Nasi bracia mniejsi funkcjonują z człowiekiem na zasadach grupy społecznej. Podążają za ludzkimi emocjami — dobrymi i złymi. Jak mądrze zarządzać tym niezwykłym darem natury dla dobra międzygatunkowej relacji?
Człowiek ma naturalną potrzebę otaczania się zwierzętami. Jednak im bardziej nasza cywilizacja się rozwija i pochłania nas aktywność intelektualna — tym trudniej o dobre porozumienie emocjonalne i psychologiczne między gatunkami. Zwierzęta nie rozumieją ludzkich uczuć niezwiązanych z realnym światem. A mimo to i tak naturalnie dążą do pogłębienia relacji z człowiekiem, ucząc się wciąż na nowo metod kontaktu. I działają przy tym terapeutycznie. Warto więc inwestować czas i uwagę w pogłębianie wzajemnej komunikacji.
Sfora i jej zasady
To, że nasi pupile przejmują ludzkie cechy charakteru i obyczaje, najlepiej widać w kontaktach z psami. Funkcjonują z człowiekiem na zasadach grupy społecznej. Współcześnie jest nią dla psa (w jego mniemaniu) rodzina czy osoba, z którą mieszka. On się z tą grupą utożsamia, jak kiedyś w naturze z członkami swojej sfory. — Zatem wszelkie czynności, które razem wykonują, służą wspólnym celom: zdobyciu jedzenia, zabawie, działaniom zapewniającym bezpieczeństwo i przyjemność całej grupie — wyjaśnia Remigiusz Cichoń.
Temat przejmowania zachowań ludzkich przez psy zbadała prof. Marta Gashi z uniwersytetu w Budapeszcie. Nadała nazwę temu zjawisku: „Do as I do” — rób to, co ja. Obecnie jest to metoda terapeutyczna w psychologii behawioralnej zwierząt. — Otóż pies jest bacznym obserwatorem człowieka. Taka obserwacja zaczyna się od momentu pierwszego spotkania. To, co z niej wyniknie, zależy od wieku pupila. Młode psy szybciej się uczą i są bardziej elastyczne wobec dziwnych — z punktu widzenia psa — zachowań i gestów człowieka — wyjaśnia Remigiusz Cichoń.
— Kiedy przynosimy szczeniaka do domu, zwykle wszyscy domownicy spieszą go zobaczyć i utulić. Pies rozumie to tak: wyciągają „łapy” i wydają dźwięki o wysokiej częstotliwości (piski i okrzyki radości). W świecie zwierząt drapieżnych takie zachowanie oznacza atak, kiedy agresor chwyta ofiarę i wciąga pod siebie. Szczenię myśli — dziwne dwunogi zabrały mnie od mamy, łapią mnie, smakują (cmokanie), czyli chcą zjeść. Dlatego szczeniak się boi. Jednak po kilku dniach orientuje się, że dwunóg pozostaje syty, ma pełny brzuch — pies cały czas czuje od niego jedzenie. Myśli: nie jest głodny, więc dziś mnie nie zje. Drapieżnik by tak właśnie zrobił. Coś z tym dwunogiem jest nie tak! Już wiem — myśli szczeniak — dwunóg się mnie boi! Trzeba więc nim rządzić, bo ktoś musi mieć władzę w grupie. Dla naszego bezpieczeństwa. A potem dziwimy się, że pies nas nie słucha — dodaje lekarz.
Jak naśladować opiekuna
Praprzodkowie psów uczyli się od urodzenia: by przetrwać, trzeba ćwiczyć radzenie sobie z zagrożeniem — na pobratymcach z miotu. Współcześnie nie ma tej możliwości, więc pies ćwiczy na opiekunie. Nie musi polować, bo ten zapewnia gotowe posiłki. Zaczyna więc go naśladować. Jednak ludzie mówią do psów słowami i z użyciem gestów zupełnie niezrozumiałych dla zwierzęcia lub w odbiorze zwierzęcia oznaczających całkowicie coś innego, niż myśli człowiek. Przenoszą sygnały emocjonalne i intencjonalne pochodzące ze świata nierealnego dla psa. — Pochłaniają nas myśli i emocje wynikające z odbioru wirtualnej rzeczywistości. Nie mają one odzwierciedlenia w mowie ciała, gestach, mimice. Pies wyczuwa, że feromonalnie (feromony to naturalne infochemiczne substancje wydzielane np. w oddechu, pocie itd., służące do komunikacji) pan jest zaangażowany w emocje, lecz nie widać ich fizycznej przyczyny — podkreśla lekarz weterynarii. Przykład: emocjonujemy się hejterską dyskusją w sieci. Pies wyczuwa nasz stan, podchodzi, by nas wesprzeć, rozluźnić. Tymczasem my odrywamy wzrok od smartfona i głaszczemy pupila, chcemy się z nim bawić. Pies tego nie rozumie: dlaczego pan jest feromonalnie negatywny, choć nic złego się nie dzieje. Zwierzę się boi, bo nie rozumie, nie chce się bawić.
A jednak psy się przystosowują do tej sytuacji. — Prof. Jaak Panksepp, autor badań nad teorią emocji zauważył, że najsilniejsza emocja wynika z potrzeby szukania. Wywołuje ciąg działań powodujący rozwój, postęp, zdobywanie nowej wiedzy, rozwiązanie bardzo trudnych sytuacji. Jeżeli zwierzę ma problemy emocjonalne z człowiekiem, nie rozumie jego zachowań (np. pobudzenia), szuka rozwiązania — mówi Remigiusz Cichoń. Kładzie się spokojnie obok, wypuszcza powietrze lub układa głowę na nodze człowieka, siada nam na stopie (to psia pozycja uspokajania). — Pupil może też położyć się obok swojego zdenerwowanego człowieka i odsłonić brzuch oraz szyję w geście ufności. Doprowadzi do rozluźnienia człowieka — nie znając powodu jego złego stanu. I zwierzęta robią to naprawdę świetnie! To jeden z powodów, dla których tak je kochamy — dodaje specjalista.
Koty swoją drogą
Koty to silne indywidualności. A jednak też współpracują z człowiekiem. Im zależy przede wszystkim na tym, by mieć w domu spokój. — Kiedy coś się dzieje z naszymi emocjami, kot to wyczuwa. Nie stara się ich wyjaśniać, lecz pozbyć problemu. Wprowadza więc taki element w kontakcie z człowiekiem, by ten przestał się negatywnie emocjonować, np. kładzie się nam na piersi. Jednak nie zawsze — mówi Remigiusz Cichoń.
Jeśli mamy kota i odwiedzają nas znajomi, zwierzę często znika, chowa się. Nie identyfikuje przybyłych jako pozytywnych. W tym sensie, że w ich psychice jest coś, czego kot woli się wystrzegać. Jest mistrzem w unikaniu kłopotów i nie potrzebuje jak pies edukować człowieka, bodźcować go pozytywnie, szukać sposobu, by nawiązać z nim jak najmocniejszy kontakt. Kot woli przeczekać w ukryciu. Nie buduje z nami w pełni grupy społecznej, jakie tworzyły psy między sobą, a potem z człowiekiem, kiedy towarzyszyły w polowaniach. Psy nie mają innego wyjścia — nie pozwala się im na swobodne decydowanie o sobie. Są skazane na nasze towarzystwo. Dlatego tworzą grupę z tym, z kim muszą. I wychodzi im to bardzo dobrze. Kot żyje w swoim świecie. — Jeśli ty, człowieku, jesteś pozytywny, nie wchodzisz w drogę, nie narzucasz się — kot sam przyjdzie do ciebie i pozwoli na głaskanie. Jeśli się będziesz narzucał, kot będzie cię unikać — mówi Remigiusz Cichoń.
Zwierzę nigdy nie ma złych intencji. Jeśli robi coś, co nam nie odpowiada, to znaczy, że to my popełniamy błąd w komunikacji. Niesłusznie szukamy problemów w psie
W przypadku problemów z zachowaniem kota można poprawić wzajemną relację z pomocą behawiorysty. Jednak na pewno trudniej znaleźć przyczynę konkretnego problemu. Postępowanie psów można odczytać precyzyjniej — bliżej im pod tym względem do nas. Koty mają całkowicie inny system percepcji świata — niedostępny dla człowieka. Dla nich komunikacja między domownikami odbywa się głównie feromonalnie. — Dlatego kiedy mamy problemy z zachowaniem kota, zaleca się nagrywanie jego zwyczajów, wypełnianie specjalnej ankiety podsumowującej, co, jak i kiedy kot robi. I często diagnoza jest ogromnym zaskoczeniem dla właściciela — mówi Remigiusz Cichoń.
Jak korzystać z porozumienia
Wróćmy do psów, by wspomnieć o osobnikach ze słabszym charakterem. One w obliczu niestabilności emocjonalnej właściciela uciekają w zachowania lękowe: szybkim gestem opuszczają głowę, kładą uszy po sobie lub uciekają czy wokalizują. Tymczasem my się dziwimy, że na spacerze pies nie chce do nas przybiec. — Gdybyśmy się rozluźnili, pies sam by podszedł — tłumaczy Remigiusz Cichoń. Otóż można się wzajemnie układać w każdej relacji ze zwierzęciem. Ono nigdy nie ma złych intencji. Jeśli robi coś, co nam nie odpowiada, to znaczy, że to my popełniamy błąd w komunikacji. Niesłusznie szukamy problemów w psie. — Pozycja pokazująca psu nasze zrelaksowanie może wyglądać tak: kucamy, robimy spokojny wydech i nie patrzymy psu w oczy, rozluźniamy się. Pies odczyta nasze sygnały fizyczne — jest bardzo wyczulony na mowę ciała człowieka, precyzyjnie odczytuje mimikę intencjonalną. Można to przetestować na znajomych z pobudliwym psem — kiedy pójdziemy do nich, pies z pewnością wybierze nas, by sobie obok spokojnie usiąść — radzi specjalista.
To, że psy utożsamiają się z właścicielem, naśladując jego zachowanie, wykorzystuje się powszechnie w psychologii zwierząt. Mowa o wspomnianej metodzie „Do as I do” stosowanej w działaniach klinicznych weterynarii. Można zapewnić psu spokój podczas obsługi medycznej — bez stosowania leków uspokajających, zwiotczających czy smakołyków. Wykorzystuje się odpowiednią mimikę, gesty, rytm oddechu oraz skupienie na komunikacji z psem. To przydatne np. w diagnostyce takiej jak USG, RTG czy rezonans. Taka technika wymaga jednak zaangażowania ze strony lekarza czy opiekuna, bo nasze rozproszenie uwagi jest dla psa wyczuwalne. Nie chce wówczas współpracować.
— Szkolimy chętnych lekarzy i personel w takich umiejętnościach. Jednak na co dzień też można stosować techniki relaksacji wobec lękliwych zwierząt. Tych, które ze strachu reagują agresją. Trzeba im w takiej sytuacji pokazać nasz spokój. Tymczasem zazwyczaj opanowani jesteśmy przez silne negatywne emocje. To utwierdza psa, że jako agresywny zachowuje się właściwie. Kiedy wtórujemy psu w emocjach — eskalujemy je, dodatkowo podnosząc głos i szarpiąc za smycz. W tej sytuacji pies zaczyna rządzić człowiekiem, ma na niego sposoby — mówi psycholog. Wykorzysta je choćby do zdobycia przekąski, kiedy człowiek je. Najpierw zastosuje najprostsze metody — siedzi i wpatruje się we właściciela, licząc, że może coś dostanie. Pamiętajmy, za praprzodkami psa miliony lat siedzenia i wpatrywania się w przewodników sfory, aż ci się najedzą. Dopiero kiedy skończyli, można było podejść do zdobyczy. Pies czeka. Jeśli bez skutku, może szczeknąć, zabawnie przekrzywić głowę: kiedy temu ulegniemy — ma na nas metodę. W naturze nikt nie oddaje dobrowolnie jedzenia. — To znaczy, że dwunóg jest słaby, po co mam go słuchać? Słabi mają być mi posłuszni, myśli nasz pies — wyjaśnia ekspert. Miejmy świadomość obserwacyjną naszych pupili. Dla wspólnego dobra.
Czytaj więcej: Przekarmianie zabija tak samo jak głodzenie. Zadbaj o dietę swojego pupila
Ekspert: Remigiusz Cichoń — lekarz weterynarii praktykujący w Przychodni Weterynaryjnej w Skarżysku-Kamiennej, psycholog zwierząt, behawiorysta i wykładowca psychologii zwierząt na Uniwersytecie SWPS w Poznaniu.