— W farmakoterapii nie ma bowiem nic za darmo, za wszystko się płaci – mówi dr Leszek Borkowski, farmakolog. Leki na odchudzanie mają działania niepożądane, niektóre bardzo poważne.
Najpopularniejsze leki stosowane na odchudzanie, Wegovy i Ozempic, zawierają substancję czynną o nazwie semaglutyd. Pozwalają one zredukować masę ciała o około 15 proc. w ciągu roku, co wykazano w badaniu z 2021 r., którego szczegóły zostały opisane w czasopiśmie medycznym „New England Journal od Medicine”. Jedna trzecia uczestników tego badania straciła prawie 20 proc. masy ciała. Jednak tak dobre wyniki przynosi nie sam lek, lecz przyjmowanie go w połączeniu z dietą i ćwiczeniami fizycznymi. Podobne efekty daje tirzepatyd, czyli substancja czynna leków Mounjaro i Zepbound. Pozwala ona zrzucić średnio 14,7 proc. masy ciała. W grupie osób przyjmujących placebo, które były na diecie niskokalorycznej i ćwiczyły, uzyskano jedynie 3,2 proc. redukcji masy ciała. W badaniu dowiedziono też, że u ponad połowy pacjentówz otyłością nastąpiła co najmniej 20-procentowa redukcja masy ciała.
Oznacza to, że leki te są wyjątkowo skuteczne w leczeniu choroby otyłościowej. Wcześniej utratę około 5 proc. masy ciała uznawano za dobry wynik i było to punktem odniesienia w badaniach leków na otyłość. Nowe leki mają też dodatkowe zalety. Dwa lata temu wykazano, że Ozempic i Wegowy zmniejszają ryzyko chorób serca, a także wydają się łagodzić stany zapalne, co budzi nadzieję, że będą przydatne w leczeniu m.in. choroby Alzheimera czy Parkinsona. Z kolei Mounjaro i Zepbound mogą być pomocne w leczeniu powszechnej choroby wątroby znanej jako stłuszczeniowe zapalenie wątroby (nie związane z piciem alkoholu czy przyjmowaniem leków). Wstępne wyniki badania dowiodły, że Mounjaro łagodzi objawy tej choroby u 74 proc. pacjentów.
Wadą tych wszystkich leków jest jednak to, że co prawda pozwalają zredukować masę ciała, ale zmniejszają zarówno masę tkanki tłuszczowej, jak i tkanki mięśniowej. Leki przyszłości będą miały na celu utratę jedynie tkanki tłuszczowej, bo utrata tkanki mięśniowej powoduje osłabienie. Współczesne leki na otyłość mają też tę wadę, że muszą być stosowane przez długi czas, niektórzy uważają, że nawet do końca życia pacjenta, bo przerwanie terapii powoduje efekt jo-jo – pacjent nie tylko wraca do poprzedniej masy ciała, ale może przytyć bardziej niż przed rozpoczęciem leczenia.
Zbyt szybka utrata kilogramów sprawia, że ludzie stosujący te leki wyglądają na wychudzonych. Ich skóra traci jędrność, w niektórych miejscach ciała zaczyna zwisać, jak u osób po operacji bariatrycznej, twarz szarzeje i staje się pociągła, pojawiają się zmarszczki. Znalazło to odzwierciedlenie w określeniach: „twarz ozempicowa” i „ozempicowe pośladki”. — W farmakoterapii nie ma bowiem nic za darmo, za wszystko się płaci — mówi dr Leszek Borkowski, farmakolog, były prezes Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.
Badania kliniczne IV fazy
Przed laty na konferencji eksperci przekonywali, że pewność co do bezpieczeństwa leku można mieć wtedy, gdy jest on na rynku przez wiele lat. A to dlatego, że badania kliniczne, których celem jest sprawdzenie, czy dany lek nie zaszkodzi choremu, są przeprowadzane w ściśle określonych warunkach. Dostają go pacjenci o określonych parametrach zdrowotnych i cechach. Chodzi o to, aby można było porównać grupę osób, która dostaje nową substancję, z ochotnikami, którzy przyjmują placebo albo lek najczęściej stosowany w danej chorobie. Oznacza to, że wyniki badań klinicznych, choć są niezbędne do zarejestrowania leku, nie uwzględniają wszystkich problemów zdrowotnych czy genetycznych potencjalnych pacjentów.
Dopiero gdy lek zacznie być stosowany przez najróżniejsze osoby, nie tylko takie jak te, które brały udział w badaniu klinicznym, może się okazać, że nie jest on tak bezpieczny, jak początkowo sądzono. Przykładem może być jeden z leków obniżających poziom cholesterolu, który został wycofany z Europy i Ameryki, bo powodował poważne zaburzenia pracy nerek. Na przełomie lat 90. XX wieku i 2000 zmarły 52 osoby (w USA, Hiszpanii i Niemczech), które go stosowały. Lek nadal jest jednak stosowany w Japonii. Okazało się bowiem, że mieszkańcy tego kraju mają inny profil genetyczny i lek im nie szkodzi.
Od tego czasu nowe leki, które zostają dopuszczone do stosowania, są stale badane pod kątem bezpieczeństwa. Przeprowadzana jest tzw. IV faza badań klinicznych, która pozwala zebrać dane od znacznie większej liczby osób niż uczestników badania poprzednich faz. Dzięki temu można wykryć najrzadsze działania niepożądane nowego leku. Tak samo jest w przypadku Ozempicu i innych leków, stosowanych na odchudzanie.
Wycieńczające wymioty
Obecnie wiadomo, że leki te powodują różnego rodzaju zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności, wymioty, biegunki, zaparcia, refluks. Badanie z 2023 r. wykazało, że 80 proc. uczestników, którzy przyjmowali doustny semaglutyd, doświadczyło problemów żołądkowo-jelitowych w porównaniu z 46 proc. osób przyjmujących placebo. Tego typu skutki uboczne są zazwyczaj łagodne i zwykle mijają się w miarę przyzwyczajania się organizmu do leku. Bywają jednak wyjątki. Z Ozempicu po sześciu miesiącach stosowania zrezygnował Jeremy Clarkson, angielski dziennikarz telewizyjny, zajmujący się motoryzacją. Powodem były wymioty i brak utraty masy ciała. Silnych wymiotów po Ozempicu doświadczyła też Amy Schumer, amerykańska aktorka komediowa. Ona również zrezygnowała z terapii.
Ozempic może też zmienić smak niektórych potraw, wywołać zawroty lub ból głowy i powodować uczucie zmęczenia, a nawet sprzyjać zapaleniu trzustki. U niektórych osób przyjmujących lek rozwinęły się kamienie żółciowe lub wystąpił ból w pęcherzyku żółciowym, u innych wystąpiła reakcja alergiczna na lek, która spowodowała obrzęk twarzy i inne objawy, w tym wysypkę, przyśpieszone bicie serca i zasłabnięcia. Ponieważ jest to lek hamujący apetyt, osoba go przyjmująca może również doświadczyć hipoglikemii, czyli niebezpiecznie niskiego poziomu cukru we krwi.
Niektórym ludziom zaczęły wypadać włosy. Związek między stosowaniem Ozempicu i Wegovy a wypadaniem włosów potwierdzili w marcu tego roku naukowcy z University of British Columbia w Vancouver. Uczeni przeanalizowali dane ponad 1,9 tys. osób, którym przepisano semaglutyd i porównało je z danymi 1,3 tys. osób przyjmujących starszy lek na odchudzanie zawierający bupropion i naltrekson. Odkryli, że osoby przyjmujące semaglutyd miały o 50 proc. większe prawdopodobieństwo utraty włosów, a ryzyko to było u kobiet dwa razy większe niż u mężczyzn.
Podobny problem mają czasem pacjenci, którzy chudną z różnych przyczyn, np. po operacji zmniejszenia żołądka. Uważa się, że utrata włosów po zabiegu odchudzania jest spowodowana stresem organizmu, który powoduje, że zwiększona liczba mieszków włosowych wchodzi w fazę „spoczynku”, co prowadzi do wypadania włosów kilka miesięcy później. Problem mija, gdy utrata wagi się ustabilizuje, ale włosy nie zawsze odrastają.
Osoby stosujące leki na odchudzanie jedzą mniej, co sprawia, że są narażone na niedobory składników odżywczych, takich jak żelazo, cynk i białko, które są ważne dla zdrowych włosów. Jeśli doda się do tego ryzyko wystąpienia takich skutków ubocznych, jak nudności czy wymioty, to osoby przyjmujące te leki mogą dostarczać organizmowi jeszcze mniej składników odżywczych, niż potrzebuje. Niedostateczne odżywianie może osłabić mieszki włosowe i przyczynić się do wypadania włosów.
Leki na odchudzanie mogą też zwiększać ryzyko raka tarczycy, ale trwają badania, które mają określić poziom ryzyka. Badania dotyczą także potencjalnego wpływu ozempiku i wegowy na stany depresyjne i zachowania samobójcze. Na takie działanie niepożądane tych specyfików wróciły uwagę urzędy rejestracji leków w kilku krajach Europy. W 2022 r. zaczęła je monitorować
