Pacjenci, którzy doświadczyli przemocy, coraz częściej otrzymują diagnozę złożonego zespołu stresu pourazowego (C-PTSD). – To rana, która powstawała latami – mówi Michał Kuroń, specjalista psychologii klinicznej, psychoterapeuta związany z Uniwersytetem SWPS.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Roczna prenumerata Newsweek Polska + Onet Premium
Foto: Newsweek
Newsweek: PTSD (zespół stresu pourazowego) jakoś już społecznie oswoiliśmy, chociażby przez popkulturę i filmy o żołnierzach wracających z wojny. Od niedawna mówi się jednak o C-PTSD (złożony zespół stresu pourazowego). Czym różnią się te dwa pojęcia?
Michał Kuroń: Różnice dotyczą zarówno źródeł traumy, jak i jej skutków. W uproszczeniu można powiedzieć tak: PTSD to reakcja na jedno, dwa lub kilka konkretnych wydarzeń traumatycznych – wypadek, napaść, katastrofę. To coś, co przyszło nagle i przekroczyło zdolność osoby do poradzenia sobie z zagrożeniem.
Z kolei C-PTSD rozwija się w odpowiedzi na długotrwałą, powtarzającą się traumę, często już od dzieciństwa – np. w sytuacji, gdy ktoś przez lata doświadczał przemocy, zaniedbania albo żył w ciągłym strachu bez możliwości ucieczki czy otrzymania wsparcia. Takie środowisko nie tylko rani – ono wręcz kształtuje sposób, w jaki dana osoba postrzega siebie i świat. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że PTSD to rana, która powstała nagle. C-PTSD to rana, która powstawała latami. Obie wymagają leczenia – ale C-PTSD to coś więcej niż tylko „więcej objawów”. To inna forma cierpienia, inny sposób przeżywania siebie i relacji ze światem.
Trauma złożona rozwija się tylko w dzieciństwie?
– Nie, C-PTSD nie rozwija się wyłącznie w dzieciństwie. Choć bardzo często ma swoje źródła we wczesnych doświadczeniach – takich jak przemoc, zaniedbanie czy porzucenie – może wystąpić również na późniejszych etapach życia. Kluczowe jest nie tyle to, kiedy trauma miała miejsce, ile jej charakter: długotrwały, powtarzający się, wyniszczający emocjonalnie, często pozbawiający poczucia kontroli i możliwości ucieczki. C-PTSD to reakcja na skumulowane, głęboko obciążające doświadczenia, które nie tylko zaburzają funkcjonowanie emocjonalne, ale także wpływają na obraz siebie i relacje z innymi. Może więc rozwinąć się zarówno u osoby dorastającej w toksycznym środowisku, jak i u kogoś, kto w dorosłości doświadcza przewlekłej przemocy – np. w związku czy w sytuacji uwięzienia.
Jakie są najczęstsze objawy C-PTSD?
– Mówi się o trzech głównych grupach objawów: zaburzenia regulacji emocji, negatywny obraz siebie oraz trudności w relacjach interpersonalnych. Ale za tymi hasłami stoją konkretne doświadczenia. To osoby, które w każdej relacji czują się niewystarczające, mają trudność ze stawianiem granic i boją się odrzucenia. W związku z tym albo szybko wycofują się z relacji, albo – przeciwnie – nadmiernie angażują, próbują dopasować, rezygnują z siebie i swoich pasji na rzecz drugiej osoby. Ich wewnętrzny monolog to: „jestem beznadziejny”, „inni są lepsi”, „na pewno mnie zostawią”. Emocje – jak złość i lęk – są albo bardzo intensywne, albo odcięte, zamrożone. Występuje duża labilność emocjonalna, łatwo przejść od radości do lęku czy odwrotnie. Osoby z C-PTSD niejednokrotnie odczuwają też duży wstyd. Wydaje im się, że wszystko złe, co je spotkało, jest ich winą. Mogą – tak jak przy PTSD – doświadczać flashbacków, być nagle zalewane obrazami doznanej krzywdy. Żyją też w przekonaniu, że zaraz wydarzy się coś złego. A to z kolei prowadzi do nadmiernej czujności, trudności w odpoczywaniu, napięcia mięśni, problemów z koncentracją, zaburzeń snu.
Pojawia się też dysocjacja?
– Dysocjacja to mechanizm, który może się pojawić w odpowiedzi na traumatyczne doświadczenie, pomagając osobie przetrwać skrajnie trudną sytuację. Umożliwia tymczasowe odłączenie się od silnych emocji. Jest to dość pierwotny mechanizm, który ma za zadanie ochronić nas w sytuacji ekstremalnego zdarzenia. Jednak należy pamiętać, że nie występuje on zawsze.
Wśród osób z C-PTSD dochodzi też do momentów, kiedy odcina im pamięć. Mogą nie pamiętać nawet kilku godzin życia, chociaż osoby z zewnątrz mogą nie zauważać żadnych zmian w zachowaniu. To mechanizm obronny – wykształca się w momencie traumatycznych zdarzeń, gdy był normalną odpowiedzią na nienormalne okoliczności.
Mimo tych objawów ludzie czasem dopiero po latach uświadamiają sobie, że doświadczyli traumy. Dlaczego?
– Bo to, czego doświadczali, mogło wydawać się im „normalne”. Nikt nie tłumaczył emocji, powodów swoich zachowań, raczej trzeba się było domyślać, co zrobić, by uniknąć eskalacji. Do tego niejednokrotnie ludzie dookoła akceptowali zastany stan rzeczy. Albo robili podobnie. Pamiętam, że gdy dorastałem, całkowicie znormalizowane było to, że ojciec pije. Większość dzieciaków miała takich ojców. Nikt się nie zastanawiał nad tym, jak poważne rany psychiczne może to zadać. Bagatelizowało się też: „inni mają gorzej”, „nikt cię nie bije”. Kiedy się słyszało takie komunikaty, może być trudno połączyć przeżyte doświadczenia z występującymi potem problemami psychicznymi.
W literaturze pojawia się pojęcie powtarzania traumy. Czy osoby z C-PTSD rzeczywiście wchodzą w relacje podobne do tych, w których doznały krzywdy?
– Tego rodzaju mechanizm można rozumieć jako trudność w adekwatnym rozpoznawaniu zagrożenia, co zwiększa ryzyko wchodzenia w relacje, które – choć szkodliwe – wydają się znajome i „bezpieczne”. Osoba powtarza szkodliwy wzorzec – nie dlatego, że tego pragnie, lecz dlatego, że są to jedyne znane jej sposoby bycia z innymi. Jeśli doświadczenie miłości w dzieciństwie było splecione z kontrolą, zawstydzaniem czy przemocą, w dorosłości takie zachowania mogą być odbierane jako coś naturalnego. To, co znane, bywa mylone z tym, co dobre. W efekcie wiele osób wikła się w toksyczne relacje, nie potrafiąc ich przerwać, racjonalizując zachowania partnera i tłumacząc je, bo – głęboko w środku – taki układ wydaje się „normalny”.
Czy C-PTSD często współwystępuje z zaburzeniami osobowości?
– To temat, który często pojawia się w kontekście diagnozowania i leczenia – zwłaszcza jeśli chodzi o zaburzenie osobowości typu borderline. Przez lata bywało tak, że objawy osób z C-PTSD, czyli np. trudności w regulowaniu emocji, problemy w relacjach, były błędnie uznawane za cechy osobowości. W praktyce rozpoznawano zaburzenie osobowości typu borderline bez uwzględnienia kontekstu traumatycznego. Na szczęście dziś coraz więcej mówi się o tym, jak ważne jest właściwe rozróżnienie między C-PTSD a zaburzeniami osobowości – nie po to, żeby unikać trudnych tematów, tylko po to, żeby trafnie zrozumieć, z czym pacjent lub pacjentka się mierzą i jak najlepiej im pomóc.
Skoro tyle objawów borderline i C-PTSD się pokrywa, to jak je odróżnić?
– Wiele z konsekwencji C-PTSD przypomina objawy obserwowane u osób z zaburzeniem osobowości typu borderline – szczególnie w zakresie trudności w regulacji emocji i relacjach z innymi. Różnica tkwi jednak w genezie i strukturze tych doświadczeń. W przypadku C-PTSD objawy można rozumieć jako formy przystosowania do funkcjonowania w niebezpiecznym środowisku – miały one sens w tamtym kontekście, choć w późniejszym, bezpiecznym czasie mogą się stać źródłem trudności. W zaburzeniu osobowości typu borderline natomiast nie musi występować kryterium długotrwałej, powtarzalnej traumy.
Jak wygląda leczenie C-PTSD?
– Złotym standardem jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT), czyli podejście, które uczy rozpoznawać związki między myślami, emocjami i zachowaniami. Umożliwia przeformułowanie nieadaptacyjnych przekonań, jak np. „to wszystko moja wina” czy „jestem beznadziejny”, i zastąpienie ich bardziej realistycznymi i wspierającymi. CBT pomaga też nauczyć się regulować emocje i rozpoznawać sytuacje, które uruchamiają dawny tryb przetrwania. W przypadku C-PTSD istotne jest, by praca była prowadzona stopniowo, w bezpiecznej relacji z terapeutą.
W CBT stosuje się m.in. metodę przedłużonej ekspozycji. Na czym ona polega?
– To podejście opracowane przez Ednę Foa w latach 80. – początkowo z myślą o osobach, które przeżyły gwałt lub działania wojenne. Polega na tym, że pacjent wraca – w kontrolowanych warunkach – do wspomnień traumatycznych. Może to robić w wyobraźni (ekspozycja wyobrażeniowa) albo poprzez kontakt z sytuacjami z życia codziennego, których do tej pory unikał (ekspozycja in vivo). Celem nie jest ponowne przeżycie traumy, ale zmniejszenie jej ładunku emocjonalnego. Regularne konfrontowanie się z trudnym wspomnieniem pozwala „odczulić” układ nerwowy i nauczyć mózg, że to już przeszłość.
Czytałam, że w terapii traumy złożonej rekomendowane jest też EMDR. Co to za terapia?
– EMDR – czyli Eye Movement Desensitization and Reprocessing – polega na jednoczesnym przywoływaniu wspomnień traumatycznych i wykonywaniu naprzemiennych ruchów oczami, np. śledząc palec terapeuty. To naprzemienna aktywacja obu półkul mózgu, która pomaga przetwarzać traumę nie tylko poznawczo, ale też emocjonalnie. EMDR powstało w latach 80. z inicjatywy Francine Shapiro i pierwotnie było wykorzystywane u weteranów wojny w Wietnamie. Dziś z powodzeniem stosuje się je u osób z C-PTSD.
Czy da się całkowicie „pozbyć” objawów C-PTSD?
– Można je naprawdę znacząco ograniczyć. To nie znaczy, że zapomnimy o wszystkim, co się wydarzyło. Ale te wydarzenia przestają mieć nad nami władzę. Ciało nie reaguje już paniką na konkretne sygnały, relacje nie są polem walki, wewnętrzny głos przestaje być bezlitosnym krytykiem. Osoba, która przez lata żyła w trybie przetrwania, może zacząć naprawdę żyć. Blizna zostaje – ale rana się goi.
