Po pandemii COVID-19 zwykły kaszel budzi niepokój i lęk otoczenia. Jeśli kaszel się przeciąga, a lekarz rodzinny nie jest w stanie ustalić jego przyczyny, podejrzewa chorobę przewlekłą lub nowotwór, kieruje pacjenta do poradni chorób płuc. Tam okazuje się, że średni czas oczekiwania na wizytę w poradni pulmonologicznej w ramach NFZ w Warszawie wynosi 268 dni, ale są miejsca, gdzie trzeba czekać nawet 841 dni!
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
NW34 cover
Foto: Newsweek
Pacjentów z chorobami płuc przybywa. Już dziś dotykają ponad 36 mln Europejczyków i są trzecią najczęstszą przyczyną zgonów w Europie. W Polsce umiera na nie co roku ok. 30 tys. osób. Pulmonolodzy twierdzą jednak, że te dane są głęboko niedoszacowane. Powodem jest brak rutynowej diagnostyki chorób infekcyjnych, takich jak grypa, RSV, krztusiec czy gruźlica, jak również z błędnego orzekania przyczyny śmierci. W karcie zgonu zamiast zapalenia płuc wpisywana jest niewydolność sercowo-naczyniowa.
Specjaliści chorób płuc uważają, że pulmonologia w Polsce jest zaniedbana. – Nie jest to tylko kwestia niedofinansowania oddziałów, niedoszacowania procedur pulmonologicznych, co przekłada się na likwidacje oddziałów pulmonologicznych i ograniczenie opieki pulmonologicznej zwłaszcza poza dużymi miastami, ale są to także problemy związane z kształceniem młodych lekarzy specjalistów chorób płuc – wymienia prof. Joanna Chorostowska-Wynimko, pulmonolog, specjalista immunologii laboratoryjnej, kierownik Zakładu Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie, prezydent elekt Europejskiego Towarzystwa Chorób Płuc. I dodaje, że brakuje też badań profilaktycznych i programów edukacyjnych.
Dobra diagnostyka to podstawa
Chorobą płuc, która budzi największą grozę, jest rak. Rozpoznaje się go u ponad 20 tys. Polaków. Tylko 15 proc. z nich przeżywa 5 lat po diagnozie, podczas gdy w Unii Europejskiej odsetek ten wynosi 18 proc., a w Stanach Zjednoczonych – 25 proc. Przyczyną gorszych wyników leczenia wbrew pozorom nie jest ograniczony dostęp do nowoczesnych terapii. – Dysponujemy dużą częścią terapii zaaprobowanych w USA i Unii Europejskiej, w tym nowoczesnymi lekami ukierunkowanymi molekularnie oraz immunoterapią. Co istotne, dostęp do tych leków jest u nas zagwarantowany dla chorych zarówno na zaawansowaną, jaki wczesną postać raka płuca – mówi prof. Chorostowska-Wynimko.
Problemem jest ciągle zbyt późne wykrywanie tego nowotworu. – Potrzebujemy skutecznego programu badań przesiewowych, który pozwoli na regularną kontrolę osób z grup ryzyka i zwiększy odsetek chorych diagnozowanych na wczesnym etapie choroby – dodaje prof. Chorostowska-Wynimko. Badanie to powinno się odbywać za pomocą niskodawkowej tomografii komputerowej klatki piersiowej, która jest nieinwazyjna i nieporównywalnie bardziej czuła niż zwykłe badanie rentgenowskie.
W Polsce problemem jest także niedostateczna koordynacja procesu diagnostyki i leczenia tego nowotworu. – Czas, który upływa od momentu pojawienia się pierwszych objawów choroby do rozpoczęcia leczenia, jest zdecydowanie za długi – uważa prof. Chorostowska-Wynimko. Karta DiLO jedynie w ograniczonym stopniu skróciła czas trwania diagnostyki. – Sprawdzonym w świecie rozwiązaniem, które od kilku lat postuluje środowisko lekarzy zaangażowanych w diagnostykę i leczenie raka płuca, jest tworzenie lung cancer unitów, czyli sieci wyspecjalizowanych ośrodków posiadających odpowiednie możliwości sprzętowe i doświadczoną kadrę – mówi prof. Chorostowska-Wynimko. Pacjenci w takich ośrodkach znacząco szybciej są diagnozowani i skuteczniej leczeni.
Bez szybkiej diagnostyki najwyższej jakości nie sposób wykorzystać potencjału najnowszych terapii oferowanych w raku płuca i poprawić efektywności leczenia. Tym bardziej że mamy w Polsce możliwość wykonywania pełnej diagnostyki molekularnej zgodnie ze standardami światowymi. Dzięki niej możliwa jest indywidualizacja leczenia i jego dopasowanie do profilu molekularnego nowotworu, co znacząco zwiększa prawdopodobieństwo dobrej odpowiedzi na leczenie. – Przed nami kolejne wyzwania, bo badania naukowe wskazują na możliwość praktycznego wykorzystania narzędzi biologii molekularnej do szybkiej i wczesnej oceny skuteczności prowadzonego leczenia przeciwnowotworowego, zanim pojawią się kliniczne cechy postępu choroby. W ten sposób będzie możliwe szybsze wdrożenie kolejnej linii leczenia – mówi prof. Chorostowska-Wynimko.
Nie tylko rak płuca
Kompleksowego podejścia wymagają także pacjenci cierpiący na przewlekłe choroby układu oddechowego, takie jak astma, POChP (przewlekła obturacyjna choroba płuc) czy choroby śródmiąższowe płuc (m.in. sarkoidoza czy samoistne włóknienie płuc). Tylko z powodu POChP co godzinę umierają w Polsce dwie osoby. Choroba ogranicza przepływ powietrza w płucach i jest następstwem przewlekłego stanu zapalnego w oskrzelach, miąższu płuc i naczyniach płucnych.
Na POChP choruje w Polsce 2 mln osób, ale nawet 60 proc. jest niezdiagnozowanych, szacują eksperci. Nieleczona POChP rozwija się i drastycznie obniża komfort życia chorych, nieuchronnie prowadząc do utraty samodzielności. Na początku pacjent ma problem, by wejść po schodach na drugie piętro, z czasem potrzebuje pomocy nawet przy zwykłych, codziennych czynnościach, jak kąpiel czy przygotowanie posiłku. Gdy choroba jest zaawansowana, chory musi korzystać z dodatkowego tlenu, a nawet respiratora. Z powodu postępu choroby nawet 60 proc. chorych rezygnuje z aktywności zawodowej.
Leczenie POChP polega na łagodzeniu objawów choroby przez podawanie leków przeciwzapalnych i rozszerzających oskrzela, a u chorych z zaawansowaną chorobą także na stosowaniu tlenoterapii. – W Polsce wielu chorych na POChP rozpoczyna leczenie zbyt późno. Pacjenci latami ignorują kaszel, świszczący oddech, duszność i pogarszającą się tolerancję wysiłku. Zgłaszają się do specjalisty dopiero wtedy, gdy dolegliwości są tak bardzo nasilone, że utrudniają im normalne funkcjonowanie – mówi dr hab. Tadeusz Zielonka, specjalista chorób płuc z Katedry Medycyny Rodzinnej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.
Problemem jest też niewłaściwe leczenie. – Leki nowej generacji nie tylko poprawiają komfort życia chorych i hamują postęp choroby, ale także poprawiają wyniki spirometrii. Niestety, część lekarzy ciągle przepisuje chorym krótko działające preparaty starej generacji, które nie są już zalecane i niepotrzebnie prowadzą do degradacji płuc – ubolewa dr Zielonka.
Zarówno w astmie, jak i w POChP są dostępne leki biologiczne, które modyfikują odpowiedź immunologiczną organizmu: ograniczają wydzielanie cytokin prozapalnych lub blokują komórki zaangażowane w proces zapalny. – Są one zarezerwowane dla kilku procent chorych, którzy nie odpowiadają na standardowe leczenie albo go nie tolerują – wyjaśnia dr Zielonka. – W Polsce są jednak stosowane zbyt rzadko. Część chorych, którym mogłyby one pomóc, nawet nie dowiaduje się o możliwości ich stosowania.
Podobnie z nowoczesnymi lekami zapobiegającymi włóknieniu płuc, które są dostępne ramach programów lekowych, ale stosuje się je tylko w kilku polskich ośrodkach. Wielu chorych, którym leki te mogłyby pomóc, nie trafia do tych placówek.
Brakuje też odpowiedniej edukacji pacjentów z przewlekłymi chorobami płuc. Chodzi przede wszystkim o naukę przyjmowania leków wziewnych powszechnie stosowanych w leczeniu astmy i POChP. Okazuje się, że duża część pacjentów przyjmuje je nieprawidłowo, przez co są one znacznie mniej skuteczne. Rozwiązaniem mogłaby być refundacja edukacji pacjentów, którą prowadziłyby pielęgniarki pulmonologiczne, tak jak w przypadku chorych na cukrzycę specjalne zajęcia z powodzeniem prowadzą pielęgniarki diabetologiczne. Brakuje też dostępu do rehabilitacji oddechowej u pacjentów z przewlekłymi chorobami płuc. Odpowiednie ćwiczenia oddechowe znacząco poprawiają jakość życia i rokowanie w tych chorobach.
Jakość powietrza
Sprawą, o której w Polsce ostatnio mało się mówi, jest edukacja antytytoniowa. – Kontynuacja palenia przez osoby z chorobami płuc powoduje nie tylko gorszą kontrolę objawów choroby, ale również znacząco ogranicza efektywność leczenia, dlatego motywowanie pacjenta do rzucenia palenia i profesjonalna pomoc są bardzo ważne – podkreśla dr Zielonka. Inne kraje radzą sobie z tym znacznie lepiej: mają sieć poradni antynikotynowych (w Polsce działają zaledwie trzy) oraz refundują leki ułatwiające zerwanie z nałogiem, a to bardzo wyraźnie przekłada się na efektywność leczenia.
Inną ignorowaną w Polsce kwestią jest zła jakość powietrza. – Zanieczyszczenia powietrza tak samo jak dym papierosowy drażnią drogi oddechowe, prowokując stan zapalny i zwiększając ryzyko zachorowania na przewlekłe choroby płuc, ale także przyczyniają się do ich zaostrzenia. W smogowe dni chorzy na astmę lub POChP odczuwają wyraźne pogorszenie samopoczucia. O ile w przypadku palenia papierosów każdy ma wybór, pali czy nie, o tyle w przypadku jakości powietrza nie mamy wyboru, a Polska należy do czołówki krajów, w których powietrze jest najgorszej jakości – mówi dr Zielonka.
Polską „specjalnością” są pyły zawieszone i wysokie stężenie benzopirenu. – Nie mamy co marzyć o obniżeniu liczby zachorowań na przewlekłe choroby płuc bez podjęcia zdecydowanych działań na rzecz poprawy jakości powietrza – uważa dr Zielonka.