Kiedy myślimy o mocnych stronach dziecka, wyobrażamy sobie konkretne uzdolnienia: matematyczne, artystyczne, sportowe. Ale czy mocne strony to tylko coś wyjątkowego, rzadkiego i ponadprzeciętnego? Wcale nie.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Psycholodzy pozytywni, jak Martin Seligman i Christopher Peterson, podkreślają, że mocne strony to wewnętrzne zasoby, które pomagają człowiekowi działać w zgodzie ze sobą i radzić sobie z wyzwaniami. To nie tylko umiejętności, ale przede wszystkim cechy charakteru i wzorce myślenia oraz działania — np. ciekawość, wytrwałość, empatia, kreatywność czy poczucie humoru.
Już w kioskach „Newsweek Psychologia Dziecka Extra”
Foto: Materiały prasowe
Według badaczy — są uniwersalne i powszechne oraz można je ćwiczyć, rozwijać i pielęgnować, podobnie jak mięśnie ciała. U dzieci te „psychiczne mięśnie” rosną często po cichu: w kącie z klockami, przy stole z kredkami, w chwilach, gdy odkrywają coś nowego z błyskiem w oczach i nieświadomą radością. Mocne strony są jak iskry, które tlą się w każdym dziecku, czekając na odkrycie, by rozbłysnąć pełnym blaskiem.
Znaczenie mocnych stron
Według teorii rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona dzieci w wieku szkolnym stoją przed wyzwaniem, które psycholog nazwał: kompetencja kontra poczucie niższości. To etap, w którym dziecko uczy się, że potrafi skutecznie działać w świecie — rozwiązywać problemy, współpracować z innymi, osiągać cele. Jeśli doświadcza sukcesów i zauważenia swoich starań, rozwija poczucie kompetencji. Jeśli natomiast stale spotyka się z krytyką lub porównaniami, może pojawić się poczucie niższości i wątpliwości wobec własnych możliwości. Umiejętność dostrzeżenia przez rodziców i bliskie osoby z otoczenia dziecka jego mocnych stron pełni tu rolę fundamentu, na którym powstaje poczucie sprawczości, kompetencji i pewności siebie. Co więcej, rozwijanie mocnych stron wspiera motywację wewnętrzną — dzieci zaczynają czerpać radość i satysfakcję z samego działania, a nie tylko z zewnętrznej nagrody czy pochwały. Widząc efekty własnych wysiłków, uczą się, że warto podejmować wyzwania, eksperymentować i odkrywać nowe możliwości.Wiedza i znajomość swoich mocnych stron są dodatkowo podstawą odporności psychicznej. Dziecko, które zna swoje zasoby i umiejętności, łatwiej radzi sobie z trudnościami, frustracją czy porażkami. W sytuacjach stresowych potrafi sięgnąć po swoje naturalne predyspozycje, co pozwala mu odbudować równowagę emocjonalną i podejść do problemu z nową energią i wiarą w umiejętność jego rozwiązania. W wieku szkolnym kształtowanie takich kompetencji emocjonalnych jest kluczowe, ponieważ stanowi podstawę dla późniejszej samodzielności, efektywnego uczenia się i zdrowego poczucia własnej wartości. To także solidny zasób do kolejnego zadania rozwojowego, jakim jest budowanie tożsamości w okresie dojrzewania. Dziecko, które zna swoje mocne strony i potrafi je wykorzystywać, wkracza w nastoletnie lata z większą pewnością, kim jest i kim chce się stać.
Rozwijanie mocnych stron dziecka zacznijmy od uważnej obserwacji. Zwracajmy uwagę na momenty, w których dziecko jest w pełni zaangażowane, zatraca poczucie czasu i czerpie radość z działania — to tzw. stan flow. Pojawia się wtedy, gdy wyzwanie jest dopasowane do umiejętności dziecka i pozwala mu w pełni wykorzystać jego naturalne predyspozycje. Obserwując dziecko w takich momentach — podczas zabawy, rysowania, budowania z klocków czy rozwiązywania zagadek — rodzic może zauważyć, które mocne strony dziecka są jego naturalną supermocą. Ważne, aby na bieżąco przekazywać dziecku informację zwrotną o tym, co zauważamy. Podczas zabawy klockami możemy powiedzieć: „Widzę, że jesteś niezwykle wytrwały — próbowałeś kilkukrotnie postawić tę wieżę i nie zrezygnowałeś pomimo niepowodzeń”. Język, którego używamy, powinien odzwierciedlać zaobserwowaną cechę wraz z kontekstem, aby pomóc dziecku budować jego osobisty „słownik mocy”. Na zakończenie zabawy możemy dodatkowo zapytać dziecko: „Co w tej naszej wspólnej zabawie sprawiło ci najwięcej przyjemności?” — w ten sposób zachęcimy dziecko do autorefleksji i „przeskanowania” odbytej aktywności pod kątem odkrywania jego naturalnych iskier.
Odkrywanie i nazywanie mocnych stron to początek budowania samoświadomości dziecka o tym, co stanowi jego naturalne supermoce. Konieczny jest codzienny trening ich dostrzegania, aby dziecko mogło rozwijać to, co w nim dobre. Iskry przejawiają się w codziennych działaniach i drobnych rytuałach, które tworzą atmosferę uważności, wdzięczności i sprawczości.
Pielęgnowanie mocnych stron
Na podstawie rozmów z dzieckiem i swoich własnych obserwacji możemy dobierać kolejne wyzwania i aktywności, które podsycają mocne strony dziecka i pozwalają mu je rozwijać. Jeśli wspólnie odkryliśmy, że iskrą dziecka jest wytrwałość i precyzja podczas układania klocków, spróbujmy podsunąć mu inne zadania, w których te same cechy będą odgrywały kluczową rolę. Może wspólnie będziemy robić bransoletki z koralików lub kolorować według wzorów? A może układać puzzle lub kaligrafować litery? Myślmy, w jakich codziennych czynnościach odkryte cechy dziecka mogą odgrywać istotną rolę, i pokazujmy mu je, zapraszając do zaangażowania i ich wykonania. W ten sposób jako rodzice stajemy się przewodnikiem, który pomaga dziecku dostrzegać, pielęgnować i rozwijać własne iskry, dając mu przestrzeń do rozwoju i satysfakcji z działania. Wzmacniajmy także fakt podjęcia działania, zaangażowania w to, co sprawia radość, a nie tylko efekt końcowy. Używając tego samego języka, komentujmy to, co robimy: „Widzę, że to dla ciebie przyjemne”, „Mam wrażenie, że bardzo zaangażowałeś się w to zadanie”. W ten sposób konstruujemy lekcję o tym, że gratyfikujące może być samo działanie.
Jednym z ciekawszych sposobów na pielęgnowanie iskier jest codzienne pozytywne podsumowanie dnia. Wieczorem, przy kolacji lub przed snem, w atmosferze akceptacji i ciekawości można zapytać: „Co dziś spowodowało twoją radość?”, „Z czego jesteś zadowolony?”, „Co dziś zrobiłeś lepiej niż wczoraj?”, „Za co jesteś dziś wdzięczny?”. Taki rytuał uczy dziecko zauważania dobrych momentów, wzmacnia optymizm i pozwala codziennie wracać do doświadczeń, które zasilają poczucie kompetencji i sensu. Podczas takiej rozmowy dobrze jest zadbać także o modelowanie przez dorosłego. Możemy powiedzieć: „Dziś jestem z siebie dumna, ponieważ udało mi się zachować spokój i opanowanie w trudnej rozmowie w pracy” lub „Cieszę się, że pomimo intensywnego dnia znalazłam czas, aby poczytać ci książkę i spędzić z tobą czas na wspólnej zabawie”. W ten sposób rodzic pokazuje, jak rozpoznawać i nazywać własne zasoby. Dziecko uczy się, że mocne strony to nie coś, co się „ma albo czego nie ma”, lecz coś, co się rozwija, ćwiczy i świadomie dostrzega.
W rozpoznawaniu i rozwijaniu mocnych stron pomocne mogą być także proste zabawy, do których rodzice i dzieci wracają cyklicznie, np. „Laboratorium pasji”, w którym wspólnie testujemy różne aktywności, by sprawdzić, co daje najwięcej radości i zaangażowania. Dobrym pomysłem może być także „Dzień eksperta”, podczas którego różni członkowie rodziny opowiadają o czymś, co ich interesuje, lub zapraszają do aktywności związanej z ich pasją. W tych zabawach ważna jest różnorodność i stworzenie kontekstu, w którym dziecko dowiaduje się, że każdy ma coś, w czym może zabłysnąć.
Kilka pomocnych rytuałów:
Słoik sukcesów — słoik, do którego dziecko i dorośli wrzucają karteczki z zapisanymi drobnymi sukcesami, z których są dumni. Każdy z domowników może mieć swój słoik, podpisany imieniem i ozdobiony według upodobań.
Kapsuła dumy — pudełko, do którego można odkładać pamiątki, rysunki, zdjęcia czy notatki przypominające o chwilach, w których doświadczeniu towarzyszyło uczucie kompetencji, zaangażowania i zachwytu.
Dziennik wdzięczności — zeszyt, w którym dziecko (samodzielnie lub wspólnie z dorosłym) zapisuje trzy rzeczy, za które odczuwa wdzięczność danego dnia.
Słoik sukcesów, kapsuła dumy czy dziennik wdzięczności to nie tylko zabawne pomysły na wspólne spędzanie czasu — to proste narzędzia, które pomagają dziecku zatrzymać się przy tym, co ważne. Wrzucając karteczkę do słoika lub zapisując coś w zeszycie, dziecko dokonuje małego aktu refleksji: uczy się zauważać momenty, w których zrobiło coś w zgodzie ze sobą, w których było wytrwałe, pomysłowe czy odważne. Takie ćwiczenie uwagi kieruje jego myślenie w stronę kompetencji, a nie braków. Jeszcze większą wartość te rytuały zyskują wtedy, gdy wracamy do nich wspólnie. Raz w tygodniu lub raz w miesiącu można otworzyć słoik sukcesów lub kapsułę dumy i sprawdzić, co się w nich znalazło. To świetna okazja do rozmowy: „Co w ostatnim czasie sprawiło ci najwięcej przyjemności?”, „Jakie twoje cechy można zauważyć w tym, co sprawiło ci najwięcej przyjemności?”, „Co jest tematem przewodnim różnych karteczek/wytworów twojej kreatywności?”, „Jakie cechy mogły pomóc ci w tym osiągnięciu?”.
Takie pytania pomagają dziecku powiązać emocje z działaniem i rozpoznać wzorce, które tworzą jego mocne strony. Z czasem zaczyna dostrzegać, że sukces nie zawsze oznacza wygraną czy nagrodę — często to po prostu moment, w którym zrobiło coś mimo trudności albo wykazało się odwagą.
Wszystkie te rytuały mają wspólny cel — pomóc dziecku zobaczyć siebie w działaniu, odkryć, co je napędza i co sprawia mu satysfakcję. W ten sposób codzienność staje się laboratorium, w którym rozwijają się iskry — małe płomyki kompetencji, które z czasem tworzą podwaliny przekonania o własnej wartości i kompetencji.
Aleksandra Salwa — psycholożka. Certyfikowana psychoterapeutka poznawczo‑behawioralna. Pracuje z dziećmi, nastolatkami i rodzicami. Prowadzi psychoedukację w sieci. Znana jest w niej jako „Pani Ola”. Autorka książki „Emocjonalny chaos. Jak uważnie i z troską ogarnąć nastoletnie życie”, a także „Zasobnika”, czyli newslettera dla początkujących terapeutów. Tworzy kreatywne materiały do pracy z dziećmi, młodzieżą i rodzinami