim smaku, który praktycznie nie zawiera kalorii, i sądzimy, że od czasu do czasu możemy zjeść coś słodkiego i nie przytyjemy. Badania jednak pokazują, że osoby, które piją napoje zawierające słodziki, jedzą bardziej kaloryczne posiłki i mają problem, aby schudnąć.
Słodziki oszukują mózg. W toku ewolucji mózg nauczył się oceniać, m.in. na podstawie smaku, wartość energetyczną pożywienia. Pozwala to kontrolować i regulować ilości przyjmowanych pokarmów. Jeśli cukier zostanie zastąpiony słodzikiem, który również jest słodki, ale ma dużo mniej kalorii, mózg ocenia, że kalorii dostał za mało, i domaga się dostarczenia ich więcej, zwiększając apetyt. Sprzyja to tyciu.
Słodziki wcale nie pomagają schudnąć. Co więcej, mogą sprzyjać tyciu.
Foto: iStock
Rak czy nie rak
Najbardziej znanym sztucznym słodzikiem jest aspartam, 200 razy słodszy niż cukier. Został on odkryty w 1965 r., a w latach 80. zatwierdzony do stosowania w żywności. Szacuje się, że obecnie można go znaleźć w ponad 6 tys. produktów spożywczych i napojów oraz 600 produktach farmaceutycznych. I choć na rynku jest już od prawie pół wieku, wciąż jest przedmiotem intensywnej debaty naukowej.
Wątpliwości pojawiły się w 1996 r., kiedy naukowcy z Washington University Medical School zasugerowali, że wzrost liczby guzów mózgu może być związany ze wzrostem popularności aspartamu. Niepokojące wyniki tego badania sprawiły, że naukowcy zaczęli wiązać ten słodzik także z innymi rodzajami nowotworu. Skłoniło to amerykański National Cancer Institute do przeprowadzenia obszernego badania z udziałem prawie pół miliona osób, które miało sprawdzić, czy taka zależność rzeczywiście istnieje. Wyniki opublikowane w 2006 r. były jednoznaczne: nie stwierdzono wzrostu ryzyka raka mózgu, białaczki ani chłoniaka u osób spożywających aspartam.
Jednak w 2023 r. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem sklasyfikowała aspartam jako „potencjalnie rakotwórczy”. Zalecano również, aby kobiety w ciąży unikały aspartamu, bo badania sugerują, że może on wpływać na strukturę i funkcję łożyska. Kilka dni później odmienne oświadczenie opublikowali eksperci z amerykańskiej Agencji Żywności i Leków. Stwierdzili oni, że aspartam nie ma związku z nowotworami. W zalecanych dawkach (40 mg dziennie na kilogram masy ciała) jest całkowicie bezpieczny, nawet dla dzieci i kobiet w ciąży. Wyjątek stanowią osoby z fenyloketonurią, rzadką chorobą genetyczną. Chorzy ci nie metabolizują aspartamu, co zwiększa poziom fenyloalaniny i kwasu asparaginowego w mózgu, co prowadzi do jego uszkodzenia.
Skąd takie sprzeczne informacje? Badania nad żywnością i żywieniem człowieka są niezwykle trudne. Aby prawidłowo je przeprowadzić, pacjenci muszą przez długi czas trwać przy ustalonej diecie, także wtedy, gdy jakieś produkty im nie smakują, a naukowcy muszą regularnie ich badać, co jest kosztowne. Ale nawet wyniki rygorystycznego badania mogą budzić wątpliwości, ponieważ problemy zdrowotne często pojawiają się po latach, a ich przyczyny bywają bardzo złożone i dieta jest tylko jednym z ich elementów.
Posmak anyżu
Aspartam ma smak podobny do cukru, ale znacznie bardziej intensywny. Zawiera prawie zero kalorii, co czyni go atrakcyjnym dla osób dbających o wagę. Ma indeks glikemiczny 0, co oznacza, że nie podnosi poziomu glukozy we krwi, dlatego jest zalecany osobom z cukrzycą typu 2. Jednak niektóre badania wykazały, że nie jest tak bezpieczny, jak się powszechnie uważa. Przy nadmiernym stosowaniu może sprzyjać zespołowi metabolicznemu i zwiększać ryzyko cukrzycy, powodować bóle i zawroty głowy, bezsenność, zmiany nastroju oraz obniżać funkcje poznawcze. Pojawiły się też analizy, które łączą aspartam z neurodegeneracją, udarami, a nawet demencją.
Niektóre słodziki mogą także powodować skutki uboczne. Ksylitol, który zawiera o 30 proc. mniej kalorii niż cukier i nie pozostawia metalicznego posmaku, jedzony w nadmiarze, np. wraz z cukierkami, doprowadzi do zatrzymania wody w organizmie i biegunki. Ma też dobre strony. Wykazano, że produkty słodzone ksylitolem, np. guma do żucia czy miętówki, neutralizują kwasowość płytki nazębnej, co może pomóc w zapobieganiu próchnicy. – Ksylitol znajduje się w pastach do zębów dla dzieci i może być dodawany do lizaków dla dzieci. Poprawia smak, ma działanie grzybobójcze i nie powoduje próchnicy. Ma też mniej kalorii niż sacharoza, czyli cukier z buraków cukrowych i trzciny cukrowej – mówi dr Leciejewska.
Najnowszym słodzikiem jest stewia, wyciąg z liści rośliny o tej samej nazwie. Zawiera on niewiele kalorii (zaledwie 2,7 kcal w 1 gramie liści) i jest 300 razy słodszy niż cukier. W USA został zatwierdzony jako dodatek do żywności w 2008 r., a w Europie – w 2011 r. Jego wadą jest to, że zdaniem niektórych ma gorzki posmak anyżu. Wydaje się, że glikozydy stewiolowe, związki zawarte w stewii nadające słodki smak, są bezpieczne. Tak wynika z analizy, którą w 2010 r. przeprowadził Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności. W badaniach na ludziach naukowcy wykazali, że związki te nie powodują raka, nie są toksyczne i są bezpieczne dla dzieci i kobiet w ciąży.
Wydawało się, że stewia, podobnie jak inne słodziki, pomoże ludziom zaspokoić ochotę na słodki smak, a jednocześnie sprawi, że nie będą oni ani przybierać na wadze, ani nie zachorują na cukrzycę. Ale choć substancje te są dostępne na rynku od niemal pół wieku, nie udało się powstrzymać epidemii otyłości ani cukrzycy.